Ăïí ăïì phođng hoâc xûúng, khöng nïn noâi chuýơn khi ùn cúm ăùơc biïơt lađ nhûông bûôa coâ moân caâ vò viïơc vûđa noâi vûđa ùn seô caên trúê ăöơng taâc nuöịt bònh thûúđng, ríịt dïî gíy h
Trang 1hai ăïìu bùưt ăíìu tûđ cöí hoơng Phña trûúâc khñ quaên coâ möơt xûúng suơn Khi ta nuöịt, khñ quaên níng lïn, do ăoâ miïơng khñ quaên ặúơc xûúng suơn nađy ăíơy laơi, nûúâc hoùơc thûâc ùn nhúđ thïị mađ ăi vađo thûơc quaên, rúi xuöịng daơ dađy Khi ta thúê, miïơng khñ quaên múê ra Do khi níịc cuơt, ta khöng chuê ăöơng khöịng chïị ặúơc khñ quaên nïn ríịt dïî bõ sùơc, nûúâc vađo khñ quaên gíy nïn ho sùơc hoùơc tùưc thúê
233 Ùn hoa quaê caê voê coâ töịt khöng?
Nhiïìu ngûúđi trûúâc khi ùn hoa quaê khöng rûêa saơch, chó duđng tay chuđi qua Ăiïìu ăoâ khöng töịt
Trûúâc kia, nhiïìu ngûúđi cho rùìng hoa quaê lađ nguöìn dinh dûúông phong phuâ, chíịt dinh dûúông trong voê khöng ñt, nïn ùn caê voê thò töịt hún Cho duđ voê cuêa möơt söị quaê ríịt khoâ ùn nhûng khöng ñt ngûúđi víîn tíơn duơng (nhû ngím voê quyât vađo nûúâc ăïí uöịng) Thûơc
ra, lađm nhû thïị lađ khöng hay Vò ríịt nhiïìu vuđng trïn ăíịt nûúâc ta, ngûúđi tröìng cíy thûúđng phun thuöịc ắnh kyđ ăïí ngùn ngûđa síu boơ
Do ăoâ, voê hoa quaê khoâ mađ traânh tònh traơng nhiïîm thuöịc Nïịu gùơp phaêi nhûông loaơi thuöịc coâ tñnh thíím thíịu maơnh, thíơm chñ ngíịm síu vađo trong quaêquaê thò duđ coâ rûêa kyô cuông khöng thïí saơch
Víơy ăöịi vúâi nhûông loaơi quaê khöng thïí goơt voê nhû nho, ăađo, xoađi, ăaơi taâo thò lađm thïị nađo? Ăöịi vúâi nhûông loaơi ăoâ, trûúâc hïịt nïn rûêa qua nûúâc saơch, sau ăoâ ngím vađo dung dõch thuöịc tñm ăöơ
10 phuât, duđng nûúâc söi ăïí nguöơi rûêa saơch röìi múâi ùn Thao taâc nađy vûđa coâ thïí diïơt ặúơc vi khuíín trïn voê, vûđa khûê ặúơc tađn dû thuöịc thûơc víơt
Nhûng cuđng vúâi sûơ phaât triïín cuêa nïìn nöng nghiïơp hiïơn ăaơi,
yâ thûâc baêo vïơ möi trûúđng ngađy cađng tùng, nhûông thûơc phíím khöng
bõ phun thuöịc vađ khöng nhiïîm phín hoâa hoơc seô ngađy cađng nhiïìu Loaơi thûơc phíím nađy (bao göìm caê hoa quaê) ặúng nhiïn seô traânh ặúơc tònh traơng trïn Nïịu hoa quaê baơn mua vïì lađ hoa quaê saơch, viïơc ùn caê voê seô khöng gíy taâc haơi gò
Trang 2234 Buơi vađo mùưt thò lađm thïị nađo?
