Khi ăoâ da, caâc taơng phuê trong buơng vađ maơch maâu thíơn co laơi, cođn maơch maâu úê naôo khöng bõ co, bùưp cuông múê röơng baêo ăaêm cho tim, naôo vađ caâc cú bùưp ặúơc cung cíịp nh
Trang 1cuông ăođi hoêi lûúơng maâu chaêy qua phaêi nhiïìu hún, nhúđ ăoâ mađ tim cuông ặúơc cung cíịp nhiïìu öxy vađ chíịt böí hún Quaê tim trong ăiïìu kiïơn "lađm nhiïìu ặúơc hûúêng nhiïìu" nhû thïị nïn seô khoêe hún
42 Vò sao sau khi giíơt mònh mùơt laơi taâi xanh?
Trong cuöơc söịng, híìu nhû moơi ngûúđi ăïìu gùơp nhûông trûúđng húơp khíín cíịp nađo ăoâ Khi ăöơt nhiïn bõ giíơt mònh, cú thïí seô coâ phaên ûâng, biïíu hiïơn lađ mùơt taâi xanh, thíơm chñ coâ thïí tûâ chi laơnh, toaât möì höi, nöíi da gađ Ăoâ lađ vò trong cú thïí coâ möơt hïơ thöịng phođng ngûơ Khi bõ kñch thñch maơnh, cú thïí seô coâ hađng loaơt phaên ûâng do thíìn kinh phaât ra Vñ duơ nhû hiïơn tûúơng thíìn kinh giao caêm seô hûng phíịn, tuýịn ýn - voê tuýịn thûúơng thíơn seô tiïịt ra nhiïìu chíịt nöơi tiïịt hún hún ăïí thñch ûâng vúâi sûơ kñch thñch maônh liïơt ăoâ, nhùìm níng cao khaê nùng ăïì khaâng cuêa cú thïí ăöịi vúâi ngoaơi giúâi, trong y hoơc goơi lađ "kñch thñch phaên ûâng"
Thíìn kinh giao caêm hûng phíịn, tuýịn ýn - voê tuýịn thûúơng thíơn tiïịt ra nhiïìu chíịt kñch thñch hún khiïịn tim ăíơp nhanh, lûơc co boâp maơnh, díîn maâu ra nhiïìu, níng cao huýịt aâp Ngoađi ra, noâ cođn thuâc ăííy sûơ phín böị laơi lûúơng maâu trong cú thïí Khi ăoâ da, caâc taơng phuê trong buơng vađ maơch maâu thíơn co laơi, cođn maơch maâu úê naôo khöng bõ co, bùưp cuông múê röơng baêo ăaêm cho tim, naôo vađ caâc cú bùưp ặúơc cung cíịp nhiïìu maâu hún Ăiïìu nađy seô coâ lúơi cho viïơc chöịng laơi nhûông kñch thñch maơnh cuêa ngoaơi giúâi, baêo ăaêm cho cú thïí khöng bõ töín thûúng Vò khi ăoâ da, ríịt nhiïìu ăöơng maơch nhoê trong caâc cú quan nöơi taơng, caâc maơch maâu li ti co heơp laơi nïn úê nhûông böơ phíơn nađy phaât sinh hiïơn tûúơng thiïịu maâu, thiïịu öxy, lađm cho mùơt taâi xanh, tûâ chi phaât laơnh, toaât möì höi vađ chín löng dûơng lïn
Cú thïí seô nhanh choâng trúê laơi traơng thaâi bònh thûúđng nïịu caêm xuâc khöng quaâ maônh liïơt, thúđi gian xííy ra ngùưn Phaên ûâng ûâng phoâ kñch thñch kïí trïn coâ lúơi cho viïơc ăiïìu ăöơng toađn thín nhùìm hoađn thađnh nhiïơm vuơ khíín cíịp, hoùơc traânh ặúơc töịi ăa khaê nùng gíy nguy hiïím cho ta Nghôa lađ noâ seô khiïịn cho ta ûâng phoâ coâ hiïơu quaê trûúâc nhûông khoâ khùn trong cuöơc söịng Nhûng nïịu bõ
Trang 2kñch thñch quaâ maơnh, keâo dađi hoùơc thûúđng xuýn, cú thïí chùưc chùưn seô bõ aênh hûúêng
