Caâc cú quan cuêa treê ăïìu cođn non núât, ăùơc biïơt lađ hïơ thöịng tiïu hoâa, noâ khöng chõu ặơng ặúơc nhûông chíịt kñch thñch maơnh.. Vñ duơ, ngûúđi hay uöịng rûúơu nïn caêm ún gan vò
Trang 1Vò nhõp ăiïìu chónh sûơ thùng bùìng võ trñ cuêa cú thïí chíơm ăi möơt nûêa nïn bûúâc ăi phaêi xiïu veơo
Nïịu say quaâ mûâc, cú quan thùng bùìng seô tï liïơt hoađn toađn Luâc ăoâ, ngûúđi say chùỉng nhûông ăi khöng vûông mađ möơt bûúâc cuông khöng lï nöíi
73 Vò sao treê em khöng nïn uöịng rûúơu?
Coâ ngûúđi lúân vò vui ăuđa hoùơc muöịn nuöi daơy treê thađnh ngûúđi coâ khñ chíịt haêo haân nïn thûúđng cho treê em uöịng rûúơu Nhiïìu em vò tođ mođ cuông cíìm cöịc lïn uöịng Ăiïìu nađy vö cuđng coâ haơi
Caâc cú quan cuêa treê ăïìu cođn non núât, ăùơc biïơt lađ hïơ thöịng tiïu hoâa, noâ khöng chõu ặơng ặúơc nhûông chíịt kñch thñch maơnh Rûúơu roô rađng lađ chíịt kñch thñch maơnh, coâ haơi ríịt lúân cho caâc nöơi taơng, ăùơc biïơt lađ gan vađ daơ dađy Nïịu treê em uöịng rûúơu, gan phaêi lađm viïơc nhiïìu hún ăïí giaêi trûđ chíịt ăöơc trong rûúơu (bùìng caâch chuýín cöìn thađnh men amoni), khiïịn cho tïị bađo gan bõ töín thûúng
Viïơc uöịng rûúơu cođn coâ haơi cho daơ dađy cuêa treê Cöìn seô kñch thñch daơ dađy tiïịt ra möơt lûúơng lúân dõch toan, líu ngađy seô díîn ăïịn tiïu hoâa keâm, thíơm chñ phaât triïín thađnh viïm hoùơc loeât daơ dađy
Rûúơu cuông lađm giaêm sûâc miïîn dõch Sau khi uöịng rûúơu, caâc mao maơch seô giaôn núê, sûâc taên nhiïơt tùng lïn, khiïịn treê dïî bõ caêm vađ viïm phöíi
Ngoađi ra, rûúơu cođn gíy töín thûúng naôo, khiïịn cho trñ nhúâ giaêm xuöịng, aênh hûúêng ăïịn sûơ phaât triïín bònh thûúđng cuêa ăaơi naôo Nïịu nhûông aênh hûúêng nađy keâo dađi, trñ túơ cuêa caâc em seô giaêm suât
Möơt híơu quaê khaâc mađ rûúơu gíy ra cho treê em lađ quaâ trònh phaât duơc bõ röịi loaơn Caâc thñ nghiïơm ăaô chûâng minh rùìng, cöìn gíy töín thûúng ríịt lúân ăöịi vúâi tinh hoađn trong thúđi kyđ phaât duơc, lađm keâo dađi quaâ trònh nađy, thíơm chñ khiïịn tïị bađo sinh tinh vađ öịng díîn tinh bõ huêy hoaơi, díîn ăïịn vö sinh Ăöịi vúâi caâc em gaâi, caâc hooâc mön giúâi tñnh seô bõ nhiïîu loaơn, sau nađy seô kinh nguýơt khöng ăïìu, coâ
Trang 274 Gan coâ taâc duơng gò?