Nhûông ngađy gioâ to, ăi ngoađi trúđi, caât buơi ríịt dïî bay vađo mùưt
Vò mùưt lađ cú quan thõ giaâc ríịt nhaơy caêm nïn duđ haơt buơi nhoê hún haơt caêi, ta cuông ăaô caêm thíịy ríịt khoâ chõu Luâc ăoâ, möơt söị ngûúđi duđng tay giuơi mùưt, hy voơng ăííy buơi ra ngoađi Nhûng viïơc nađy dïî gíy töín thûúng cho nhaôn cíìu
Nhû ta ăaô biïịt, con mùưt giöịng nhû maây aênh vö cuđng tinh xaêo Giaâc maơc giöịng nhû möơt lúâp thuêy tinh moêng che phña trûúâc Noâ trong suöịt, trún phùỉng ăïí cho aânh saâng ăi vađo tíơn ăaây mùưt Sau khi mùưt bõ buơi vađo, nïịu duđng lûơc giuơi mùưt thò lúâp thuêy tinh nađy seô
bõ raơch thađnh nhiïìu ặúđng, khiïịn cho mùưt múđ ăi, nhòn khöng roô
Víơy khi mùưt bõ buơi thò lađm thïị nađo? Trûúâc hïịt, ta cíìn lúơi duơng nûúâc mùưt Bònh thûúđng trong mùưt luön coâ nûúâc mùưt, coâ taâc duơng böi trún nhaôn cíìu Khi mùưt bõ buơi, nûúâc mùưt tùng lïn ríịt nhiïìu Ăïí nûúâc mùưt cuöịn tröi buơi dïî dađng, haôy nhùưm mùưt laơi, duđng tay nùưm mñ mùưt keâo nheơ nhađng míịy líìn Nïịu lađm caâch nađy víîn khöng ăúô thò coâ thïí nhúđ ngûúđi khaâc líơt mñ mùưt lïn, duđng vaêi mïìm hoùơc böng xoa nheơ, hoùơc nhuâng mùưt vađo nûúâc saơch röìi nhíịp nhaây
Nïịu sau khi líơt caê hai mñ mađ khöng tòm thíịy buơi, nhûng mùưt víîn coâ caêm giaâc cöơm xöịn thò coâ thïí buơi ăaô dñnh vađo giaâc maơc Luâc ăoâ, nïn ăïịn bïơnh viïơn kiïím tra, nhúđ baâc sô xûê lyâ
235 Hoâc xûúng thò lađm thïị nađo?
Hoâc phaêi xûúng thò lađm sao? Khöng ñt ngûúđi coâ thoâi quen duđng phûúng phaâp ùn möơt miïịng cúm to ăïí keâo xûúng ăi theo Thûơc tïị phûúng phaâp nađy ríịt nguy hiïím búêi vò cuơc cúm ríịt dïî khiïịn cho xûúng cađng cùưm síu hún, khöng nhûông khoâ líịy ra mađ cođn lađm cho thûơc quaên dïî bõ viïm nhiïîm hoùơc thuêng, gíy híơu quaê nghiïm troơng Do ăoâ, khi hoâc xûúng caâ, nïn kõp thúđi tòm caâch gùưp noâ ra, khöng nïn ùn nuöịt lung tung
Nïịu xûúng caâ cùưm vađo ýịt híìu, nhòn thíịy ặúơc khi múê to miïơng thò coâ thïí duđng nhñp ăïí líịy ra Nïịu hoâc úê cuöịng hoơng hoùơc xung quanh xûúng suơn lûúôi gađ, tûơ mònh khoâ nhòn thíịy thò nïn múđi
Trang 3baâc sô duđng nhñp ăùơc biïơt ăïí líịy ra Nïịu hoâc trong thûơc quaên thò baâc sô cuông khöng nhòn thíịy ặúơc, phaêi chiïịu X-quang ăïí kiïím tra Bïơnh nhín ặúơc cho nuöịt chíịt caên quang, chíịt nađy gùơp phaêi xûúng seô bõ xûúng giûô laơi, hiïơn hònh ríịt roô trïn mađn X-quang hiïơn
ra ríịt roô Nhúđ xaâc ắnh chñnh xaâc võ trñ cuêa xûúng, baâc sô coâ thïí duđng ăeđn soi thûơc quaên ăïí líịy noâ ra
Trong dín gian lûu truýìn caâch uöịng díịm ăïí chûôa hoâc Trong trûúđng húơp khöng coâ thiïịt bõ soi thûơc quaên, baơn coâ thïí thûê phûúng phaâp ăoâ xem sao
Ăïí ăïì phođng hoâc xûúng, khöng nïn noâi chuýơn khi ùn cúm (ăùơc biïơt lađ nhûông bûôa coâ moân caâ) vò viïơc vûđa noâi vûđa ùn seô caên trúê ăöơng taâc nuöịt bònh thûúđng, ríịt dïî gíy hoâc