43 Vò sao khi da bõ chaêy maâu thò maâu seô tûơ ăöơng ăöng laơi?
Trong cú thïí, khùưp núi ăïìu coâ maơch maâu Trong "dođng söng" ăoâ, maâu lađ chíịt nûúâc mađu höìng chaêy ăi cuöìn cuöơn
Da baơn bõ raâch chöî nađo thò chöî ăoâ, maâu seô chaêy ra Nhûng maâu seô ăöng kïịt laơi thađnh ăaâm ríịt nhanh ăïí líịp kñn "miïơng söng" Ăoâ lađ nhúđ trong maâu chûâa ríịt nhiïìu tiïíu cíìu
Tiïíu cíìu coâ taâc duơng cíịp cûâu ríịt kyđ diïơu ăöịi vúâi miïơng vïịt thûúng Khi tûđ trong maơch maâu chaêy ra, noâ líơp tûâc "naât vuơn" Nhín tiïíu cíìu kïịt húơp vúâi men ăöng maâu trong huýịt tûúng, ặúơc ion canxi höî trúơ, seô lađm cho maâu ăöng laơi Caâc súơi anbumin trong huýịt tûúng dûúâi taâc duơng cuêa men ăöng maâu vađ nhín cuêa tiïíu cíìu seô biïịn thađnh maơng lûúâi anbumin xú ăöng ăùơc Anbumin xú lađ chíịt "xi mùng" trong cú thïí, noâ ăöng ăùơc ríịt nhanh vađ kïịt thađnh tûđng súơi vûđa mõn vûđa dađi Nhûông súơi díy nađy laơi ăan xen vađo nhau truđng ăiïơp, cuöịi cuđng líịp kñn miïơng vïịt thûúng, khiïịn cho maâu khöng thïí chaêy ra ặúơc Qua míịy ngađy sau, noâ seô ăöng kïịt thađnh vaêy cûâng
44 Vò sao khi da bõ va ăíơp laơi hònh thađnh ăaâm bíìm tñm?
Ăi ặúđng víịp ngaô lađ viïơc bònh thûúđng Coâ luâc khöng can gò, nhûng coâ luâc ngaô xong, ngoađi caêm giaâc ăau, da cođn bõ síy saât vađ xuíịt hiïơn möơt ăaâm bíìm tñm Ăoâ lađ do maơch maâu úê da bõ nûât vúô, gíy ûâ huýịt dûúâi da
Dûúâi da coâ ríịt nhiïìu maơch maâu Chuâng coâ ăùơc ăiïím chung lađ: tiïịt diïơn nhoê vađ thađnh moêng Nhûông maơch maâu nhoê nađy khöng chõu ặúơc lûơc va ăíơp maơnh Nïịu ta ngaô ngöìi xuöịng ăíịt, da úê möng thûúđng khöng coâ vïịt bíìm vò úê ăoâ coâ ríịt nhiïìu múô Nhûng nïịu phíìn
bõ va ăíơp nùìm úê phña trûúâc öịng chín hoùơc phña bïn caânh tay (nhûông núi lúâp múô dûúâi da moêng), tíịt nhiïn caâc maơch maâu úê lúâp töí chûâc da seô bõ phaâ hoaơi, maâu trong ăoâ chaêy ra Nhû ta ăaô biïịt, nïịu
Trang 3da bõ dao cùưt, chöî vïịt thûúng seô chaêy maâu Cođn trong trûúđng húơp nađy, maâu chaêy ra bõ lúâp da ngùn laơi khöng thoaât ra ặúơc, nïn tuơ laơi chung quanh chöî bõ díơp Tíịt nhiïn, maâu vûđa múâi chaêy ra cuông coâ mađu ăoê, nhûng vò coâ möơt lúâp da ngùn laơi, cöơng thïm viïơc höìng huýịt töị trong maâu biïịn mađu dûúâi da nïn ta chó thíịy möơt vïịt bíìm Ăoâ chñnh lađ nguýn nhín hònh thađnh vïịt bíìm khi da bõ va ăíơp
