Luâc nguê, mùưt nhùưm liïn tuơc trong möơt thúđi gian dađi, chíịt múô nađy ặúơc duđng khöng hïịt, noâ tröơn líîn vúâi caâc taơp chíịt ăaô líín vađo mùưt luâc ban ngađy vađ söị nûúâc mùưt
Trang 1Nguýn nhín lađ do khuâc xaơ cuêa thuêy tinh thïí khöng chuíín, coâ thïí do di truýìn Caâc kïịt quaê nghiïn cûâu gíìn ăíy vïì bïơnh cíơn thõ cho thíịy:
- Bïơnh coâ liïn quan ăïịn chuêng töơc Ngûúđi da vađng hay mùưc hún so vúâi ngûúđi da trùưng vađ da ăen
- Bïơnh coâ liïn quan vúâi lõch sûê gia töơc, nghôa lađ nïịu trong nhađ coâ ngûúđi cíơn thõ thò nhûông thađnh viïn khaâc cuêa gia ằnh cuông coâ nhiïìu nguy cú mùưc bïơnh nađy
Vò víơy, möơt söị ngûúđi söịng úê nöng thön, miïìn nuâi tuy víîn duđng mùưt möơt caâch húơp lyâ nhûng víîn bõ cíơn thõ Do ăoâ, caâc thađnh viïn trong gia ằnh coâ ngûúđi cíơn thõ nïn quan tím hún ăïịn viïơc duđng mùưt ăuâng quy tùưc ăïí baêo vïơ mùưt ặúơc töịt hún
106 Vò sao mùưt möơt söị ngûúđi bõ "taân quang"?
Ngûúđi bõ taân quang nhòn víơt gò cuông mú höì khöng roô Nguýn nhín gíy bïơnh chuê ýịu lađ do ăöơ cong cuêa giaâc maơc biïịn ăöíi Giaâc maơc lađ ö cûêa úê phña trûúâc nhaôn cíìu, noâ khöng nhûông phaêi trong suöịt, trún tru mađ cođn phaêi coâ hònh baân cíìu hoađn chónh Cöng nùng chuê ýịu cuêa noâ lađ tíơp trung caâc tia saâng laơi, khiïịn cho caâc tia ăoâ khi ăi vađo ăöìng tûê seô tíơp trung úê tiïu ăiïím (nùìm trïn voông maơc cuêa ăaây mùưt), sau ăoâ phaên aânh lïn ăaơi naôo Nhúđ ăoâ, con ngûúđi nhòn roô moơi víơt Khi giaâc maơc bõ biïịn daơng, bïì mùơt löìi loôm khöng quy chuíín, aânh saâng seô khöng tíơp trung thađnh tiïu ăiïím trïn voông maơc mađ phín taân vïì caâc phña, lađm cho aênh víơt mú höì Ăoâ lađ hiïơn tûúơng "taân quang" Sûơ taân quang nađy khöng coâ quy tùưc, ríịt khoâ duđng kñnh ăïí hiïơu chónh
Ngoađi ra, coâ möơt loaơi taân quang coâ quy tùưc (ăöơ cong cuêa giaâc maơc úê möơt phña nađo ăoâ khöng vuöng goâc vúâi hûúâng aânh saâng ăi ăïịn), göìm ăún thuíìn taân quang viïîn thõ, ăún thuíìn taân quang cíơn thõ, taân quang caê viïîn thõ vađ cíơn thõ Loaơi nađy coâ thïí duđng kñnh ăïí hiïơu chónh
Giaâc maơc khöng phùỉng coâ thïí do di truýìn hoùơc bõ bïơnh (seơo giaâc maơc sau loeât hoùơc chíịn thûúng) ÚÊ mûâc ăöơ nheơ, taân quang coâ
Trang 2quy tùưc noâi chung khöng aênh hûúêng ăïịn thõ lûơc, nhûng khiïịn mùưt mïơt moêi, khöng thoaêi maâi
Vò víơy, nïịu mùưt bõ taân quang thò nïn súâm ăïịn baâc sô kiïím tra, khi cíìn thiïịt phaêi ăeo kñnh coâ ăöơ thñch húơp
107 Vò sao saâng nguê díơy hay coâ dûê mùưt?
Buöíi saâng nguê díơy, nïịu soi gûúng, ta seô thíịy khoâe mùưt gíìn söịng muôi coâ möơt ñt dûê, khi nhiïìu khi ñt Duđ buöíi töịi trûúâc khi ăi nguê, ta ăaô rûêa mùơt ríịt saơch, khi nguê mùưt nhùưm, khöng coâ buơi rúi vađo thò saâng díơy víîn coâ dûê mùưt Víơy dûê mùưt tûđ ăíu ra?