Nïịu cú thïí lađ möơt xñ nghiïơp hoâa chíịt liïn húơp thò gan lađ nhađ maây hoâa chíịt quan troơng nhíịt Búêi vò khi víơn ăöơng, con ngûúđi phaêi tiïu phñ nhiïìu nùng lûúơng; khi ùn, cíìn phaêi coâ caâc loaơi dõch tiïu hoâa; khi ăoơc saâch hay viïịt, phaêi coâ möơt söị vitamin ăïí giuâp ăúô thõ lûơc Toâm laơi, chuâng ta lađm bíịt cûâ viïơc gò cuông ăïìu cíìn ăïịn sûơ giuâp ăúô cuêa gan
Theo phín tñch cuêa caâc nhađ khoa hoơc, gan coâ thïí thûơc hiïơn
500 loaơi cöng viïơc vò noâ saên xuíịt ặúơc nhiïìu loaơi men Trong cú thïí coâ khoaêng 2.000 loaơi men, riïng gan ăaô saên xuíịt gíìn 1.000 loaơi
Gan coâ ríịt nhiïìu cöng nùng, trong ăoâ 3 cöng nùng chñnh lađ giaêi ăöơc, tađng trûô chíịt dinh dûúông vađ chïị taơo dõch míơt
Khi ùn uöịng hoùơc duđng thuöịc, con ngûúđi thûúđng ặa caâc chíịt ăöơc vađo cú thïí, caâc vi khuíín trong ặúđng ruöơt cuông sinh ra ăöơc töị Nïịu nhûông chíịt ăöơc nađy theo maâu trûơc tiïịp ăïịn tim thò con ngûúđi seô chïịt ríịt nhanh Nhûng ríịt may lađ chuâng bõ gan xûê lyâ ÚÊ gan, chuâng bõ "vö hiïơu hoâa", míịt ăi tñnh ăöơc Vñ duơ, ngûúđi hay uöịng rûúơu nïn caêm ún gan vò trong rûúơu coâ chíịt cöìn ríịt ăöơc haơi; gan coâ thïí biïịn cöìn thađnh khñ CO2 vađ nûúâc Ăûúng nhiïn, nïịu uöịng rûúơu nhiïìu quaâ thò gan chùỉng nhûông khöng thïí phín giaêi hïịt cöìn mađ cođn bõ töín thûúng
Trong quaâ trònh tiïu hoâa nhûông thûâc ùn coâ hađm lûúơng anbumin vađ múô cao, dõch míơt coâ vai trođ khöng thïí thiïịu ặúơc Dõch míơt ặúơc saên sinh khöng phaêi trong tuâi míơt mađ lađ úê gan Tuâi míơt chó lađ núi dûơ trûô
Gan cođn coâ cöng nùng dûơ trûô caâc chíịt dinh dûúông Noâ coâ thïí chuýín chíịt ặúđng gluco (coâ quaâ nhiïìu trong maâu) thađnh ặúđng nguýn ăïí dûơ trûô laơi Ăiïìu nađy vûđa giuâp ăïì phođng tònh traơng tùng ặúđng huýịt vûđa giuâp cú thïí coâ sùĩn ặúđng nguýn ăïí duđng ăïịn khi cíìn
Trang 375 Vò sao canh thõt khöng cho muöịi thò khöng ngoơt?
Níịu ùn phaêi cho muöịi lađ leô ặúng nhiïn Ăoâ khöng chó lađ nhu cíìu cuêa sinh lyâ cú thïí mađ cođn lađ nhu cíìu cuêa khííu võ Baât canh khöng coâ muöịi seô nhaơt, vö võ, khi cho thïm möơt tñ muöịi thò nhû gíịm ặúơc thïu hoa, hûúng võ trúê nïn thúm ngoơt Súê dô nhû thïị lađ vò muöịi coâ taâc duơng ăiïìu chónh hûúng võ Tuơc ngûô noâi: "Muöịi lađ vua cuêa trùm võ", ríịt coâ lyâ
Hađm lûúơng muöịi natri glutamin trong moân ùn goâp phíìn quan troơng ăïí quýịt ắnh moân ăoâ coâ ngon hay khöng Thađnh phíìn hoâa hoơc cuêa muöịi ùn lađ clorua natri, trong nhiïìu loaơi thûâc ùn (nhû thõt) coâ glutamin Khi níịu, glutamin ặúơc giaêi phoâng vađ hođa tan trong nûúâc Luâc ăoâ, nïịu cho thïm möơt ñt muöịi vađo canh thò glutamin trong nûúâc canh seô kïịt húơp vúâi natri ăïí húơp thađnh natri glutamic, lađm cho võ ngoơt tùng lïn
Ăûúng nhiïn, nïịu thïm nhiïìu muöịi quaâ thò võ ngoơt seô trúê thađnh võ mùơn, coâ taâc duơng ngûúơc laơi
76 Vò sao khöng nïn nñn ăaơi, tiïíu tiïơn?
Nûúâc tiïíu cuêa ngûúđi ặúơc trûô laơi trong bađng quang Khi tñch tuơ ăïịn möơt lûúơng nhíịt ắnh, bađng quang seô cùng lïn, ăiïìu nađy ặúơc caâc díy thíìn kinh truýìn lïn ăaơi naôo, khiïịn ta coâ caêm giaâc buöìn ăi tiïíu Viïơc nñn tiïíu tiïơn khöng nhûông gíy khoâ chõu mađ cođn khiïịn cho caâc cú cuêa bađng quang giaôn ra, aênh hûúêng ăïịn cöng nùng co boâp cuêa cú quan nađy, lađm giaêm lûơc bađi tiïịt nûúâc tiïíu, díîn ăïịn ăi tiïíu khöng kiïơt