45 Vò sao coâ luâc ăoê mùơt, tña tai?
Ta thûúđng coâ luâc ăoê mùơt, tña tai Vñ duơ, luâc caêm thíịy e theơn, luâng tuâng do gùơp möơt ngûúđi laơ; khi ăi thi gùơp ăïì khoâ hoùơc líìn ăíìu bûúâc lïn buơc giaêng bađi, khi tranh luíơn kõch liïơt Toâm laơi, coâ ríịt nhiïìu trûúđng húơp chuâng ta lím vađo tònh traơng ăoê mùơt, tña tai, tim ăíơp ríịt nhanh
Coâ ríịt nhiïìu nguýn nhín gíy ra tònh traơng trïn mùơt ăoê, nhûng phín tñch kyô thò thíịy phíìn nhiïìu ăïìu lađ do tím traơng bõ xaâo tröơn Vñ duơ, khi míịy ngûúđi cuđng ngöìi thaêo luíơn, ban ăíìu moơi ngûúđi cođn vui veê, hođa thuíơn, mùơt khöng biïịn sùưc Röìi ăïịn luâc yâ kiïịn chia reô, moơi ngûúđi tranh luíơn vúâi nhau khöng thïí thöịng nhíịt, cađng tranh luíơn cađng gay cíịn Do tònh caêm bõ kñch ăöơng, tinh thíìn cùng thùỉng cho nïn voê naôo bõ kñch thñch hûng phíịn, gíy hûng phíịn cho hïơ thíìn kinh giao caêm Hïơ thöịng nađy seô thuâc ăííy tuýịn thûúơng thíơn tiïịt ra nhiïìu chíịt kñch thñch Ăiïìu nađy möơt mùơt khiïịn cho tim ăíơp nhanh, huýịt aâp cao, mùơt khaâc khiïịn cho cú bùưp vađ caâc maơch maâu dûúâi da múê röơng Maơch ăíơp nhanh khiïịn ta caêm thíịy tim nhaêy maơnh, maơch maâu dûúâi da múê röơng seô khiïịn cho toađn thín phaât nhiïơt vađ ăoê mùơt, tña tai
Ăïịn khi cuöơc tranh luíơn kïịt thuâc, tim trúê vïì traơng thaâi bònh thûúđng, tinh thíìn ặúơc thû giaôn; luâc ăoâ mùơt múâi hïịt ăoê, vò quaâ trònh hûng phíịn cuêa voê naôo ăaô kïịt thuâc, traơng thaâi tinh thíìn öín ắnh
Trang 446 Vò sao muđa xuín, con ngûúđi dïî mïơt moêi?
Ngûúđi Trung Quöịc coâ cíu "Muđa xuín nguê khöng buöìn díơy" Muđa xuín vaơn víơt tûúi tónh trúê laơi, ăíìy sûâc söịng, víơy vò sao con ngûúđi caêm thíịy mïơt moêi, buöìn nguê?
Nguýn lađ maâu tuíìn hoađn trong cú thïí theo quy luíơt nhíịt ắnh Lûúơng maâu cung cíịp cho möîi cú quan cuông coâ möơt sûơ öín ắnh tûúng ăöịi Vñ duơ, úê möơt ngûúđi nùơng 60 kg, khi ýn tônh, lûúơng maâu cung cíịp cho naôo möîi phuât lađ 750 ml/phuât, cho da 450 ml Viïơc chuâng ta coâ caêm thíịy mïơt moêi hay khöng liïn quan ăïịn viïơc naôo coâ ặúơc cung cíịp maâu ăíìy ăuê hay khöng Nïịu lûúơng maâu cung cíịp cho naôo khöng ăaơt ặúơc möơt mûâc nhíịt ắnh, ngûúđi ta dïî caêm thíịy
lú mú, buöìn nguê
Muđa ăöng keâo dađi, gioâ laơnh nhiïìu, cöng nùng phođng ngûơ cuêa
cú thïí seô khiïịn cho nhûông maơch maâu nhoê li ti dûúâi da co laơi, giuâp tiïịt kiïơm ặúơc möơt lûúơng maâu kha khaâ ăïí cung cíịp cho caâc cú quan khaâc Lûúơng maâu cung cíịp cho naôo do ăoâ mađ tùng lïn, giuâp
ta tónh taâo ngay caê khi trúđi laơnh Ăïịn muđa xuín, khi trúđi bùưt ăíìu íịm aâp, caâc maơch maâu nhoê dûúâi da seô giaôn ra, lûúơng maâu ăi vađo caâc maơch maâu úê da tùng lïn, khiïịn naôo vađ caâc cú quan khaâc ặúơc cung cíịp maâu ñt hún, cú thïí dïî bõ mïơt moêi Sûơ biïịn ăöíi nađy ríịt roô rïơt úê thúđi ăiïím ăöng chuýín sang xuín Qua möơt thúđi gian, khi cú thïí thñch ûâng ặúơc vúâi sûơ biïịn ăöíi thò hiïơn tûúơng mïơt moêi seô míịt ăi
Nhû víơy, hiïơn tûúơng mïơt moêi vađo muđa xuín khöng phaêi do bïơnh tíơt, cuông khöng phaêi do thiïịu nguê Khi hiïơn tûúơng nađy xaêy
ra, chó cíìn cúêi aâo ngoađi möơt laât hoùơc duđng nûúâc laơnh rûêa mùơt, ra ngoađi trúđi hoaơt ăöơng thò seô hïịt mïơt moêi ngay Viïơc tùng cûúđng ređn luýơn thïí lûơc seô lađm tùng khaê nùng co boâp cuêa tim, caêi thiïơn tuíìn hoađn naôo, khiïịn naôo thñch ûâng nhanh vúâi sûơ biïịn ăöíi tuíìn hoađn maâu khi thúđi tiïịt thay ăöíi Nhúđ ăoâ, hiïơn tûúơng mïơt moêi muđa xuín seô giaêm nheơ hoùơc míịt ăi
Trang 547 Vò sao viïơc cho maâu khöng aênh hûúêng ăïịn sûâc khoêe?