Mùưt ta coâ möơt mííu giöịng nhû xûúng suơn, goơi lađ "mñ mùưt" Trong mñ mùưt coâ nhiïìu öịng nhoê sùưp xïịp ríịt ngay ngùưn, goơi lađ
"tuýịn goâc mùưt" Miïơng cuêa tuýịn nađy nùìm ăuâng chöî meâp khoâe mùưt, gíìn muôi, khöng ngûđng tiïịt ra möơt chíịt "múô" Baơn khöng nïn coi thûúđng chíịt múô nađy, vò taâc duơng cuêa noâ ríịt lúân Ban ngađy, noâ ặúơc böi lïn quanh mùưt nhúđ ăöơng taâc nhaây mùưt, nhùìm ngùn caên nûúâc mùưt chaêy ra ngoađi vađ ngùn möì höi chaêy vađo mùưt Luâc nguê, mùưt nhùưm liïn tuơc trong möơt thúđi gian dađi, chíịt múô nađy ặúơc duđng khöng hïịt, noâ tröơn líîn vúâi caâc taơp chíịt ăaô líín vađo mùưt luâc ban ngađy vađ söị nûúâc mùưt cođn thûđa laơi, díìn díìn tíơp trung vađo khoâe mùưt Ăoâ khöng phaêi lađ bïơnh
Nïịu dûê mùưt ra quaâ nhiïìu kïí caê ban ngađy vađ ban ăïm, dûê gùưn löng mi hai mñ laơi vúâi nhau khiïịn mùưt khöng múê ặúơc nghôa lađ mùưt ăaô bõ viïm do vi khuíín hoùơc virus Cíìn ăïịn bïơnh viïơn ăïí kiïím tra, ăiïìu trõ
108 Con ngûúđi coâ "mùưt thûâ ba" khöng?
Trong Tíy Du Kñ coâ thíìn Nhõ Lang voô thuíơt ríịt cao cûúđng, ăíịu ngang ngûêa vúâi Tön hađnh giaê Trûúâc traân Nhõ Lang coâ con
"mùưt thûâ ba" Con mùưt nađy ríịt sùưc saêo, cho duđ Tön Ngöơ Khöng biïịn ăi ăíu, thađnh víơt gò ăïìu bõ Nhõ Lang phaât hiïơn Ăûúng nhiïn ăoâ chó lađ chuýơn thíìn thoaơi
Trang 3Con ngûúđi thûơc chíịt coâ "mùưt thûâ ba" khöng? Caâc nhađ khoa hoơc ăaô phaât hiïơn "mùưt thûâ ba" trïn thûơc tïị lađ möơt haơt giöịng nhû haơt quaê thöng, nùìm síu chñnh giûôa ăíìu, to bùìng haơt ăíu, cho nïn goơi lađ "haơt thöng" Nhûng con mùưt nađy khöng thïí nhòn thíịy caâc víơt nhû con mùưt bònh thûúđng, tûâc lađ noâ khöng coâ ăíìy ăuê thõ lûơc bònh thûúđng
Víơy noâ coâ taâc duơng gò? Ngađy nay, ngûúđi ta ăaô biïịt ặúơc trong
cú thïí coâ ăöìng höì sinh hoơc ríịt kyđ diïơu Coâ ngûúđi khöng duđng chuöng ăöìng höì baâo thûâc mađ saâng víîn díơy ăuâng giúđ, chó chïnh vađi
ba phuât Ăoâ chñnh lađ nhúđ ăöìng höì sinh hoơc Caâc nhađ khoa hoơc phaât hiïơn "haơt thöng" chñnh lađ ăöìng höì sinh hoơc trong cú thïí Ban ăïm, noâ saên sinh ra möơt chíịt kñch thñch goơi lađ chíịt thoaât ăen Ban ngađy, noâ tûơ ăöơng ngûđng saên sinh chíịt nađy; do ăoâ con ngûúđi coâ thïí caêm biïịt ặúơc sûơ thay ăöíi cuêa ngađy ăïm
Ngoađi ra, chíịt thoaât ăen mađ "haơt thöng" tiïịt ra cođn coâ taâc duơng khöịng chïị cöng nùng sinh duơc cuêa con ngûúđi Caâc nghiïn cûâu ăaô chûâng toê noâ coâ thïí khöịng chïị sûơ phaât triïín cuêa tuýịn giúâi tñnh trong thúđi kyđ niïn thiïịu Ăïịn möơt thúđi kyđ nhíịt ắnh noâ seô xoâa boê sûơ khöịng chïị nađy ăïí cho thúđi kyđ thanh xuín ăïịn Ngađy nay, thúđi kyđ thanh xuín cuêa thiïịu niïn thûúđng ăïịn súâm Möơt trong caâc nguýn nhín quan troơng lađ vađo ban ăïm, thúđi gian chiïịu saâng keâo dađi, lađm cho chíịt thoaât ăen ặúơc saên sinh ra ñt, khiïịn thúđi gian khöịng chïị tuýịn giúâi tñnh bõ ruât ngùưn