Nûúâc tiïíu lađ möi trûúđng töịt cuêa vi khuíín, nhiïơt ăöơ trong bađng quang cuông ríịt thñch húơp cho sûơ phaât triïín cuêa nhûông sinh víơt nađy Thúđi gian nûúâc tiïíu bõ giûô laơi trong bađng quang cađng dađi,
vi khuíín cađng sinh söi naêy núê, gíy viïm nhiïîm hïơ thöịng tiïịt niïơu, díîn ăïịn ăaâi rùưt, nûúâc tiïíu keđm maâu Vò víơy, khi buöìn ăi tiïíu, nïn
ăi cađng súâm cađng töịt
Vïì ăaơi tiïơn, töịt nhíịt möîi ngađy nïn ăi möơt líìn Ăiïìu nađy coâ lúơi
Trang 4vò ham mï cöng viïơc hoùơc do hoađn caênh mađ phaêi cöị nñn khi coâ nhu cíìu ăaơi tiïơn Nhu cíìu nađy díìn díìn míịt ăi, aênh hûúêng ăïịn cöng nùng bađi tiïịt cuêa ặúđng ruöơt, lađm cho nhu ăöơng cuêa ruöơt trúê nïn chíơm chaơp, vïì sau ríịt khoâ phuơc höìi trúê laơi Phín ăoơng laơi trong ặúđng ruöơt cađng líu cađng trúê nïn khö cûâng (do phíìn nûúâc bõ ăaơi trađng híịp thu) díîn ăïịn taâo boân Viïơc uöịng nhiïìu nûúâc khöng thïí khiïịn phín mïìm laơi
Tònh traơng phín ăoơng laơi líu trong ruöơt seô khiïịn tônh maơch cuêa thađnh ruöơt bõ cheđn eâp, maâu trong tônh maơch chung quanh trûơc trađng (saât híơu mön) khöng tuíìn hoađn vïì tim ặúơc Phíìn tônh maơch ăoâ seô bõ ûâ huýịt, dïî gíy ra bïơnh trô Ăöịi vúâi nhûông ngûúđi vöịn coâ bïơnh trô, viïơc nñn ăaơi tiïơn cađng lađm cho bïơnh nghiïm troơng, gíy xuíịt huýịt Do phín cûâng, bïơnh nhín phaêi duđng lûơc nhiïìu khi ăi ngoađi, lađm tùng thïm aâp lûơc trong khoang buơng vađ híơu quaê lađ chûâng trô ngoaơi cađng nùơng thïm
Ngûúđi giađ bõ bïơnh aâp huýịt cao vađ bïơnh maơch vađnh cađng khöng nïn nñn ăaơi tiïơn mađ phaêi giûô thoâi quen ăaơi tiïơn ăuâng giúđ Viïơc "nñn nhõn" seô gíy taâo boân, khiïịn cho huýịt aâp lïn cao, cú tim thiïịu maâu vađ thiïịu öxy, maơch maâu naôo bõ raâch vađ cún nhöìi maâu cú tim xuíịt hiïơn, gíy nguy hiïím ăïịn tñnh mïơnh
77 Nûúâc tiïíu ặúơc hònh thađnh nhû thïị nađo?
Trong ăiïìu kiïơn bònh thûúđng, nïịu ta uöịng nûúâc nhiïìu thò ăi tiïíu nhiïìu, uöịng ñt ăi tiïíu ñt Múâi nghe qua, tûúêng nhû nûúâc vađo cú thïí seô biïịn thađnh nûúâc tiïíu möơt caâch ríịt ăún giaên Thûơc ra, noâ phaêi traêi qua caâc quaâ trònh biïịn ăöíi trung gian ríịt phûâc taơp úê thíơn
Hai quaê thíơn nùìm hai bïn cöơt söịng úê sau thùưt lûng, möîi bïn möơt quaê to bùìng nùưm ăíịm, hònh daơng giöịng vúâi haơt ăíơu tùìm Kïịt cíịu cuêa quaê thíơn göìm böơ phíơn sinh nûúâc tiïíu (nhu mö thíơn) vađ böơ phíơn bađi tiïịt nûúâc tiïíu (bïí thíơn) Nhu mö thíơn göìm caâc tiïíu cíìu thíơn vađ caâc öịng Khi ăi qua tiïíu cíìu thíơn, maâu ặúơc loơc möơt lûúơt; caâc chíịt phïị thaêi trong maâu vađ phíìn nûúâc thûđa ặúơc ặa vađo caâc öịng nhoê, ăoâ chñnh lađ nûúâc tiïíu
Trang 5Nûúâc tiïíu ặúơc tíơp trung ăïịn bïí thíơn röìi theo niïơu quaên ăi xuöịng bađng quang Böơ phíơn nađy giöịng nhû möơt quaê boâng ăađn höìi, vai trođ chuê ýịu lađ lûu giûô nûúâc tiïíu Khi lûúơng nûúâc tiïíu ăaơt ăïịn mûâc nhíịt ắnh, bađng quang phònh ra Caâc tñn hiïơu kñch thñch ặúơc caâc díy thíìn kinh truýìn lïn ăaơi naôo Ăaơi naôo ra lïơnh "thaêi nûúâc tiïíu" Khi ăoâ, caâc cú úê phíìn trïn bađng quang co laơi, cú trođn chöî miïơng thoaât nûúâc tiïíu múê ra Nûúâc tiïíu seô bõ eâp chaêy thoaât ra ngoađi
78 Vò sao ngûúđi ta laơi ăaânh rùưm?
Ăaânh rùưm lađ kïịt quaê cuêa quaâ trònh ặúđng ruöơt bađi tiïịt caâc chíịt khñ qua híơu mön Víơy caâc chíịt khñ trong cú thïí tûđ ăíìu mađ coâ?