Tim vađ maơch maâu chûâa ăíìy maâu tûúi, do huýịt tûúng vađ tïị bađo maâu töí chûâc nïn Tïị bađo maâu bao göìm höìng cíìu, baơch cíìu vađ tiïíu cíìu Noâ giöịng nhû möơt sinh mïơnh nhoê, luön tiïịn hađnh híịp thu, ăađo thaêi Nhûông tïị bađo suy laôo seô míịt ăi, tïị bađo múâi seô thađnh thuơc ÚÊ ăiïìu kiïơn bònh thûúđng, töíng lûúơng maâu trong cú thïí vïì cú baên khöng thay ăöíi Noâi chung, lûúơng maâu cuêa möơt ngûúđi trûúêng thađnh chiïịm khoaêng 7-8% thïí troơng, möîi kg thïí troơng tûúng ûâng
60 - 80 ml maâu Noâi möơt caâch cuơ thïí, möơt ngûúđi ăađn öng nùơng 70
kg thò lûúơng maâu trong cú thïí ûúâc khoaêng 5.500 ml; úê nûô giúâi, lûúơng maâu thíịp hún möơt ñt
Vò töíng lûúơng maâu trong cú thïí tûúng ăöịi öín ắnh nïn duđ ta uöịng nhiïìu nûúâc hay suöịt ngađy khöng uöịng nûúâc thò sûơ lûúơng maâu víîn khöng biïịn ăöíi ăaâng kïí Caâc kïịt quaê nghiïn cûâu ăaô chûâng minh rùìng, nïịu bõ míịt khöng quaâ 10% töíng lûúơng maâu, cú thïí seô ăiïìu tiïịt ríịt nhanh ăïí khöi phuơc, khöng gíy aênh hûúêng xíịu ăïịn cöng nùng cuêa maâu Nhû víơy, ăöịi vúâi möơt ngûúđi trûúêng thađnh bònh thûúđng, viïơc hiïịn 250 ml maâu möîi líìn (chó chiïịm 5% töíng lûúơng maâu) khöng gíy aênh hûúêng cho sûâc khoêe
Khi míịt maâu, tïị bađo höìng cíìu bõ töín thíịt, tuêy (töí chûâc taơo maâu) seô tùng töịc ăöơ sinh maâu Nhûng quaâ trònh nađy tûúng ăöịi chíơm, phaêi míịt míịy tuíìn múâi coâ thïí giuâp söị lûúơng höìng cíìu trúê laơi bònh thûúđng Sau khi cho maâu, coâ luâc ta caêm thíịy tim ăíơp nhanh, thíịy khaât, muöịn uöịng nûúâc Nhûông phaên ûâng nađy ăïìu lađ do sûơ ăiïìu tiïịt cuêa hïơ thíìn kinh vađ caâc dõch thïí nhùìm böí sung lûúơng maâu ăaô míịt
Sau khi cho maâu, nïn nghó ngúi míịy ngađy, khöng víơn ăöơng maơnh Ngoađi ra, nïn uöịng nhiïìu nûúâc vađ chuâ yâ böí sung dinh dûúông ăïí giuâp cú thïí khöi phuơc nhanh lûúơng maâu ăaô cho ăi
Trang 648 Vò sao cú bùưp cuêa víơn ăöơng viïn maơnh hún cú bùưp ngûúđi bònh thûúđng?