109 Vò sao muôi coâ thïí ngûêi ặúơc caâc loaơi muđi?
Muôi ngûúđi coâ hai cöng nùng: hö híịp vađ nhíơn biïịt muđi Trong cuöơc söịng thûúđng ngađy, vai trođ cuêa cú quan khûâu giaâc lađ khöng thïí thiïịu ặúơc Vñ duơ, khi mùưt ta chûa nhòn thíịy, tai chûa nghe thíịy thò muôi ăaô ngûêi thíịy muđi chaây, do ăoâ mađ caênh giaâc ặúơc vúâi naơn hoêa hoaơn, kõp thúđi díơp tùưt ngoơn lûêa Coâ möơt söị ăöì víơt khi ta cíìm lïn, nhòn, nghe nhûng víîn chûa biïịt noâ lađ gò, nhûng khi ặa lïn muôi ngûêi thò líơp tûâc biïịt ặúơc Ăiïìu ăoâ chûâng toê khûâu giaâc coâ thïí giuâp ta phín biïơt caâc chíịt khaâc nhau
Trang 4Coâ ngûúđi nhúđ chïị ăöơ tíơp luýơn ăùơc biïơt mađ muôi coâ khaê nùng phín biïơt ríịt cao Vñ duơ, thúơ lađnh nghïì trong caâc ngađnh nûúâc hoa vađ tinh díìu lađ nhûông chuýn gia ngûêi muđi Hoơ chó duđng muôi lađ coâ thïí phín biïơt ặúơc nhiïìu loaơi nûúâc hoa, hûúng thúm, thíím ắnh chíịt lûúơng chuâng töịt hay xíịu Nhûông chuýn gia ăaânh giaâ chíịt lûúơng saên phíím trađ, rûúơu, cađ phï ngoađi viïơc sûê duơng võ giaâc cođn duđng khûâu giaâc nhaơy caêm cuêa mònh ăïí ăaânh giaâ chíịt lûúơng saên phíím
Ngoađi ra, khûâu giaâc cođn lađm tùng thïm caêm giaâc ngon miïơng Sau khi muôi biïịt ặúơc hûúng võ híịp díîn cuêa thûâc ùn, ta seô thíịy theđm ùn Khi tõt muôi, ùn gò cuông khöng caêm thíịy ngon Thûơc ra nhûông thûâc ùn íịy víîn ngon, chùỉng qua vò muôi khöng ngûêi thíịy muđi thúm cho nïn khöng kñch thñch ngon miïơng mađ thöi
Muôi coâ thïí ngûêi ặúơc caâc loaơi hûúng võ lađ do niïm maơc trïn thađnh khoang muôi (röơng khoaêng 5 cm2) coâ hún 10 triïơu tïị bađo khûâu giaâc; chuâng coâ liïn quan vúâi ăaơi naôo Nhû ta ăaô biïịt, muđi võ lađ do caâc chíịt böịc húi thađnh phín tûê mađ gíy nïn Khi ta thúê, nhûông phín tûê muđi võ bay líîn trong khöng khñ seô ăi vađo khoang muôi, taâc ăöơng vađo tïị bađo khûâu giaâc Nhûông thöng tin nađy ặúơc truýìn lïn ăaơi naôo Nhúđ ăoâ mađ chuâng ta ngûêi ặúơc caâc muđi võ khaâc nhau
110 Trong cú thïí, khñ quan nađo líu ăúđi nhíịt?
Cú thïí coâ 5 giaâc quan: thõ giaâc, thñnh giaâc, xuâc giaâc, võ giaâc vađ khûâu giaâc Theo thöịng kï, trïn 90% thöng tin mađ ta nhíơn ặúơc ăïịn tûđ thõ giaâc, tiïịp theo lađ thñnh giaâc, xuâc giaâc vađ võ giaâc Riïng khûâu giaâc thûúđng bõ xïịp vađo võ trñ khöng ăaâng kïí Sinh lyâ hoơc truýìn thöịng thíơm chñ cođn xem khûâu giaâc lađ cú quan caêm giaâc nguýn thuêy ăang thoaâi hoâa díìn
Mùơc duđ khûâu giaâc khöng chiïịm ắa võ chuê ăaơo trong 5 cú quan caêm giaâc, nhûng noâ laơi lađ cú quan caêm giaâc líu ăúđi nhíịt cuêa
cú thïí Ríịt nhiïìu ăöơng víơt hoang daô ăïìu dûơa vađo khûâu giaâc ăïí tòm thûâc ùn, traânh nguy hiïím, tòm baơn ăúđi Cú quan caêm giaâc nguýn thuêy nađy ăöịi vúâi con ngûúđi cuông ríịt coâ ñch Vñ duơ, hûúng võ cuêa
Trang 5thûâc ùn coâ thïí lađm tùng caêm giaâc ùn ngon; khi ngûêi thíịy muđi chaây
ta seô caênh giaâc ăïì phođng hoêa hoaơn; nïịu ngûêi thíịy muđi khñ ga rođ ró, hoùơc thûâc ùn ăaô biïịn muđi thò ta seô traânh ặúơc nguy hiïím Coâ nhûông ngûúđi lađm nghïì ăùơc biïơt coâ thïí cùn cûâ vađo muđi võ ăïí phaân ăoaân chíịt lûúơng nûúâc hoa, hûúng liïơu, rûúơu töịt hay xíịu Coâ möơt söị thanh niïn nam nûô ngûúđi dín töơc thñch ngûêi muđi trïn cú thïí cuêa nhau ăïí tùng thïm tònh caêm
Khûâu giaâc cuêa con ngûúđi ăang thoaâi hoâa chùng? Khöng phaêi! Thöng qua kïịt quaê nghiïn cûâu cuêa míịy chuơc nùm gíìn ăíy caâc nhađ khoa hoơc bùưt ăíìu coi troơng ăïịn khûâu giaâc, thíơm chñ hoơ ríịt kinh ngaơc ăöịi vúâi ăöơ nhaơy caêm ríịt cao cuêa khûâu giaâc con ngûúđi Vñ duơ möơt chuýn gia hûúng liïơu coâ kinh nghiïơm chó dûơa vađo muôi ngûêi cuông coâ thïí phín biïơt ặúơc míịy nghòn, thíơm chñ hađng vaơn loaơi muđi
võ, hún nûôa ngay líơp tûâc hoơ coâ thïí noâi ra thúđi gian muđi nađy böịc lïn ăaô bao líu, thađnh phíìn chuê ýịu trong ăoâ göìm nhûông gò Ngađy nay caâc nhađ khoa hoơc tin rùìng tíìm quan troơng cuêa khûâu giaâc chùưc chùưn khöng keâm hún caâc cú quan caêm giaâc khaâc