Khi ta ùn cúm, uöịng nûúâc, khöng khñ líîn trong thûơc phíím vađ ăöì uöịng seô ăi xuöịng daơ dađy vađ ặúđng ruöơt Ngoađi ra, hađng trùm triïơu loaơi vi khuíín coâ trong ặúđng ruöơt cuông phín giaêi thûâc ùn, saên sinh ra caâc chíịt khñ Vi khuíín trong ruöơt cođn phín giaêi caâc chíịt dõch trong ăaơi trađng thađnh khñ amoni Caâc chíịt bicacbonat vađ axit daơ dađy cođn taâc duơng vúâi nhau, saên sinh ra khñ CO2 Caâc khñ trïn chiïịm 30-40% töíng chíịt khñ trong ặúđng ruöơt
Möơt phíìn chíịt khñ trong daơ dađy vađ ặúđng ruöơt thoaât ra ngoađi theo ặúđng miïơng, möơt phíìn qua thađnh ruöơt khúịch taân vađo maâu röìi ăi ra theo ặúđng hö híịp Phíìn lúân nhíịt cođn laơi ặúơc ặa díìn xuöịng phña dûúâi, thoaât ra qua híơu mön Lûúơng chíịt khñ tñch tuơ trong ặúđng ruöơt cađng nhiïìu, töịc ăöơ bađi tiïịt xuöịng cađng nhanh Do caâc cú chung quanh híơu mön co laơi, ăoâng chùơt híơu mön nïn khñ trong ruöơt bõ döìn eâp thađnh möơt khu vûơc cao aâp Khi khñ thoaât cûúông bûâc qua híơu mön, noâ seô phaât ra tiïịng kïu Trong ăiïìu kiïơn
ùn uöịng bònh thûúđng, möîi ngûúđi coâ thïí ăađo thaêi 17-60ml/giúđ, möîi ngađy ăađo thaêi 400-1.000 ml, sai söị ríịt lúân
99% chíịt khñ ăađo thaêi qua híơu mön khöng phaêi lađ khñ thöịi, chuê ýịu lađ nitú, CO2, öxy, hydro vađ metan Cođn laơi lađ khñ amoni, amin böịc húi, khñ hydro sulfid, khñ thöịi Ngoađi öxy vađ ni tú ăïịn tûđ khöng khñ, phíìn lúân caâc khñ khaâc ăïìu do vi khuíín lïn men trong
Trang 6Vò thoâi quen cuöơc söịng vađ chïị ăöơ ùn uöịng cuêa moơi ngûúđi khöng giöịng nhau nïn söị lûúơng vađ muđi võ khñ thaêi cuông khaâc nhau Ngûúđi quen thúê bùìng miïơng, nuöịt nûúâc boơt, hay ùn keơo cao su vađ ngûúđi giađ rùng ýịu thûúđng nuöịt vađo khaâ nhiïìu khöng khñ nïn ăaânh rùưm nhiïìu hún Möơt söị thûơc phíím chûâa khaâ nhiïìu chíịt khñ (nhû baânh bao, kem trûâng, nûúâc giaêi khaât coâ ga) vađ thûơc phíín giađu ặúđng, chíịt xú cuông dïî gíy rùưm Trong ăaơi trađng, chuâng bõ caâc vi khuíín ặúđng ruöơt phín giaêi thađnh khñ CO2, hydro, metan Toêi, hađnh tíy vađ heơ chûâa nhiïìu húơp chíịt cuêa lûu huyđnh; chuâng bõ vi khuíín ặúđng ruöơt phín giaêi thađnh húơp chíịt sulfua vađ khñ thioalcohol Vò víơy, ngûúđi ùn nhiïìu caâc loaơi rau nađy thûúđng ăaânh rùưm ríịt nhiïìu vađ thöịi
Möơt söị ngûúđi trong ặúđng ruöơt thiïịu men tiïu hoâa ặúđng lactoza, khi uöịng sûôa bođ seô bõ chûúâng buơng vađ saên sinh nhiïìu khñ Nhûông ngûúđi bõ viïm ặúđng ruöơt cuông hay ăaânh rùưm do vi khuíín sinh söi naêy núê nhiïìu, taâc duơng trûơc tiïịp lïn caâc chíịt dinh dûúông, lađm nhiïîu loaơn nhu ăöơng bònh thûúđng cuêa ruöơt
Noâi chung, ăaânh rùưm lađ hiïơn tûúơng bònh thûúđng cuêa cú thïí, khöng nïn vò thíịy ăaânh rùưm nhiïìu mađ lo súơ