Víơn ăöơng viïn cûê taơ xuíịt sùưc coâ thïí níng ặúơc möơt troơng lûúơng lúân gíịp ăöi troơng lûúơng cú thïí; víơn ăöơng viïn ăííy taơ coâ thïí ăííy quaê taơ ríịt nùơng xa míịy chuơc meât; víơn ăöơng viïn nhaêy cao coâ thïí nhaêy qua xađ cao trïn 2m Hoơ coâ thïí ăaơt nhûông thađnh tñch xuíịt sùưc ăoâ lađ do nùưm vûông kyô thuíơt chuýn mön vađ coâ cú bùưp ríịt phaât triïín, giuâp saên sinh ra lûơc lúân vûúơt xa ngûúđi bònh thûúđng
Cú thïí ngûúđi coâ hún 600 cú bùưp, göìm hún 300 triïơu súơi díy tú Chuâng phín böị khùưp núi trïn cú thïí, möîi cú coâ taâc duơng riïng Nïịu caâc súơi cú nađy ăöìng thúđi co cuđng möơt hûúâng thò seô xuíịt hiïơn möơt lûơc khoaêng 25 tíịn, coâ thïí so saânh vúâi möơt cíìn cííu Ăûúng nhiïn, cú bùưp phín böị trïn toađn cú thïí, vò víơy ta khöng thïí thûơc hiïơn ăiïìu ăoâ
Caâc nhađ khoa hoơc khi nghiïn cûâu vïì cöng nùng víơn ăöơng cuêa
cú bùưp ăaô phaât hiïơn thíịy: khi cú bùưp co laơi, caâc súơi cú tûđ dađi biïịn thađnh ngùưn, tûđ maênh biïịn thađnh thö; quaâ trònh ăoâ seô phaât sinh ra möơt lûơc lúân, trong víơt lyâ goơi lađ saên sinh cöng Ăöìng thúđi vúâi viïơc sinh ra lûơc, cú bùưp cuông tiïu hao möơt nùng lûúơng lúân trong cú thïí
Ăûúng nhiïn, cöng do möơt súơi cú co laơi sinh ra lađ khöng ăaâng kïí, nhûng vö söị súơi cú liïn kïịt vúâi nhau khi co laơi seô sinh ra möơt cöng ríịt lúân Theo kïịt quaê ăo ăaơc, söị cú bùưp cuêa con coâc coâ tiïịt diïơn mùơt cùưt 1 cm2 khi co laơi hïịt sûâc seô ăííy ặúơc möơt víơt nùơng 3 kg; cuông lûúơng cú nhû víơy cuêa con ngûúđi khi co laơi töịi thiïíu seô ăííy ặúơc möơt víơt nùơng 3,65 - 4 kg, thíơm chñ 8 kg Ngoađi ra, lûơc co cuêa
cú bùưp cođn ặúơc quýịt ắnh búêi ăöơ dađi cuêa súơi cú Súơi cú cađng dađi, biïn ăöơ co duöîi cađng lúân thò lûơc cađng maơnh Ngûúơc laơi, súơi cú cađng ngùưn, biïn ăöơ co duöîi nhoê thò lûơc cuông nhoê Tûđ ăoâ coâ thïí thíịy nïịu
cú bùưp to khoêe, diïơn tñch mùơt cùưt ngang lúân, súơi cú dađi thò lûơc co duöîi seô lúân; ngûúơc laơi lûơc seô nhoê
Cú bùưp cuêa víơn ăöơng viïn coâ lûơc ríịt lúân nguýn nhín chuê ýịu lađ do cú bùưp cuêa hoơ thûúđng ặúơc ređn luýơn Khi cú thïí úê traơng thaâi ýn tônh, ăa söị nhûông maơch maâu nhoê trong cú bùưp (möîi mm2 coâ
Trang 7ăïịn hađng nghòn maơch) ăïìu ăoâng laơi Khi víơn ăöơng, vò sûâc hoaơt ăöơng cuêa cú bùưp tùng lïn, cíìn tiïu hao nhiïìu nùng lûúơng nïn caâc mao maơch trong cú bùưp ăïìu múê ra (nhiïìu gíịp 20 - 50 líìn so vúâi khi ýn tônh) khiïịn cho töịc ăöơ tuíìn hoađn maâu trong toađn thín tùng nhanh, lûúơng maâu thöng qua caâc töí chûâc cú bùưp tùng lïn Quaâ trònh híịp thu vađ ăađo thaêi cuêa cú bùưp tùng, giuâp noâ nhíơn ặúơc nhiïìu chíịt dinh dûúông ÚÊ nhûông víơn ăöơng viïn thûúđng xuýn ređn luýơn, hađm lûúơng anbumin trong cú tùng lïn, khiïịn caâc súơi cú to hún, töí chûâc kïịt ăïị trong cú tùng Ngoađi ra, söị mao maơch trong cú cuông tùng, kïịt quaê lađ thïí tñch toađn cú bùưp tùng lïn, troơng lûúơng gia tùng
Söị lûúơng súơi cú cuêa moơi ngûúđi gíìn nhû nhau, nhûng víơn ăöơng viïn nhúđ ređn luýơn nïn thïí tñch cú bùưp tùng lïn, nghôa lađ tûđng súơi