236 Vò sao ngûúđi nuöi suâc víơt caênh dïî bõ bïơnh truýìn nhiïîm?
Cuđng vúâi mûâc söịng khöng ngûđng ặúơc níng cao, suâc víơt caênh cuông ngađy cađng quan troơng trong cuöơc söịng gia ằnh Viïơc nuöi međo hoùơc choâ caênh seô tùng thïm khöng khñ vui tûúi trong gia ằnh; ngûúđi giađ cö ăún nuöi suâc víơt caênh seô thíịy cuöơc söịng ăúô buöìn teê hún
Tuy nhiïn, viïơc nuöi suâc víơt caênh cuông tiïìm íín möịi nguy hiïím vïì bïơnh truýìn nhiïîm Vñ duơ, khi nhađ baơn nuöi međo, baơn phaêi ăùơc biïơt caênh giaâc vúâi bïơnh giun kim
Giun kim lađ möơt loaơi kyâ sinh truđng do međo truýìn sang Trûâng giun ra ngoađi theo phín međo, núê thađnh íịu truđng giun Khi xím nhíơp cú thïí ngûúđi (qua ặúđng tiïu hoâa), íịu truđng seô trúê thađnh giun kim, baâm vađo vaâch ruöơt ăïí huât maâu Chuâng coâ thïí theo maâu
ăi vađo caâc cú quan nhû naôo, tim, gan, cú bùưp vađ sinh söi naêy núê úê ăoâ Ngûúđi nhiïîm giun kim phíìn ăöng khöng coâ triïơu chûâng roô rađng, möơt söị trûúđng húơp xuíịt hiïơn bûúâu to sau cöí Nhûông ngûúđi miïîn dõch keâm coâ thïí bõ viïm gan, thíơn, cú tim vađ naôo ÚÊ phuơ nûô coâ thai, giun kim coâ thïí xuýn qua rau ăïí vađo thai, gíy híơu quaê ríịt nghiïm troơng
Trang 4Giöịng nhû ngûúđi, trong ruöơt međo cuông coâ giun ăuôa (nhoê hún giun ăuôa cuêa ngûúđi) Trûâng giun ăuôa cuêa međo sau khi bađi xuíịt theo phín seô gíy ö nhiïîm thûâc ùn Ngûúđi ùn phaêi noâ seô bõ bïơnh; ăùơc biïơt lađ treê em sau khi mùưc bïơnh giun ăuôa thûúđng xuíịt hiïơn caâc chûâng keâm ùn, buơng trûúâng, söịt, thiïịu maâu
Viïơc nuöi choâ caênh cuông khöng an toađn Nïịu bõ choâ daơi cùưn thò hiïơu suíịt tûê vong ríịt cao Möơt víơt nuöi khaâc lađ chim veơt cuông dïî gíy bïơnh söịt anh vuô
Vò sinh víơt caênh dïî truýìn bïơnh Vò víơy, khi nuöi chuâng phaêi coâ nhûông biïơn phaâp ăïì phođng töịt nhû tiïm dûơ phođng ắnh kyđ, giûô gòn víơt nuöi saơch seô
237 Ùn trûâng gađ nhû thïị nađo múâi coâ lúơi cho sûâc khoêe?
Trûâng gađ lađ loaơi thûơc phíím phöí thöng, giađu dinh dûúông, dïî
ùn, laơi reê, do ăoâ ặúơc nhiïìu ngûúđi ûa thñch
Coâ ngûúđi cho rùìng, trûâng gađ söịng dïî híịp thu, giaâ trõ dinh dûúông cao, böí cho cú thïí Thûơc ra khöng phaêi nhû thïị Trûúâc hïịt, trûâng gađ söịng chûâa nhûông chíịt khaâng sinh vađ men coâ haơi cho sûơ tiïu hoâa cuêa cú thïí Chuâng gíy thiïịu nhoâm vitamin B Cođn úê trûâng gađ luöơc chñn, caâc chíịt khaâng sinh nađy ăaô bõ phaâ hoaơi Hún nûôa, kïịt cíịu anbumin cuêa trûâng gađ söịng ríịt vûông chùưc nïn tyê lïơ híịp thu chûa ăïịn 60%, phíìn cođn laơi ăïìu bõ thaêi ra ngoađi Cođn anbumin cuêa trûâng gađ chñn thò kïịt cíịu ăaô loêng leêo, dïî ặúơc cú thïí híịp thu, ăaơt trïn 90%
Ngoađi ra, trïn voê trûâng gađ coâ ríịt nhiïìu vi khuíín vađ trûâng kyâ sinh truđng Chuâng ăi vađo trong qua nhûông löî nhoê trïn voê trûâng, gíy ö nhiïîm Cođn úê trûâng gađ chñn, chuâng ăaô bõ tiïu diïơt
Trûâng gađ voê ăoê töịt hay trûâng gađ voê trùưng töịt? Trûâng gađ voê ăoê mađu höìng nhuíơn, voê chùưc khoâ vúô, lođng ăoê cuông ăíơm hún cho nïn nhiïìu ngûúđi cho rùìng dinh dûúông cuêa noâ nhiïìu hún trûâng gađ trùưng Thûơc ra, lûúơng dinh dûúông cuêa chuâng chùỉng chïnh nhau lađ míịy ÚÊ trûâng gađ ăoê, hađm lûúơng anbumin lađ 12,4%, hađm lûúơng múô lađ
Trang 511,2% Cođn úê trûâng gađ trùưng, caâc chó söị nađy líìn lûúơt lađ 13% vađ 9,9% Nhûông thađnh phíìn khaâc ăïìu tûúng ặúng giûôa 2 loaơi trûâng