111 Vò sao coâ ngûúđi dïî chaêy maâu muôi?
Bònh thûúđng muôi khöng chaêy maâu Muôi dïî chaêy maâu coâ thïí lađ do baên thín löî muôi coâ bïơnh, cuông coâ thïí lađ do nguýn nhín nhû: maơch maâu nhoê li ti trong muôi bõ vúô do ngaô, va chaơm, ngoaây muôi, khöng khñ quaâ khö Ngoađi ra, sau khi löî muôi mùưc bïơnh nađo ăoâ (nhû viïm maơc cíịp tñnh hoùơc maôn tñnh), niïm maơc muôi cuông bõ xuíịt huýịt
Muôi hay chaêy maâu coâ thïí cođn do caâc bïơnh truýìn nhiïîm cíịp tñnh nhû: thûúng hađn, söịt cao Trong quaâ trònh bõ bïơnh, thín nhiïơt quaâ cao nïn niïm maơc muôi ăíìy maâu, chó cíìn va chaơm nheơ lađ maâu seô chaêy ÚÊ nhûông bïơnh nhín maâu trùưng hoùơc mùưc caâc bïơnh ặúđng maâu khaâc, vò maâu khoâ ăöng nïn cuông dïî bõ chaêy maâu muôi
Khi cú thïí thiïịu vitamin, chuê ýịu lađ thiïịu vitamin C, sûơ húơp thađnh giûôa caâc chíịt cuêa tïị bađo gùơp trúê ngaơi, tñnh thíím thíịu cuêa caâc maơch maâu nhoê tùng lïn Maơch maâu trúê nïn giođn, chó cíìn bõ ma saât nheơ lađ seô chaêy maâu
Trang 6Bïơnh nhín cao huýịt aâp khi ho hoùơc hùưt húi cuông dïî chaêy maâu muôi, vò khi ăoâ, huýịt aâp tùng lïn ríịt nhiïìu
112 Vò sao khöng thïí ăöìng thúđi xò muôi bùìng hai löî muôi?
Khoang muôi ặúơc che phuê búêi möơt lúâp niïm maơc höìng nhuíơn; noâ tiïịt ra möơt chíịt nûúâc mađu trong, khiïịn cho niïm maơc muôi luön nhuíơn ûúât Bònh thûúđng, möîi ngađy möơt ngûúđi tiïịt ra khoaêng möơt lñt nûúâc muôi Nhûng ta khöng caêm thíịy ặúơc ăiïìu ăoâ vò thađnh phíìn nûúâc trong muôi biïịn thađnh húi, khiïịn cho khöng khñ thúê vađo trúê thađnh íịm vađ ûúât, chó coâ möơt phíìn nhoê cođn laơi biïịn thađnh nûúâc muôi, ặúơc thaêi ra ngoađi
Caâc baâc sô cho rùìng, khi xò muôi, khöng nïn duđng lûơc maơnh quaâ mađ nïn cíín thíơn, trûúâc hïịt duđng möơt ngoân tay íịn bõt möơt bïn,
xò muôi tûđ löî bïn kia, sau ăoâ laơi ăöíi bïn Nïịu khöng, bïơnh nhín ríịt dïî bõ viïm tai giûôa hoùơc viïm xoang muôi
Vò sao laơi thïị? Ngađy nay, ngûúđi ta biïịt ặúơc rùìng phña sau xoang muôi lađ ýịt muôi, möîi bïn coâ möơt ặúđng öịng thöng vúâi tai giûôa Nïịu khi xò muôi, ta ăöìng thúđi bõt chùơt hai löî muôi thò khoang muôi vađ ýịt muôi seô chõu möơt aâp lûơc ríịt lúân, khiïịn cho möơt phíìn nûúâc muôi seô thöng qua ặúđng öịng ăi vađo tai giûôa Nhû víơy, vi khuíín trong nûúâc muôi seô lađm cho tai giûôa bõ viïm
Ngoađi ra, chung quanh khoang muôi coâ möơt söị xoang ặúơc cíịu taơo búêi caâc chíịt suơn chûâa khñ Nhûông xoang nađy ăïìu thöng vúâi khoang muôi Khi ăöìng thúđi bõt chùơt hai löî muôi, nûúâc muôi vađ vi khuíín trong ăoâ seô ăi vađo xoang muôi, gíy viïm xoang
113 Vò sao khi khoâc to, nûúâc muôi chaêy nhiïìu theo nûúâc mùưt?
Khi bõ oan uöíng hoùơc trong lođng caêm thíịy húđn tuêi, nhõn khöng ặúơc, baơn seô khoâc to Tûđ beâ ăïịn lúân, baơn chùưc ăaô khoâc to nhiïìu líìn Khi ăoâ, ngoađi nûúâc mùưt giađn giuơa, nûúâc muôi cuông tùng lïn ríịt nhiïìu Vò sao laơi nhû thïị?