79 Laâ laâch coâ nhûông ñch lúơi gò?
Laâ laâch nùìm úê bïn phaêi phña trïn buơng, mađu ăoê thíîm Khi thai nhi cođn trong buơng meơ, noâ lađ "nhađ maây" ăöơc nhíịt vö nhõ taơo ra huýịt cho thai nhi Sau khi treê ra ăúđi, böơ xûúng díìn díìn lúân lïn, tuêy trong xûúng seô lađ "nhađ maây taơo huýịt", chûâc nùng trïn cuêa laâ laâch khöng cođn nûôa Vò víơy, trong möơt thúđi gian dađi, ngûúđi ta cho rùìng laâ laâch chó lađ "kho chûâa maâu" trong cú thïí, coâ hay khöng coâ noâ cuông ặúơc Thûơc ra khöng phaêi nhû thïị
Gíìn ăíy, sau khi lađm nhiïìu phíîu thuíơt ăïí cíịy hoùơc thay phuê taơng, ngûúđi ta múâi coâ nhûông nhíơn thûâc ăíìy ăuê hún vïì taâc duơng cuêa laâ laâch Khi bïơnh nhín ặúơc cíịy hoùơc thay nhûông cú quan lađnh maơnh cuêa ngûúđi khaâc, cú thïí thûúđng coâ phaên ûâng thaêi loaơi do phaêi tiïịp nhíơn nhûông thûâ vöịn khöng phaêi cuêa mònh Caâc tïị bađo lympho vađ chíịt khaâng thïí seô "ăuöíi" caâc cú quan ăoâ ra ngoađi
Trang 7bùìng trùm phûúng ngađn kïị Ăïí ngùn ngûđa phaên ûâng ăoâ, baâc sô duđng thuöịc ăïí khöịng chïị hoùơc dûât khoaât cùưt boê laâ laâch Sau khi cùưt boê cú quan nađy, phaên ûâng bađi trûđ chíịm dûât Taơi sao laơi thïị? Vò laâ laâch khöng nhûông chûâa möơt lûúơng lúân tïị bađo lympho mađ cođn saên sinh ra nhiïìu baơch cíìu miïîn dõch - nguýn liïơu ăïí taơo ra caâc khaâng thïí Sau khi cùưt boê laâ laâch, cú thïí míịt ăi möơt lûúơng khaâ lúân tïị bađo lympho, lûúơng khaâng thïí ặúơc saên sinh ra cuông giaêm roô rïơt, coâ lúơi cho viïơc baêo vïơ cú quan thay thïị vađ ngùn ngûđa phaên ûâng bađi trûđ
Viïơc cùưt boê laâ laâch cuông giöịng nhû nûúâc cúđ "thñ xe giûô tûúâng", bíịt ăùưc dô múâi phaêi lađm Vò laâ laâch ăaêm nhiïơm cöng taâc "phođng vïơ" ríịt quan troơng Ríịt nhiïìu nghiïn cûâu cho thíịy, khi cùưt boê laâ laâch, sûâc ăïì khaâng giaêm ăi ríịt nhiïìu, cú thïí dïî bõ nhiïîm bïơnh vađ khi ăaô mùưc bïơnh thò thûúđng nùơng, tyê lïơ tûê vong cao Vò víơy, khi laâ laâch bõ chíịn thûúng, duđ ăaô giíơp naât, baâc sô víîn luön tòm ăuê moơi caâch ăïí cûâu noâ
80 Trong cú thïí coâ "díìu böi trún" khöng?
Trong nhađ maây, maây moâc thûúđng phaêi cho díìu böi trún ăïí giaêm nheơ ma saât khi víơn hađnh Thûơc ra, cú thïí ngûúđi cuông lađ "möơt böơ maây lúân" Caâc cú quan khöng ngûđng víơn ăöơng Ăïí baêo ăaêm cho chuâng khöng bõ mađi mođn, cú thïí cuông tiïịt ra möơt söị chíịt "böi trún" ăùơc biïơt
Trong khoang buơng coâ ruöơt giađ, ruöơt non, daơ dađy, laâ laâch, míơt, gan vađ tuơy , ríịt chíơt chöơi Caâc böơ phíơn ăoâ laơi phaêi víơn ăöơng thûúđng xuýn Vñ duơ, daơ dađy möîi phuât co boâp 3 líìn, ruöơt non vađ ruöơt giađ uöịn nhiïìu khuâc cuông thûúđng phaêi co boâp Nhû víơy, trong möîi cú quan vađ giûôa caâc cú quan khöng traânh khoêi ma saât Tuy nhiïn, chuâng khöng ăïịn nöîi vò ma saât mađ bõ töín thûúng nhúđ coâ nhûông chíịt "díìu böi trún" ăùơc biïơt
Trong khoang buơng coâ möơt lúâp mađng khöng ngûđng tiïịt ra möơt chíịt dõch tûúng Loaơi dõch tûúng nađy coâ taâc duơng böi trún, liïn tuơc lađm trún caâc cú quan trong khoang buơng
Trang 8Ngoađi caâc cú quan nöơi taơng ra, sûơ víơn ăöơng cuêa khúâp xûúng cuông khöng thïí thiïịu ặúơc "díìu böi trún" Khúâp lađ böơ phíơn quan troơng cuêa hïơ khung xûúng, lađ chöî kïịt nöịi caâc ăíìu xûúng vúâi nhau Coâ khúâp thò tûâ chi vađ thín thïí chuâng ta múâi coâ thïí víơn ăöơng, co gíơp lïn xuöịng, traâi phaêi ặúơc Khúâp coâ thïí chuýín ăöơng dïî dađng lađ nhúđ xûúng suơn ăùơc biïơt trún, trïn bïì mùơt xûúng suơn laơi ríịt trún ûúât do coâ möơt lúâp dõch ríịt moêng Ăoâ chñnh lađ "díìu böi trún" do cú thïí tiïịt ra Noâ coâ thïí ăi vađo bïì mùơt caâc khúâp, khiïịn cho caâc khúâp coâ