238 Vò sao chúi ăiïơn tûê quaâ mûâc seô coâ haơi?
Trođ chúi ăiïơn tûê lađ saên phíím khoa hoơc kyô thuíơt cao cíịp, ăaô trúê thađnh phûúng tiïơn vui chúi ríịt quan troơng trong cuöơc söịng hiïơn ăaơi Ăùơc biïơt lađ Brickgame thïí tñch nhoê, khöng bõ thúđi gian vađ khöng gian haơn chïị nïn ríịt ặúơc hoan nghïnh Coâ ngûúđi cho rùìng Brickgame bûâc xaơ khöng maơnh nhû maây tñnh ăiïơn tûê nïn aênh hûúêng mùưt khöng lúân, thûơc tïị khöng hoađn toađn nhû víơy
Chuâng ta thûúđng bùưt gùơp möơt söị ngûúđi chúi Brickgame trïn tađu hoêa, ö tö, ăaô chúi lađ keâo dađi vađi tiïịng, con mùưt daân vađo mađn hònh nhoê, tay bíịm liïn tuơc, ríịt dïî gíy moêi mùưt, cûâng tay Nïịu khöng chuâ yâ hûúâng chiïịu cuêa aânh saâng vađ tû thïị ngöìi mađ chúi líu, hoơ seô giaêm thõ lûơc, thíìn kinh cùng thùỉng, sûâc chuâ yâ khöng tíơp trung, díîn ăïịn tinh thíìn úí oaêi
Ăöịi vúâi thiïịu nhi, viïơc chúi Brickgame quaâ mûâc cađng coâ haơi vò
cú thïí ăang phaât triïín, mùưt, khung xûúng vađ caâc cú quan khaâc chûa hoađn thiïơn phaât triïín hoađn toađn Cađng coâ haơi hún nïịu treê dađnh thúđi gian lïn lúâp vađ lađm bađi tíơp cho trođ chúi nađy Nhiïìu nghiïn cûâu cho thíịy, treê em nghiïơn trođ chúi Brickgame dïî díîn ăïịn hoơc tíơp khoâ khùn, míịt tñnh saâng taơo vađ nùng lûơc suy ăoaân, trúê thađnh ngûúđi "maây" Líu ngađy, chuâng seô trúê nïn nghiïơn, döịc toađn böơ hûâng thuâ vađ thúđi gian vađo trođ chúi Möơt söị nhađ hađng töí chûâc trođ chúi cođn ăùơt giaêi thûúêng ăïí thu huât caâc em, thíơm chñ coâ nhûông phođng chúi cođn ăaânh baơc; nhiïìu trođ chúi mang nöơi dung tònh duơc, baơo lûơc, ríịt coâ haơi cho thanh thiïịu niïn
Sûơ xuíịt hiïơn trođ chúi ăiïơn tûê coâ thïí lađm phong phuâ cuöơc söịng cuêa con ngûúđi, nïịu ăoâ lađ nhûông chúi lađnh maơnh Tuy nhiïn, theo khuýịn caâo cuêa caâc chuýn gia, duđ sao cuông khöng nïn chúi ăiïơn tûê (kïí caê Brickgame) quaâ möơt giúđ Sau khi kïịt thuâc trođ chúi nïn cho mùưt nghó, nïn tíơp thïí duơc cho tay, hoaơt ăöơng tûâ chi ăïí traânh caâc aênh hûúêng coâ haơi
Trang 6239 Vò sao khöng thïí coâ nhûông ngûúđi tûúâng maơo hoađn toađn giöịng nhau?