Theo lyâ mađ noâi, khi khoâc to, nûúâc mùưt ra nhiïìu lađ hiïơn tûúơng bònh thûúđng, khöng hïì liïn quan ăïịn nûúâc muôi, nhûng quaâi laơ lađ
Trang 7chñnh luâc ăoâ, nûúâc muôi cuông tiïịt ra ríịt nhiïìu Ăïí giaêi thñch bñ míơt nađy, trûúâc hïịt chuâng ta phaêi tòm hiïíu cú quan nûúâc mùưt Tuýịn lïơ lađ núi saên sinh ra nûúâc mùưt Khi khöng khoâc, noâ cuông ăaô liïn tuơc tiïịt ra möơt ñt nûúâc mùưt ăïí böi trún nhaôn cíìu Chuâng ta hùìng ngađy phaêi chúâp mùưt vö söị líìn lađ ăïí böi ăïìu nûúâc mùưt lïn bïì mùơt nhaôn cíìu Möîi líìn chúâp mùưt giöịng nhû möơt líìn lau gûúng, ăïí nhaôn cíìu cuêa ta luön luön saơch vađ saâng
Tuýịn lïơ göìm coâ hai phíìn Möơt lađ phíìn saên sinh ra nûúâc mùưt; hai lađ phíìn ặúđng öịng ăïí díîn nûúâc mùưt ra; noâ thöng ăïịn khoang mùưt, cuông ặúơc nöịi thöng vúâi khoang muôi Bònh thûúđng, vò nûúâc mùưt tiïịt ra ríịt ñt cho nïn noâ khöng chaêy ăïịn khoang muôi, vò víơy mađ ta khöng caêm thíịy ặúơc Nhûng khi baơn khoâc to, nûúâc mùưt tiïịt ra ríịt nhiïìu, trong ăoâ möơt phíìn chaêy ra khoang mùưt, cođn möơt phíìn nûôa chaêy ăïịn khoang muôi Trïn thûơc tïị, trong nûúâc tûđ muôi chaêy ra coâ caê nûúâc mùưt
114 Vò sao tiïịng noâi tûđ maây ghi ím phaât ra khaâc vúâi tiïịng noâi cuêa mònh?
Chuâng ta thûúđng gùơp hiïơn tûúơng thuâ võ sau: khi ta noâi hoùơc haât, ghi bùng laơi, cho duđ maây ghi ím töịt bao nhiïu thò khi phaât bùng, ím thanh mađ ta nghe ặúơc khöng hoađn toađn giöịng vúâi tiïịng noâi cuêa mònh Nhûng ăiïìu kyđ laơ lađ ngûúđi khaâc nghe thò víîn caêm giaâc ặúơc ăoâ lađ gioơng noâi cuêa baơn, noâ khöng khaâc gò ím thanh cuêa baơn noâi thûúđng ngađy Vò sao laơi nhû thïị?
Bñ míơt then chöịt úê ăíy lađ ặúđng tiïịp nhíơn ím thanh khaâc nhau Moơi ngûúđi ăïìu biïịt, ngûúđi ta duđng tai ăïí tiïịp thu ím thanh tûđ bïn ngoađi Nhûng khi baơn noâi thò ím thanh phaât ra khöng chó
ăi qua khöng khñ vađ truýìn vađo tai mađ noâ cođn thöng qua xûúng soơ ăïí truýìn tñn hiïơu ím thanh ăïịn thíìn kinh thñnh giaâc Trïn thûơc tïị, ím thanh cuêa chñnh mònh mađ baơn nghe thíịy ặúơc truýìn ăïịn ăöìng thúđi qua caê "ặúđng truýìn qua khöng khñ" vađ "ặúđng truýìn qua xûúng soơ"
Khi baơn duđng maây ghi ím ăïí phaât laơi tiïịng noâi cuêa mònh thò baơn chó nghe ặúơc tiïịng noâi truýìn ăïịn tai qua khöng khñ mađ
Trang 8khöng nghe ặúơc bùìng con ặúđng "truýìn qua xûúng soơ" Do ăoâ, mùơc duđ ím thanh khöng hïì thay ăöíi, baơn víîn caêm thíịy khöng cođn giöịng tiïịng noâi cuêa mònh nûôa
115 Vò sao híìu nhû khöng hïì coâ tiïịng noâi giöịng nhau?
Khi ta noâi hoùơc haât, ím thanh do ýịt híìu phaât ra, chñnh xaâc hún lađ do thanh ăúâi cuêa ýịt híìu phaât ra
Thanh ăúâi lađ möơt tíơp húơp caâc lúâp niïm maơc trong híìu, noâ dai vađ coâ tñnh ăađn höìi, giöịng nhû caâc díy ăađn mađu trùưng baơc Khi phaât
ím, dûúâi sûơ kñch thñch cuêa dođng khñ, niïm maơc cuêa thanh ăúâi seô rung lïn nhû lađn soâng, phaât ra nhûông ím sùưc muön mađu muön veê
Vò thanh ăúâi cuêa möîi ngûúđi dađi ngùưn khaâc nhau cho nïn ím thanh phaât ra cuông cao thíịp khaâc nhau Vñ duơ, thanh ăúâi cuêa treê
em dađi 6-8 mm, cuêa con gaâi tuöíi thađnh niïn dađi 15-20 mm, cuêa con trai tuöíi thađnh niïn dađi 20-25 mm Vò víơy, tiïịng noâi cuêa treê em vûđa sùưc vûđa cao, cuêa nam giúâi vûđa thíịp vûđa tríìm, khaâc nhau ríịt roô Nhûng trïn thïị giúâi nađy coâ hún 5 tyê ngûúđi, nhûông ngûúđi coâ thanh ăúâi dađi ngùưn hoađn toađn giöịng nhau chùưc lađ ríịt nhiïìu, víơy vò sao tiïịng noâi cuêa moơi ngûúđi laơi khöng hoađn toađn giöịng nhau?