ma saât ríịt nhoê khi chuýín ăöơng
81 Vò sao lûúôi, möi khi bõ rùng cùưn seô lađnh mau hún nhûông chöî khaâc?
Tuơc ngûô noâi: "Rùng vađ lûúôi cuông coâ luâc ăaânh nhau"; quaê ăuâng nhû thïị Coâ ngûúđi khi ùn vò khöng cíín thíơn mađ lûúôi vađ möi bõ rùng cùưn giíơp Nhûng khöng vò thïị mađ ngûúđi ta caêm thíịy lo lùưng, búêi vò vïịt thûúng nađy khoêi ríịt nhanh Ăoâ lađ vò nûúâc boơt ăaô phaât huy taâc duơng
Nûúâc boơt lađ chíịt dõch höîn húơp do caâc tuýịn nûúâc boơt tiïịt ra trong miïơng (ngûúđi lúân möîi ngađy tiïịt ra khoaêng 1.000 - 1.500 ml) Khoaêng 90% dung dõch nađy lađ nûúâc, phíìn cođn laơi lađ baơch cíìu, axit amin, möơt söị nguýn töị vi lûúơng vađ men amylase (ăïí tiïu hoâa caâc húơp chíịt cuêa nûúâc vađ carbon) Ngoađi ra, trong nûúâc boơt cođn coâ möơt loaơi men hođa tan vađ diïơt chïịt vi khuíín, tiïu ăöơc cho vïịt thûúng vađ möơt chíịt kñch thñch biïíu bò sinh trûúêng Ríịt nhiïìu ăöơng víơt coâ vuâ sau khi bõ thûúng thûúđng duđng lûúôi liïịm vađo vïịt thûúng, giuâp cho vïịt thûúng mau lađnh Ăoâ lađ vò trong nûúâc boơt cuêa chuâng coâ chíịt kñch thñch biïíu bò sinh trûúêng nađy,
Ngoađi ra, nhiïơt ăöơ trong miïơng thûúđng cao hún so vúâi bïì mùơt da; thíìn kinh vađ maơch maâu úê lûúôi, möi cuông dađy ăùơc; ăoâ chñnh lađ ăiïìu kiïơn lyâ tûúêng ăïí chûôa trõ vïịt thûúng
Trang 982 Vò sao noâi nûúâc boơt vö cuđng quyâ baâu?
Miïơng cuêa ngûúđi luön nhuíơn ûúât, ăoâ lađ nhúđ nûúâc boơt khöng ngûđng ặúơc tiïịt ra Ăùơc biïơt khi ăoâi, nïịu nhòn thíịy thûâc ùn thò nûúâc boơt tiïịt ra cađng nhanh Víơy taâc duơng cuêa nûúâc boơt coâ phaêi lađ chó lađm trún khoang miïơng? Khöng phaêi, cöng nùng cuêa noâ ăa daơng hún thïị nhiïìu!
Nûúâc boơt lađ "dõch tiïu hoâa" Noâ chûâa men amylase, khiïịn cho chíịt amylase trong thûâc ùn sau khi vađo miïơng seô ặúơc tiïu hoâa
Nûúâc boơt lađ "chíịt hođa tan" Noâ coâ cöng nùng lađm ûúât vađ hođa tan thûâc ùn Khi thûâc ùn vađo miïơng, nûúâc boơt seô thíím thíịu vađo, hođa tröơn vúâi thûâc ùn trong quaâ trònh nhai Noâ lađm thûâc ùn khöng chó dïî nuöịt mađ cođn dïî tiïu hún sau khi xuöịng daơ dađy
Nûúâc boơt lađ "chíịt lađm nhuíơn ûúât" Khi noâi chuýơn, ta phaêi nhúđ vađo thanh ăúâi, ýịt híìu, ăíìu lûúôi, rùng, möi ăïí phaât ím Nïịu khöng coâ nûúâc boơt thò khöng thïí noâi möơt caâch dïî dađng trún tru Khi phaêi diïîn thuýịt líu, nûúâc boơt tiïịt ra khöng kõp, bùưt buöơc ta phaêi uöịng míịy nguơm nûúâc ăïí böí sung
Nûúâc boơt lađ "chíịt lađm saơch" Noâ giuâp ta thanh loơc cùơn cuêa thûâc ùn úê trong miïơng, baêo ăaêm cho miïơng saơch seô Trong nûúâc boơt coâ men hođa tan vi khuíín vađ baơch cíìu miïîn dõch A, giuâp saât khuíín tiïu ăöơc
Ngoađi ra, nûúâc boơt cođn lađ "chíịt baêo vïơ" Chíịt bicacbonat sodi vađ anbumin ăùơc trong nûúâc boơt sau khi ăi vađo daơ dađy coâ thïí trung hođa axit nïịu axit quaâ nhiïìu Chuâng phuê lïn niïm maơc daơ dađy möơt lúâp moêng ăïí baêo vïơ vađ tùng cûúđng cöng nùng tiïu hoâa cuêa daơ dađy
Cuöịi cuđng, nûúâc boơt coâ taâc duơng giaêi ăöơc ăöịi vúâi nhûông chíịt gíy khöịi u nùìm trong thûâc ùn Vò víơy, coâ ngûúđi goơi nûúâc boơt lađ
"chíịt khöịng khöịi u thiïn nhiïn" Theo möơt söị nhađ y hoơc, möîi miïịng thûâc ùn phaêi nhai töịi thiïíu 30 giíy ăïí cho nûúâc boơt vađ thûâc
ùn hođa tröơn ăíìy ăuê, nhû thïị múâi coâ ñch cho tiïu hoâa vađ cođn coâ thïí lađm "tan raô" nhûông chíịt gíy khöịi u
Trang 1083 Rùng coâ phaêi lađ möơt "míîu xûúng" ăùơc khöng?