cú cuêa hoơ trúê nïn thö hún, coâ thïí saên sinh ra möơt lûơc maơnh hún
49 Khñ lûơc cuêa con ngûúđi tûđ ăíu mađ coâ? Vò sao khi khíín cíịp thò lûơc cú bùưp laơi ríịt lúân?
Khñ lûơc lađ do cú bùưp co duöîi saên sinh ra Muöịn cho cú bùưp co duöîi maơnh thò phaêi cung cíịp nùng lûúơng lúân; nguöìn nùng lûúơng nađy do múô, chíịt anbumin vađ ặúđng phín giaêi cuêa cú thïí sinh ra Caâc thñ nghiïơm cho thíịy, 1 g múô khi phín giaêi coâ thïí cung cíịp möơt nhiïơt nùng 36.000 Jun, 1 g anbumin hoùơc 1 g ặúđng sau khi phín giaêi coâ thïí cung cíịp möơt nhiïơt lûúơng 16.000 Jun Nhúđ sûơ phín giaêi cuêa caâc chíịt nađy mađ con ngûúđi ặúơc cung cíịp nùng lûúơng, tûđ ăoâ saên sinh ra khñ lûơc
Víơy vò sao khi khíín cíịp thò lûơc ríịt lúân? Trïn hai quaê thíơn coâ tuýịn thûúơng thíơn, tiïịt ra möơt loaơi hooâc mön Chó cíìn möơt lûúơng nhoê hooâc mön nađy ăi vađo maâu lađ tim seô ăíơp nhanh, huýịt aâp tùng, möơt lûúơng lúân ặúđng dûơ trûô seô ặúơc ăiïìu vađo maâu, cung cíịp nguöìn nùng lûúơng lúân, chuíín bõ ûâng phoâ vúâi tònh huöịng khíín cíịp bíịt cûâ luâc nađo
Khi con ngûúđi gùơp tònh huöịng nguy hiïím hoùơc tònh thïị khíín cíịp, thíìn kinh giao caêm seô hûng phíịn, hai tuýịn thûúơng thíơn líơp tûâc tiïịt ra möơt lûúơng lúân hooâc mön ăïí ặa vađo maâu, khiïịn cho baơn
Trang 8coâ thïm sûâc lûơc ăïí ûâng phoâ vúâi nhûông sûơ kiïơn bíịt ngúđ Caâc nhađ sinh lyâ hoơc goơi hiïơn tûúơng nađy lađ "kñch thñch ûâng phoâ" Qua ăoâ, coâ thïí thíịy hooâc mön cuêa tuýịn thûúơng thíơn tiïịt ra vađ viïơc tùng ăöơt ngöơt lûúơng ặúđng trong maâu coâ quan hïơ ríịt lúân vúâi sûâc maơnh kyđ laơ mađ con ngûúđi coâ ặúơc khi gùơp tònh thïị khíín cíịp
50 Khung xûúng cú thïí göìm coâ míịy thađnh phíìn?
Nhađ cao tíìng cíìn coâ giaâ theâp ăúô, thín ngûúđi cuông cíìn phaêi nhúđ vađo khung xûúng lađm nođng cöịt Trong cú thïí ta coâ tíịt caê 206 xûúng to nhoê, hònh daơng khaâc nhau, kïịt húơp kheâo leâo vúâi nhau thađnh hïơ thöịng giaâ ăúô kiïn cöị vađ hoađn chónh
Trong söị 206 xûúng nađy, coâ xûúng ríịt cûâng (chùỉng haơn nhû xûúng ăuđi, ăöơ cûâng cuêa noâ thíơm chñ cođn vûúơt quaâ kim cûúng), möơt söị xûúng laơi ríịt mïìm, vñ duơ nhûông xûúng moêng trong tai
Trong hïơ thöịng xûúng, ngoađi böịn xûúng ăuđi vađ xûúng soơ naôo duđng ăïí baêo vïơ naôo ra, cođn coâ möơt böơ phíơn ríịt quan troơng lađ cöơt söịng, göìm 24 ăöịt húơp thađnh, giûôa caâc ăöịt coâ xûúng ẵa ăïơm Vò xûúng ẵa ăïơm ăađn höìi töịt, coâ taâc duơng giaêm chíịn nïn khi ta ăi hoùơc nhaêy, naôo seô khöng bõ chíịn ăöơng
Hai bïn cöơt söịng cođn coâ 12 cùơp xûúng sûúđn, ặúơc böị trñ ngay ngùưn chung quanh khung ngûơc, kiïn cöị nhû vađnh ăai thuđng vađ cuông coâ tñnh ăađn höìi nhíịt ắnh, coâ thïí chõu ặơng lûơc va ăíơp tûđ bïn ngoađi Taâc duơng lúân nhíịt cuêa xûúng sûúđn lađ baêo vïơ caâc cú quan quan troơng nhû tim, phöíi, gan trong löìng ngûơc
Möơt böơ phíơn quan troơng khaâc trong hïơ thöịng khung xûúng lađ caâc khúâp - chöî caâc ăíìu xûúng nöịi tiïịp nhau Nhúđ coâ khúâp mađ caâc ăíìu xûúng múâi coâ thïí tiïịp húơp vúâi nhau möơt caâch hoađn haêo, tûâ chi vađ thín ngûúđi múâi coâ thïí víơn ăöơng cong gíơp lïn xuöịng, vùơn sang traâi, quay sang phaêi Ăùơc ăiïím lúân nhíịt cuêa khúâp lađ coâ thïí chuýín ăöơng tuđy yâ, ăoâ lađ vò úê chöî löìi loôm cuêa khúâp coâ möơt lúâp suơn, bïì mùơt trún vađ ûúât, lûơc ma saât khi chuýín ăöơng ríịt nhoê Vò víơy, tuy caâc khúâp phaêi chuýín ăöơng hađng trùm, hađng nghòn líìn möîi ngađy nhûng víîn khöng bõ töín thûúng
Trang 9Ăiïìu thuâ võ lađ khung xûúng khöng nhûông coâ taâc duơng níng ăúô mađ cođn gaânh chõu sûâ mïơnh taơo huýịt Tuêy úê trong xûúng chñnh lađ "nhađ maây" saên xuíịt maâu cho cú thïí, noâ coâ thïí liïn tuơc saên sinh