Tûúâng maơo lađ phíìn cú thïí gíy chuâ yâ nhíịt cho con ngûúđi, cuông lađ cùn cûâ ăïí moơi ngûúđi nhíơn biïịt vađ tòm hiïíu líîn nhau Vò sao tûúâng maơo ngûúđi ta khöng ai giöịng nhau? Ăöơng lûơc "taơo nïn" tûúâng maơo lađ gò?
Con ngûúđi hònh thađnh do sûơ kïịt húơp cuêa tinh truđng vađ trûâng cuêa hai bïn böị meơ Söị lûúơng nhiïîm sùưc thïí trong tinh truđng vađ trûâng lađ 23 x 2 = 46 caâi Ăùơc trûng tûúâng maơo cuêa con ngûúđi do caâc gene trïn caâc nhiïîm sùưc thïí quýịt ắnh
Möîi nhiïîm sùưc thïí ăïìu coâ cíịu taơo vađ hònh daơng riïng Trïn möîi nhiïîm sùưc thïí coâ khoaêng 1250 gene Ngađy nay, caâc nhađ y hoơc cho rùìng töíng söị gene cuêa con ngûúđi úê khoaêng 1-2 triïơu Vò víơy, chuâng coâ thïí "nùơn ra" vö söị tûúâng maơo, khöng nhûông mùưt, muôi, miïơng, tai coâ hònh daơng vađ võ trñ khaâc nhau mađ khuön mùơt cuông khaâc nhau; thíơm chñ mùưt möơt mñ vađ mùưt hai mñ cuông ăïìu lađ do nhûông gene di truýìn khaâc nhau quýịt ắnh Ngay úê trûúđng húơp sinh ăöi, sûơ sùưp xïịp gene di truýìn trïn nhiïîm sùưc thïí cuông khöng hoađn toađn giöịng nhau, chó coâ 1/70-1/80 khaê nùng giöịng nhau Do ăoâ, nhûông ngûúđi giöịng nhau hoađn toađn coâ thïí noâi lađ khöng coâ
240 Cha meơ thíịp coâ sinh ặúơc con cao lúân khöng?
Thöng thûúđng, cha meơ cao thò con caâi cuông cao Nhûng khöng thïí phuê nhíơn lađ trong möơt söị gia ằnh cha meơ cao nhûng laơi xuíịt hiïơn con thíịp vađ ngûúơc laơi, nhiïìu gia ằnh cha meơ thíịp nhûng laơi coâ nhûông ặâa con cao Taơi sao víơy?
Thûâ nhíịt, nhûông ngûúđi thín cao thûúđng chõu aênh hûúêng roô rïơt cuêa nhín töị möi trûúđng Khi con ngûúđi úê thúđi kyđ phaât duơc, nïịu gùơp möi trûúđng coâ lúơi cho sûơ phaât triïín chiïìu cao (khñ híơu thñch húơp, dinh dûúông ăíìy ăuê, ređn luýơn víơn ăöơng ăuâng mûâc ), cú thïí dïî phaât triïín cao; nïịu rúi vađo möi trûúđng bíịt lúơi thò sûơ phaât triïín chiïìu cao dïî bõ aênh hûúêng
Trang 7Thûâ hai, chiïìu cao cú thïí cođn chõu aênh hûúêng cuêa nhín töị di truýìn Loađi ngûúđi coâ míịy gene di truýìn quýịt ắnh chiïìu cao thín thïí Nïịu cha meơ truýìn cho con nhiïìu gene di truýìn coâ lúơi cho chiïìu cao thò con caâi lúân lïn seô cao vađ ngûúơc laơi
Toâm laơi, chiïìu cao cuêa con ngûúđi vûđa chõu aênh hûúêng cuêa nhín töị möi trûúđng vûđa chõu aênh hûúêng cuêa nhín töị di truýìn Vò ăiïìu kiïơn möi trûúđng cuêa möîi ngûúđi khaâc nhau, nhín di truýìn quýịt ắnh chiïìu cao böị meơ truýìn cho cuông khaâc nhau nïn chiïìu cao cuêa cú thïí con caâi lađ muön hònh vaơn traơng Nhûng nhòn chung, böị meơ cao thò con caâi phíìn nhiïìu cuông cao