Böơ phíơn cûâng nhíịt trong cú thïí lađ rùng Múâi nhòn qua, rùng giöịng nhû möơt mííu xûúng ăùơc, nhûng thûơc ra kïịt cíịu cuêa noâ khöng ăún giaên nhû thïị
Nhòn bïì ngoađi, rùng coâ thïí phín thađnh ba böơ phíơn: phíìn löơ
ra ngoađi lúơi lađ thín rùng, phíìn cùưm chùơt trong xûúng hađm lađ chín rùng, cođn phíìn úê giûôa hai böơ phíơn nađy (chöî lúơi) lađ cöí rùng
Mùơt ngoađi cuêa rùng lađ möơt lúâp men ríịt cûâng vađ boâng Ăöơ cûâng cuêa noâ vûúơt xa theâp Bïn trong lúâp men lađ loôi rùng, vađo síu nûôa lađ khoang tuêy rùng Trong khoang tuêy chûâa ăíìy maơch maâu vađ thíìn kinh
Men rùng chuê ýịu ăïí baêo vïơ rùng Tuy noâ cûâng khaâc thûúđng nhûng laơi dïî bõ chíịt chua phaâ hoaơi Nïịu lûúđi ăaânh rùng, vi khuíín vađ cùơn thûâc ùn seô ăoơng laơi úê chín vađ keô rùng Líu ngađy, vi khuíín seô phín giaêi chuâng, saên sinh ra chíịt chua, díìn díìn ùn moêng phođng tuýịn men rùng, khoeât chín rùng thađnh löî thuêng Ăíy seô lađ núi truâ nguơ cuêa vi khuíín vađ cùơn rùng, khiïịn cho chíịt chua sinh ra ngađy cađng nhiïìu hún, chín rùng bõ ăuơc röîng síu hún
Khi löî thuêng ùn síu ăïịn tuêy rùng, díy thíìn kinh trong ăoâ löơ
ra, khiïịn bïơnh nhín ăau khöng chõu nöíi Vò víơy, tuýơt ăöịi khöng ặúơc xem rùng lađ möơt mííu xûúng ăùơc mađ phaêi coâ yâ thûâc baêo vïơ noâ thíơt cíín thíơn
84 Vò sao ngûúđi laơi moơc rùng hai líìn?
Caâc cú quan trong cú thïí chó sinh ra möơt líìn, sau khi sinh ra thò khöng thay ăöíi nûôa Chó coâ rùng moơc hai líìn Líìn moơc ăíìu tiïn goơi lađ rùng sûôa, göìm 20 caâi, xuíịt hiïơn khi treê cođn buâ meơ nïn goơi lađ rùng sûôa Chuâng nhoê vađ khöng bïìn Rùng moơc líìn thûâ hai lađ rùng cöị ắnh Noâ bùưt ăíìu thay thïị rùng sûôa tûđ khi 6 tuöíi Thöng thûúđng, rùng cöị ắnh khaâ lúân, bïìn, coâ tíịt caê 32 chiïịc, cuông coâ ngûúđi chó 28 chiïịc
Trang 11Rùng sûôa vađ rùng cöị ắnh coâ cöng nùng hoađn toađn khaâc nhau Rùng sûôa ngoađi viïơc nhai thûâc ùn cođn coâ thïí kñch thñch cho xûúng quai hađm phaât triïín, taơo ăiïìu kiïơn cho rùng cöị ắnh sinh trûúêng; cođn rùng cöị ắnh chuê ýịu duđng ăïí nhai thûâc ùn Nïịu rùng sûôa bõ síu hoùơc ruơng quaâ súâm thò xûúng lúơi seô phaât triïín khöng töịt, rùng cöị ắnh cuông moơc khöng töịt Ăiïìu ăoâ chùỉng nhûông aênh hûúêng ăïịn chûâc nùng nhai mađ cođn dïî díîn ăïịn caâc bïơnh vïì rùng
Khi ta cođn beâ, xûúng hađm chûa phaât triïín Nïịu moơc böơ rùng cöị ắnh moơc lïn thò seô khöng thïí ặâng vûông trïn giaâ xûúng ăoâ ặúơc Ăïịn khi ta lúân hún, cíìn ùn nhiïìu loaơi thûơc phíím (trong ăoâ coâ nhiïìu thûâc ùn dai, cûâng), caâc rùng sûôa khöng ăaêm ặúng ặúơc nhiïơm vuơ nhai nghiïìn Vò víơy, trong quaâ trònh tiïịn hoâa líu dađi, úê con ngûúđi ăaô phaât sinh sûơ biïịn ăöíi mang tñnh thñch ûâng cao: thúđi treê taơm thúđi nhúđ rùng sûôa ăïí nhai vađ kñch thñch xûúng hađm phaât triïín; ăïịn lûâa tuöíi nhíịt ắnh rùng sûôa seô ruơng ăi, rùng cöị ắnh thay thïị vađo ăoâ