ra möơt lûúơng lúân tïị bađo höìng cíìu vađ tïị bađo baơch cíìu
51 Vò sao thanh, thiïịu niïn dïî bõ veơo cöơt söịng?
Ăïí cú thïí phaât triïín ặúơc bònh thûúđng, thanh, thiïịu niïn cíìn coâ tû thïị ngöìi ăuâng Coâ möơt söị thanh, thiïịu niïn do ngöìi sai tû thïị nïn cöơt söịng phaât triïín dõ daơng Nguýn nhín ngöìi khöng ăuâng tû thïị coâ thïí do khaâch quan hoùơc chuê quan
Vñ duơ: Möơt söị treê em khöng ngöìi ngay ngùưn mađ quen duđng möơt tay ăúô líịy cùìm, ngöìi nghiïng ăíìu ăoơc saâch; sau möơt thúđi gian dađi, cöơt söịng seô xiïu lïơch Cuông coâ em vò thûúđng mang vaâc nhûông víơt nùơng trïn vai (nhû ăeo cùơp saâch cöị ắnh möơt bïn) hoùơc xaâch víơt nùơng möơt tay nïn cöơt söịng phaêi xiïu lïơch ăi ăïí duy trò sûơ cín bùìng Coâ em hoơc sinh ngöìi ngoađi ròa hađng ghïị ăíìu trong phođng hoơc; ăïí tröng roô baêng ăen, em thûúđng phaêi nghiïng vai nhòn ngoâ, díîn ăïịn veơo cöơt söịng Coâ khi vò bađn hoơc quaâ thíịp, hai cuđi tay ăùơt ngang lïn bađn (ăïí ăoơc saâch) quaâ thíịp khiïịn troơng tím thín rúi vïì phña trûúâc, ăíìu cuông cuâi vïì phña trûúâc, gíy guđ lûng Möơt söị ñt em ngöìi giûôa bađn ăíìu trong lúâp, vò gíìn baêng ăen quaâ nïn ăíìu thûúđng ngûêa vïì phña sau, ngûơc ûúôn ra, sau thúđi gian dađi cöơt söịng cuông bõ cong
Cöơt söịng bõ xiïu veơo khöng nhûông gíy míịy thíím myô mađ cođn aênh hûúêng ăïịn sûơ phaât triïín cuêa caâc cú quan quan troơng nhû tim, gan, phöíi Coâ nhûông thanh, thiïịu niïn vò cöơt söịng xiïu veơo nïn lûơc hoaơt ăöơng bõ haơn chïị, mau mïơt moêi, sûâc hoaơt ăöơng cuêa phöíi keâm, cöng nùng maơch maâu tim vađ sûơ tuíìn hoađn cuêa maâu gùơp trúê ngaơi
Vò sao úê thanh thiïịu niïn, cöơt söịng dïî phaât triïín khaâc thûúđng? Ta thûê lađm möơt thñ nghiïơm ăún giaên sau: Ăem hai cađnh liïîu to bùìng nhau, möơt cađnh non vađ möơt cađnh giađ, uöịn thađnh vođng vađ cöơt chùơt chuâng laơi Sau míịy ngađy, khi múê ra, ta seô thíịy cađnh liïîu non bõ uöịn cong nhiïìu hún so vúâi cađnh liïîu giađ Tûúng tûơ, úê nhi ăöìng vađ thiïịu niïn, do cú thïí ăang phaât triïín nïn xûúng cođn
Trang 10deêo, dïî bõ cong lïơch Cađng vïì sau, khung xûúng khöng nhûông phaât triïín mađ cođn trúê nïn thö khoêe, cûâng caâp hún Khi ăaô cú thïí trûúêng thađnh, seô ríịt khoâ uöịn nùưn laơi caâc xûúng bõ cong veơo vò luâc ăoâ khung xûúng ăaô hoađn toađn cûâng