241 Vò sao coâ möơt söị ngûúđi thíịp nhoê?
Coâ nhiïìu ngûúđi tröng khuön mùơt roô rađng lađ ăaô trûúêng thađnh nhûng thín thïí laơi ríịt thíịp beâ, giöịng nhû möơt thiïịu niïn
Sûơ sinh trûúêng vađ phaât duơc cuêa cú thïí chõu sûơ khöịng chïị cuêa chíịt kñch thñch sinh trûúêng do thuđy naôo tiïịt ra Nïịu chíịt kñch thñch nađy ặúơc tiïịt ra quaâ nhiïìu, ngûúđi seô to töì; nhûng nïịu trûúâc thúđi kyđ phaât duơc, chíịt kñch thñch nađy ặúơc saên xuíịt khöng ăuê, cú thïí seô ríịt thíịp beâ
Möơt söị ngûúđi do thiïịu chíịt kñch thñch sinh trûúêng nïn chiïìu cao chó ăaơt trïn dûúâi 1,32 m ăöịi vúâi nam vađ 1,23 m ăöịi vúâi nûô Vò phíìn ăíìu cuêa hoơ víîn nhû ngûúđi lúân bònh thûúđng cho nïn hoơ coâ hònh daơng khöng cín xûâng Tuy trñ lûơc cuêa ngûúđi thíịp beâ khöng bõ aênh hûúêng míịy nhûng vúâi tíìm voâc nhû thïị, hoơ gùơp nhiïìu trúê ngaơi trong sinh hoaơt vađ coâ aâp lûơc tím lyâ to lúân
Hiïơn caâc nhađ khoa hoơc chûa xaâc ắnh ặúơc nguýn nhín taơi sao úê nhûông ngûúđi nađy, naôo laơi khöng tiïịt ra ăuê chíịt kñch thñch, khiïịn hoơ mùưc chûâng bïơnh thíịp beâ Nhiïìu ngûúđi cho rùìng tònh traơng nađy do cú thïí bíím sinh phaât duơc khöng ăíìy ăuê gíy nïn; coâ ngûúđi laơi cho rùìng viïơc nađy liïn quan ăïịn chûâng nhiïîm truđng hoùơc
bõ kyâ sinh truđng huât maâu Möơt söị ngûúđi mùưc bïơnh nhoê beâ do naôo bõ möơt khöịi u bïn caơnh cheđn eâp
Trang 8Nhûông ngûúđi thíịp beâ do thiïịu kñch thñch töị sinh trûúêng coâ thïí ăiïìu trõ bùìng caâch tiïm chíịt kñch thñch sinh trûúêng Nïịu nguýn nhín gíy thíịp beâ lađ khöịi u thò trûúâc hïịt cíìn tòm caâch chûôa trõ khöịi u
242 Taơi sao caâc nhađ khoa hoơc phaêi khaâm phaâ bñ míơt gene di truýìn cuêa con ngûúđi?
Caâc nhađ khoa hoơc ăang khaâm phaâ bñ míơt gene di truýìn cuêa con ngûúđi nhùìm veô ra bûâc tranh chñnh xaâc vïì di truýìn Khöng ñt ngûúđi seô hoêi, mùơc duđ chuâng ta cöng phaâ ặúơc cûêa aêi nađy nhûng noâ seô ăem laơi yâ nghôa thûơc tïị gò cho cuöơc söịng nhín loaơi?
Di truýìn hoơc hiïơn ăaơi maâch baêo chuâng ta rùìng, gene lađ cú súê cuêa di truýìn, do ADN töí chûâc thađnh Noâ quýịt ắnh caâc tñnh traơng cuêa cú thïí, vñ duơ ngûúđi chíu AÂ mùưt ăen, ngûúđi chíu Íu mùưt xanh Mađu sùưc cuêa nhaôn cíìu lađ do gene chi phöịi
Khöng nhûông thïị, coâ nhiïìu bïơnh con ngûúđi mùưc phaêi lađ do gene di truýìn Bïơnh nhín di truýìn do möơt gene nađo ăoâ biïịn ăöíi vïì kïịt cíịu mađ gíy nïn, ăiïín hònh nhíịt lađ bïơnh thiïịu maâu daơng tïị bađo lûúôi liïìm Cođn bïơnh do nhiïìu gene di truýìn lađ do kïịt cíịu nhiïìu gene biïịn ăöíi gíy nïn, vñ duơ nhû khöịi u, cao huýịt aâp
Chñnh vò víơy, nïịu nùưm vûông kïịt cíịu tûđng gene trong cú thïí vađ tònh traơng hoùơc bïơnh tíơt tûúng ûâng vúâi noâ thò cho duđ con ngûúđi mùưc bïơnh gò cuông chó cíìn khùưc phuơc ặúơc gene tûúng ûâng lađ tòm ặúơc phûúng phaâp chûôa bïơnh Vò víơy, caâc nhađ khoa hoơc ăang khao khaât dõch ặúơc bñ míơt gene