85 Vò sao rùng coâ hònh daơng khaâc nhau?
Bònh thûúđng, möơt ngûúđi trûúêng thađnh coâ 32 rùng, ặúơc chia ăïìu cho hađm trïn vađ hađm dûúâi Nïịu quan saât kyô ta seô thíịy coâ rùng deơt, rùng nhoơn, laơi coâ rùng thín húi trođn, ăoâ lađ vò caâc loaơi rùng ăaêm nhiïơm nhûông cöng viïơc khaâc nhau
Rùng moơc úê chñnh giûôa mùơt trûúâc goơi lađ rùng cûêa, chuýn cùưt thûâc ùn (vñ duơ, khi ùn baânh, trûúâc hïịt ta duđng rùng cûêa cùưn möơt mííu) Noâ coâ hònh röơng vađ deơt, giöịng nhû lûúôi dao
Gíìn hai bïn khoâe miïơng, möîi bïn coâ möơt ăöi rùng húi nhoơn goơi lađ "rùng nanh", chuýn xeâ naât thûâc ùn Rùng nanh cuêa ngûúđi nhoê hún nhiïìu so vúâi rùng nanh cuêa höí vađ sû tûê, vò ăöơng víơt ùn thõt söịng ăođi hoêi rùng nanh nhoơn vađ dađi ăïí lûơc xeâ khoêe; cođn ngûúđi chuê ýịu ùn thûâc ùn chñn nïn rùng nanh khöng cíìn phaât triïín lùưm
Hađng rùng úê phña trong goơi lađ rùng hađm, chuâng giöịng nhû hai thúât trïn dûúâi cuêa cöịi xay, duđng ăïí nghiïìn naât vađ lađm rûôa thûâc
ùn
Trang 12Nhiïơm vuơ cuêa rùng lađ cùưt, xeâ vađ nghiïìn thûâc ùn Nïịu duđng rùng ăïí lađm vúô nhûông víơt cûâng nhû haơt ăađo hoùơc múê nùưp chai, noâ ríịt dïî bõ meê, gaôy Tuy nhiïn, viïơc chó ùn thûâc ùn mïìm cuông khiïịn cho rùng vađ xûúng hađm khöng thïí phaât triïín töịt Do ăoâ, ta phaêi ùn caê nhûông thûâ húi thö cûâng möơt chuât nhû cong rau, cúm chaây Luâc
ùn phaêi nhai kyô vađ nuöịt chíơm ăïí cho rùng, lúơi vađ xûúng hađm nhíơn ặúơc sûơ kñch thñch vûđa phaêi vađ sûơ ređn luýơn cíìn thiïịt
86 Vò sao khöng nïn duđng tùm xóa rùng?
Xóa rùng lađ thoâi quen khöng töịt Rùng cuêa ta vöịn sùưp hađng ngay ngùưn, keô húê giûôa caâc chín rùng ăïìu ặúơc lúơi vađ chín rùng ăiïìn ăíìy Ngûúđi coâ hađm rùng chónh tïị thò giûôa caâc rùng seô khöng coâ khe húê Möơt söị ngûúđi thûúđng duđng tùm, cađnh cíy nhoê hoùơc nhûông víơt khaâc ăïí xóa rùng, khiïịn cho keô rùng röơng díìn ra, thûâc
ùn dïî dùưt vađo keô rùng
Vò sao viïơc duđng tùm xóa rùng khiïịn cho keô rùng röơng thïm? Nïịu ăùơt que tùm dûúâi kñnh hiïín vi, baơn seô thíịy noâ coâ vö söị súơi xú Khi baơn duđng noâ ăïí xóa rùng, nhûông xú nađy seô dùưt vađo chín rùng, coâ thïí lađm chín rùng bõ raâch Vi khuíín nhín cú höơi ăoâ gíy viïm nhiïîm, khiïịn xûúng quai hađm vađ chín rùng bõ töín thûúng, caâc töí chûâc chung quanh chín rùng co laơi, keô rùng röơng ra
Ngoađi ra, lûơc xóa rùng seô khiïịn cho chín rùng díìn díìn loêng
ra, khöng nhûông khiïịn thûâc ùn dïî dùưt vađo mađ cođn dïî gíy síu rùng Viïơc xóa rùng coâ haơi nhû víơy nïn caâc nha sô víîn khuýn khöng nïn duđng tùm
Nïịu thûâc ùn dùưt vađo chín rùng mađ khöng duđng tùm thò giaêi quýịt bùìng caâch nađo? Suâc miïơng lađ phûúng phaâp ăún giaên, dïî lađm nhíịt Chó cíìn baơn ngíơm möơt nguơm nûúâc, duđng hai cú maâ suâc liïn tuơc, cùơn seô bong ra Nïịu khöng ặúơc, duđng bađn chaêi ăïí ăaânh rùng, eâp saât bađn chaêi vađo keô rùng röìi coơ lïn xuöịng liïn tuơc Nïịu víîn khöng ặúơc, coâ thïí duđng súơi chó luöìn qua keô rùng keâo lïn xuöịng Trong trûúđng húơp nhûông phûúng phaâp trïn ăïìu khöng coâ hiïơu quaê, ăađnh phaêi duđng ăíìu muôi kim ăïí gúô, nhûng phaêi cíín thíơn ăïí khöng