Caâc nhađ khoa hoơc khi xaâc ắnh tiïịng noâi cuêa ngûúđi ăaô cùn cûâ vađo thanh ăiïơu cao thíịp vađ ím sùưc ăïí phín thađnh "thanh phöí" Tûđ thanh phöí, hoơ phaât hiïơn thíịy híìu nhû khöng coâ ngûúđi nađo ím thanh hoađn toađn giöịng nhau Ăoâ lađ vò khi ngûúđi ta phaât ím, tuy thanh ăúâi coâ vai trođ cûơc kyđ quan troơng nhûng noâ khöng hoađn toađn quýịt ắnh ăùơc ăiïím ím thanh Víịn ăïì nađy cođn liïn quan ăïịn hïơ thöịng cöơng hûúêng
Khi con ngûúđi phaât ím, ngoađi thanh ăúâi, caâc böơ phíơn khaâc nhû híìu, ýịt, khoang miïơng, khoang muôi, löìng ngûơc ăïìu cuđng tham gia saên sinh chíịn ăöơng Vò caâc cú quan vađ böơ võ cuêa möîi ngûúđi khöng hoađn toađn giöịng nhau nïn kñch thûúâc vađ hònh daơng cuêa chuâng khoâ traânh khoêi coâ nhûông khaâc biïơt nho nhoê Ngoađi ra, sûơ khaâc biïơt vïì ăíìu lûúôi, hađm rùng, möi, gođ maâ, tuöíi taâc, giúâi tñnh, khñ chíịt, sûơ giaâo duơc khiïịn cho ím sùưc, ím ăiïơu, cûúđng ăöơ, tiïịt
Trang 9tíịu trúê nïn muön hònh muön veê, taơo nïn ăùơc trûng ím thanh riïng cuêa tûđng ngûúđi
116 Vò sao khi maây bay cíịt caânh hoùơc haơ caânh, thñnh lûơc cuêa hađnh khaâch biïịn ăöíi?
Nhûông ngûúđi tûđng ăi maây bay thûúđng coâ caêm giaâc sau: khi maây bay cíịt caânh vađ haơ caânh, löî tai nhû coâ víơt gò nuât chùơt, nhûông
ím thanh chung quanh trúê nïn ýịu hún, nghe khöng roô, ăöìng thúđi löî tai caêm thíịy tûâc bñ, coâ luâc cođn ăau Nhûng sau khi maây bay haơ caânh, caêm giaâc khöng thoaêi maâi nađy ríịt nhanh míịt ăi, thñnh lûơc trúê laơi bònh thûúđng Vò sao laơi coâ hiïơn tûúơng kyđ laơ ăoâ?
Trûúâc hïịt chuâng ta haôy xeât ăïịn cíịu taơo cuêa tai Trong löî tai coâ ặúđng öịng vađ vađnh tai (nhûông töí chûâc cuêa tai ngoađi, coâ chûâc nùng tíơp trung ím thanh laơi, truýìn ăïịn mađng tai) Mađng tai lađ khúêi ăiïím cuêa tai giûôa (göìm buöìng nhô, buâa, caâc cú cuêa tai giûôa vađ öịng nhô) Nhûông ím thanh tai ngoađi tíơp trung lađm chíịn ăöơng mađng nhô, thöng qua xûúng buâa truýìn ăïịn tai trong Trong tai trong coâ möơt kïịt cíịu giöịng nhû öịng tuđ vađ sûđng tríu, chûâa ríịt nhiïìu tïị bađo caêm thuơ ím thanh, coâ thïí chuýín nhûông chíịn ăöơng cuêa ím thanh truýìn ăïịn thađnh caâc tñn hiïơu mađ thíìn kinh thñnh giaâc hiïíu ặúơc Nhûông tñn hiïơu nađy ặúơc trung khu thñnh giaâc cuêa voê naôo tiïịp nhíơn, lađm cho ta nghe ặúơc ím thanh
Trong hïơ thöịng thñnh giaâc cuêa ngûúđi, mađng nhô lađ möơt kïịt cíịu quan troơng, noâ coâ möơt mađng rung giöịng nhû mađng rung trong maây ăiïơn thoaơi Phña trong cuêa mađng nhô lađ buöìng nhô Trong ăiïìu kiïơn bònh thûúđng, aâp lûơc phña ngoađi buöìng nhô tùng giaêm theo aâp suíịt khöng khñ bïn ngoađi Khi lïn cao, aâp lûơc khöng khñ lïn tai tùng; nhûng aâp lûơc trong buöìng nhô khöng kõp ăiïìu chónh, díîn ăïịn sûơ chïnh aâp giûôa hai bïn mađng nhô Vò aâp lûơc úê bïn ngoađi lúân hún aâp lûơc trong buöìng nhô, mađng nhô bõ eâp loôm vađo, khiïịn chuâng ta coâ caêm giaâc nhû löî tai bõ bõt laơi vađ nghe khöng roô
Vò víơy, khi maây bay cíịt caânh hoùơc haơ caânh, nhín viïn hađng khöng thûúđng nhùưc ta phaêi nhai keơo hoùơc haâ miïơng ra ăïí cho aâp lûơc úê trong buöìng nhô cín bùìng vúâi aâp lûơc úê phña ngoađi mađng nhô
Trang 10117 Ngoaây tai töịt hay khöng töịt?