243 Bïơnh di truýìn phaât sinh nhû thïị nađo?
Trong quan niïơm cuêa ngûúđi xûa, bïơnh di truýìn coâ liïn quan túâi cú quan sinh duơc Cuđng vúâi sûơ phaât triïín cuêa sinh víơt hoơc phín tûê hiïơn ăaơi, loađi ngûúđi ăaô coâ nhíơn thûâc síu sùưc hún ăöịi vúâi bïơnh di truýìn Ngađy nay, ngûúđi ta cho rùìng bïơnh di truýìn coâ thïí do cha meơ truýìn laơi, cuông coâ thïí khöng phaêi tûđ cha meơ ăïí laơi Vñ duơ, bïơnh bíím sinh ngu ăíìn vûđa coâ thïí do gene bõ biïịn ăöíi, cuông coâ thïí
Trang 9lađ bïơnh di truýìn, tûâc lađ tûđ böị meơ truýìn laơi Nhûng bïơnh ung thû mađ moơi ngûúđi ăïìu súơ laơi khöng phaêi do böị meơ di truýìn, mađ lađ do gene biïịn ăöíi trûúâc aênh hûúêng cuêa möi trûúđng
Bïơnh do gene coâ thïí chia lađm 3 loaơi lúân: bïơnh di truýìn ăún gene, bïơnh nhiïîm sùưc thïí, bïơnh di truýìn ăa gene
Bïơnh di truýìn ăún gene do möơt gene nađo ăoâ phaât sinh biïịn ăöíi mađ gíy nïn, thûúđng díîn ăïịn sûơ röịi loaơn híịp thu, ăađo thaêi hoùơc phaât duơc cuêa cú thïí Böị meơ cuêa bïơnh nhín xem ra ríịt bònh thûúđng, nhûng trïn thûơc tïị ăïìu mang nhûông gene gíy bïơnh úê daơng tiïìm íín Luâc ăoâ goơi "Di truýìn coâ tñnh tiïìm íín" Cuông coâ trûúđng húơp böị meơ bïơnh nhín cuông phaât bïơnh, goơi lađ "di truýìn hiïơn roô" Bïơnh ăún gene coâ ríịt nhiïìu loaơi: thiïịu maâu daơng lûúôi liïìm, bïơnh maâu nhoâm A, muđ mađu ăoê
Bïơnh nhiïîm sùưc thïí xuíịt hiïơn do thûđa hoùơc thiïịu nhiïîm sùưc thïí Mùơc duđ díy nhiïîm sùưc thïí nađy ăïìu coâ caâc gene bònh thûúđng nhûng bïơnh nhín víîn xuíịt hiïơn chûâng töíng húơp ặúđng thõ (bíím sinh ngu ăíìn)
Bïơnh di truýìn ăa gene khaâ phûâc taơp, do nhiïìu gene gíy nïn Coâ luâc tíịt caê caâc gene ăïìu bònh thûúđng, nhûng töíng húơp caâc gene nađy trïn möơt cú thïí nađo ăoâ laơi lađm xuíịt hiïơn bïơnh chûâng nghiïm troơng, vñ duơ nhû bïơnh tim, khöịi u, bïơnh ăöơng maơch vađnh Loaơi bïơnh nađy cuông chõu aênh hûúêng cuêa möi trûúđng, phûúng thûâc sinh hoaơt caâ nhín vađ ăiïìu kiïơn ngoaơi giúâi
Bïơnh di truýìn lađm töín haơi nghiïm troơng ăïịn loađi ngûúđi, ăùơc biïơt lađ gia ằnh cuêa bïơnh nhín Theo thöịng kï,1/3 söị treê ăïịn ăiïìu trõ taơi khoa nhi coâ liïn quan ăïịn bïơnh di truýìn Trong caâc ca tûê vong úê treê em tûđ 15 tuöíi trúê xuöịng, bïơnh di truýìn chiïịm phíìn lúân