Ríịt nhiïìu baơn nhoê coâ thoâi quen ngoaây tai, thíơm chñ coâ luâc cođn duđng caê que cûâng cho vađo löî tai ngoaây Thûơc ra, raây tai khöng coâ haơi ăöịi vúâi sûâc khoêe con ngûúđi, thíơm chñ cođn coâ taâc duơng baêo vïơ tai lađ ăùìng khaâc
Dûúâi mùơt da cuêa cú thïí coâ nhiïìu tuýịn múô, thûúđng tiïịt ra chíịt díìu Tûúng tûơ, trong öịng tai cuông coâ tuýịn múô tiïịt ra chíịt díìu Noâ coâ thïí dñnh kïịt caâc chíịt bíín hoùơc caâc vaêy nhoê trong tai, kïịt thađnh raây tai
Nhûông chíịt bíín trïn caâc böơ phíơn khaâc cuêa cú thïí ặúơc tííy saơch thöng qua tùưm rûêa Nhûng löî tai síu, khöng dïî lađm saơch, thúđi gian cađng dađi, chíịt bíín tñch luôy cađng nhiïìu Trong trûúđng húơp bònh thûúđng, raây tai tñch luôy nhiïìu seô tûơ rúi ra Khi ta ùn hoùơc noâi, löî tai bõ ăöơng ăíơy, díìn díìn lađm cho raây tai bong ra
Möơt lûúơng raây nhíịt ắnh nùìm trong tai, nhiïìu luâc laơi coâ ñch
Vñ duơ, khi ngíîu nhiïn coâ con síu nhoê chui vađo löî tai, nïịu noâ cûâ thïị
ăi thùỉng vađo thò seô gùơp tai giûôa, coâ thïí gíy töín thûúng cho mađng nhô Nhûng nïịu trong tai coâ raây, tai hoơa bíịt ngúđ nađy seô ặúơc ngùn chùơn Do raây tai coâ võ ăùưng ăùơc biïơt nïn con síu seô phaêi bođ ra
Taâc haơi lúân nhíịt cuêa viïơc ngoaây tai lađ dïî gíy töín thûúng cho öịng tai Da trong öịng tai ríịt mïìm vađ non; nïịu khöng cíín thíơn, öịng tai seô bõ nhiïîm vi khuíín, viïm coâ muê Ăûúng nhiïn, nïịu lađm raâch mađng nhô thò víịn ăïì cađng trúê nïn nghiïm troơng hún
Vò víơy, ngoaây tai khöng phaêi lađ möơt thoâi quen töịt Khi raây tai tñch laơi ríịt nhiïìu, gíy ngûâa ngaây khoâ chõu, cíìn phaêi ngoaây tai, nhûng töịt nhíịt lađ duđng ăíìu que tùm cuöịn böng saơch, tuýơt ăöịi khöng duđng nhûông que cûâng hoùơc nhoơn ăïí ngoaây tai
118 Vò sao khi nûúâc vađo tai thò khöng nghe roô?
Khi búi, nûúâc ríịt dïî vađo tai Luâc ăoâ, baơn seô caêm thíịy nghe khöng roô nhûông ím thanh chung quanh
Trang 11Bònh thûúđng, ta coâ thïí nghe ặúơc ím thanh lađ nhúđ hïơ thöịng truýìn ím cuêa tai giûôa chuýín ím thanh ăoâ vađo tai trong Tai giûôa göìm coâ mađng nhô, xûúng buâa vađ ặúđng öịng Phña ngoađi buöìng nhô coâ möơt lúâp mađng ríịt moêng, goơi lađ mađng nhô Khi ím thanh tûđ bïn ngoađi ăi vađo tai giûôa gùơp mađng nhô, mađng nhô seô rung lïn Soâng
ím thanh cađng maơnh, mađng nhô rung ăöơng cađng lúân vađ ngûúơc laơi
Ím thanh nhoơn, mađng nhô rung ăöơng cađng nhanh; ím thanh thíịp, mađng nhô rung ăöơng chíơm Cùn cûâ vađo soâng ím thanh maơnh hay ýịu, nhanh hay chíơm mađ mađng nhô phaât sinh rung ăöơng, ặa nhûông tñn hiïơu nađy vađo tai trong, tûđ tai trong truýìn lïn naôo, nhúđ ăoâ ta múâi nghe ặúơc tiïịng ăöơng Nïịu soâng ím thanh khöng ăi vađo tai thò mađng nhô khöng rung ăöơng, ta khöng nghe ặúơc tiïịng noâi
Khi nûúâc vađo tai, noâ seô ngùn caên ím thanh ăi vađo, soâng ím thanh khöng vađo ặúơc thò mađng nhô khöng thïí rung ăöơng, hoùơc soâng ăi vađo trúê nïn ýịu ăi nïn mađng nhô rung ăöơng ýịu, khiïịn ta nghe khöng roô Tûúng tûơ, nïịu duđng böng nuât chùơt hai tai hoùơc duđng tay bõt tai, ta cuông seô khöng nghe thíịy tiïịng ăöơng
Khi nûúâc vađo tai, nïn lađm thïị nađo? Coâ thïí nghiïng ăíìu khiïịn cho nûúâc trong tai chaêy ra, hoùơc nhíịc chín ăöịi diïơn lïn, nhaêy míịy caâi ăïí nûúâc chaêy ra Khi cíìn thiïịt, coâ thïí duđng tùm böng cho vađo tai cíín thíơn ăïí thíịm nûúâc ra
119 Vò sao coâ ngûúđi noâi lùưp?
Noâi lùưp thûúđng ặa laơi nhiïìu phiïìn phûâc vađ ăau khöí Coâ möơt söị ngûúđi noâi lùưp, khi nhòn thíịy ngûúđi khaâc ăoơc lûu loaât hoùơc noâi ríịt huđng höìn, cođn baên thín lùưp ba lùưp bùưp khöng noâi roô ặúơc yâ tûâ cuêa mònh thò trong lođng caêm thíịy bõ ûâc chïị Ăùơc biïơt, khi bõ ngûúđi khaâc cûúđi ăuđa, hoơ cađng toê ra cùng thùỉng, noâi khöng ra lúđi
Caâc baâc sô cho rùìng noâi lùưp chuê ýịu coâ míịy nguýn nhín sau:
- Tođ mođ, thñch bùưt chûúâc ngûúđi khaâc noâi lùưp, hoùơc thûúđng tiïịp xuâc vúâi nhûông ngûúđi noâi lùưp nïn tiïịp thu phaêi nhûông aâm thõ khöng töịt, kïịt quaê tûơ mònh díìn díìn cuông biïịn thađnh noâi lùưp
Trang 12- Bõ quúê phaơt hay uy hiïịp quaâ mûâc, hoùơc tinh thíìn bõ töín thûúng mađ gíy nïn noâi lùưp
- Sau khi bõ caâc bïơnh truýìn nhiïîm nhû dõch caêm, ho gađ , chûâc nùng voê ăaơi naôo bõ giaêm ýịu, tinh thíìn dïî bõ kñch thñch, díîn ăïịn cùng thùỉng quaâ mûâc, gíy noâi lùưp
Khi noâi, bïơnh nhín thûúđng coâ tinh thíìn gíịp gaâp, coâ khi lùưc ăíìu, hoa chín, muâa tay, trûđng mùưt, meâo miïơng, möi run, noâi möơt cíu phaêi töịn ríịt nhiïìu sûâc Nghiïm troơng hún, phíìn ăöng ngûúđi noâi lùưp ăïìu lađ thanh niïn; vò noâi nùng khoâ khùn nïn hoơ díìn trúê nïn cö ăöơc, co mònh laơi, xíịu höí vađ mùơc caêm; cíìn coâ biïơn phaâp ăïí uöịn nùưn kõp thúđi
Muöịn boê ặúơc noâi lùưp, trûúâc hïịt phaêi xoâa boê trúê traơi vïì tím lyâ Nïịu xem noâi lùưp lađ víịn ăïì quaâ nghiïm troơng thò trúê ngaơi tím lyâ seô tùng lïn Ngûúơc laơi, nïịu cho ăoâ lađ möơt tíơt bònh thûúđng, coâ thaâi ăöơ coi thûúđng thò seô dïî uöịn nùưn, thíơm chñ khöng chûôa cuông khoêi
Phûúng phaâp hûôu hiïơu ăïí chûôa bïơnh noâi lùưp lađ töịc ăöơ noâi phaêi chíơm, khi noâi phaêi maơnh daơn, vûđa phaêi bònh tím, hođa nhaô, tûơ nhiïn, cöị gùưng phaât ím chíơm vađ dõu dađng
Ngoađi ra, khi noâi cöị giûô tiïịt tíịu, coâ thïí chia lúđi noâi thađnh caâc
yâ ăún giaên, möîi yâ noâi möơt líìn Cíu noâi phaêi nöịi vúâi nhau Chó coâ phaât ím chíơm vađ coâ tiïịt tíịu múâi coâ thïí khiïịn cho ngön ngûô nheơ nhađng, dõu dađng, liïn tuơc mađ khöng bõ ặât ăoaơn
Ngoađi ra, ngûúđi noâi lùưp nïn tíơp ăoơc to möîi ngađy möơt líìn, trûúâc hïịt lađ ăoơc cho mònh nghe, sau ăoâ díìn díìn múê röơng phaơm vi, coâ thïí tham gia ngím thú, biïíu diïîn vùn nghïơ trûúâc baơn beđ Ăiïìu nađy vûđa coâ thïí khùưc phuơc trúê ngaơi vïì ngön ngûô, vûđa khùưc phuơc ặúơc trúê ngaơi vïì tím lyâ Ngûúđi noâi lùưp phaêi daâm maơnh daơn thïí hiïơn mònh, cöị yâ noâi chuýơn úê chöî ăöng ngûúđi ăïí cho sûơ cùng thùỉng tím lyâ giaêm ăi Sûơ tíơp trung tinh thíìn vađo tiïịt tíịu vađ ím luíơt seô khiïịn bïơnh nhín chuýín ặúơc sûơ chuâ yâ ăöịi vúâi ăöơng taâc phaât ím, díìn díìn seô noâi tûơ nhiïn hún