Ngađy nay, loađi ngûúđi víîn chûa coâ biïơn phaâp chûôa trõ hiïơu quêa ăöịi vúâi loaơi bïơnh nađy; do ăoâ, viïơc chíín ăoaân vađ dûơ phođng súâm lađ vö cuđng quan troơng Vñ duơ: Cíịm kïịt hön giûôa nhûông ngûúđi coâ quan hïơ huýịt thöịng gíìn; trûúâc khi kïịt hön vađ sinh ăeê phaêi kiïím tra vađ hoêi han vïì di truýìn ăïí sinh con töịt; ăöịi vúâi nhûông thađnh viïn trong gia ằnh dïî mùưc bïơnh, cíìn tû víịn súâm ăïí ăïì phođng
Trang 10Nhúđ sûơ phaât triïín cuêa y hoơc hiïơn ăaơi, tïị bađo hoơc vađ sinh víơt hoơc phín tûê, con ngûúđi ngađy cađng hiïíu biïịt síu hún nguýn nhín gíy caâc loaơi bïơnh nađy Caâc thađnh quêa nghiïn cûâu khoa hoơc ăaô ặa laơi nhûông biïơn phaâp coâ hiïơu quêa ăïí chíín ăoaân vađ dûơ phođng bïơnh
di truýìn Chûôa bïơnh bùìng gene di truýìn cuông lađ phûúng hûúâng chuê ýịu cuêa y hoơc vađ sinh víơt hoơc hiïơn ăaơi
244 Gene di truýìn vín tay lađ gò?
Vín tay lađ tûđ chó caâc hoa vùn trïn da ăíìu ngoân tay Chuâng coâ veê khaâc nhau khöng nhiïìu, nhûng thûơc ra lađ thiïn biïịn vaơn hoâa Maôi ăïịn ngađy nay, ngûúđi ta víîn chûa phaât hiïơn ra hai ngûúđi coâ vín tay hoađn toađn giöịng nhau trïn thïị giúâi nađy Chñnh nhúđ ăùơc ăiïím ăoâ mađ caênh saât coâ thïí thöng qua viïơc giaâm ắnh díịu vín tay ăïí laơi trïn hiïơn trûúđng ăïí tòm ra töơi phaơm, xaâc nhíơn phaơm nhín lađ
ai
Nhû ta ăaô biïịt, giûôa nhûông ngûúđi khaâc nhau, gene di truýìn trong cú thïí tuy cùn baên giöịng nhau nhûng víîn coâ sûơ khaâc biïơt nhiïìu hay ñt Coâ thïí noâi, giöịng nhû vín tay, trïn thïị giúâi nađy khöng töìn taơi hai ngûúđi coâ gene di truýìn hoađn toađn giöịng nhau, ngay vúâi ngûúđi sinh ăöi cuông coâ sûơ khaâc biïơt nho nhoê Caâc nhađ khoa hoơc coâ thïí cùn cûâ míơt maô di truýìn, qua xûê lyâ ăùơc biïơt ăïí nhíơn biïịt hònh veô nađo ăoâ, nhòn vađo ăoâ giöịng nhû nhûông hònh míơt maô ăen trùưng ăan xen nhau, ăoâ chñnh lađ gene di truýìn vín tay
Gene di truýìn vín tay giöịng nhû vín tay, seô giuâp ăúô caênh saât phaâ aân ríịt töịt Trònh ăöơ kyô thuíơt ngađy nay coâ thïí tûđ möơt gioơt maâu, tûđ möơt cíy toâc, möơt chuât nûúâc boơt ăïí tòm ra ặúơc nhín di truýìn vín tay Vñ duơ khi töơi phaơm víơt löơn vúâi ngûúđi bõ haơi, ríịt coâ thïí bõ síìy súât da, thíơm chñ ăïí laơi vïịt maâu úê hiïơn trûúđng Ăoâ chñnh lađ ăíìu möịi quan troơng ăïí caênh saât tûđ ăoâ tòm ra gene di truýìn vín tay, sau ăoâ tiïịn hađnh kiïím tra maâu ăöịi vúâi nhûông ngûúđi bõ nghi ngúđ Möơt khi phaât hiïơn ặúơc gene di truýìn thöịng nhíịt, ngûúđi ta coâ thïí xaâc ắnh ặúơc ai lađ töơi phaơm