52 Vò sao trong möơt ngađy, chiïìu cao cuêa cú thïí coâ thay ăöíi?
Tûđ luâc sú sinh cho ăïịn tuöíi thanh niïn, chiïìu cao cuêa thín thïí khöng ngûđng phaât triïín Sau lûâa tuöíi thanh niïn, chiïìu cao cú baên khöng tùng lïn nûôa Song úê cuđng möơt ngûúđi, trong möơt ngađy, chiïìu cao cuêa cú thïí saâng vađ töịi coâ khaâc nhau Buöíi saâng múâi nguê díơy, chiïìu cao thûúđng cao hún buöíi töịi möơt ñt Ăiïìu nađy coâ liïn quan vúâi töí chûâc cuêa caâc khúâp xûúng vađ sûơ co giaôn cuêa caâc díy chùìng
Chiïìu cao biïíu thõ ăöơ cao cuêa cú thïí khi ặâng, göìm ăöơ cao cuêa ăíìu, cöơt söịng, xûúng chíơu vađ chi dûúâi Nhûông böơ phíơn nađy liïn kïịt vúâi nhau bùìng caâc khúâp xûúng vađ díy chùìng Giûôa caâc khúâp xûúng lađ ẵa ăïơm vúâi tñnh chíịt vûông chùưc vađ coâ ăöơ ăađn höìi cao
Sau möơt ngađy mïơt nhoơc, cú bùưp, caâc khúâp vađ díy chùìng trong
cú thïí ăïìu úê traơng thaâi cùng thùỉng vađ bõ döìn neân, khiïịn caâc ăöịt söịng eâp saât vađo nhau, híơu quaê lađ chiïìu cao giaêm Qua möơt ăïm nguê vađ nghó ngúi, caâc ẵa ăïơm ăađn höìi seô giaôn ra, nhúđ ăoâ mađ cöơt söịng ặúơc chuđng loêng vađ trúê nïn dađi hún möơt chuât, khiïịn ta cao hún
53 Vò sao viïơc thûúđng xuýn thúê bùìng miïơng khöng töịt cho sûâc khoêe?
Hùìng ngađy, ta thúê liïn tuơc ăïí hñt khñ öxy vađ bađi tiïịt khñ CO2 Quaâ trònh trao ăöíi khñ giûôa cú thïí vađ möi trûúđng goơi lađ thúê Hïơ thöịng hö híịp ặúơc cíịu thađnh búêi ặúđng hö híịp (göìm löî muôi, ýịt, híìu, khñ quaên, khñ quaên nhaânh) vađ phöíi
Löî muôi lađ cûêa ngoô cuêa ặúđng hö híịp, cuông lađ mađn chùưn ăíìu tiïn trûúâc khi khöng khñ ăi vađo cú thïí Höịc muôi ặúơc che phuê búêi möơt lúâp niïm maơc vúâi nhiïìu maơch maâu nhoê li ti vađ caâc tuýịn thïí
Trang 11giuâp lađm íịm vađ lađm íím khöng khñ ặúơc hñt vađo Vïì muđa ăöng, nhúđ löî muôi mađ khöng khñ laơnh khöng thïí trûơc tiïịp ăi vađo ặúđng hö híịp
Ngoađi ra, caâc tuýịn thïí trong niïm maơc muôi cođn tiïịt ra möơt chíịt nhíìy nhùìm giûô buơi bùơm vađ vi khuíín trong khöng khñ laơi Löng trong muôi cuông coâ taâc duơng ngùn caên buơi Nhû víơy, ăaơi böơ phíơn buơi bùơm, caâc haơt nhoê vađ vi khuíín tûđ bïn ngoađi ăïìu bõ giûô laơi
úê muôi Trong niïm maơc muôi cođn coâ nhûông tïị bađo chó riïng muôi múâi coâ, ăoâ lađ tïị bađo khûâu giaâc, coâ cöng nùng nhíơn biïịt muđi võ Khi ngûêi thíịy nhûông muđi võ kñch thñch hoùơc coâ haơi cho cú thïí, tïị bađo khûâu giaâc líơp tûâc phaên aânh lïn ăaơi naôo Dûúâi sûơ chó huy cuêa ăaơi naôo, ngûúđi ta seô bõt muôi laơi ăïí giaêm nheơ sûơ töín thûúng do khñ ăöơc gíy nïn
Cođn miïơng lađ möơt cú quan quan troơng cuêa ặúđng tiïu hoâa, hoađn toađn khöng coâ cöng nùng nhû muôi Chó trong nhûông trûúđng húơp ăùơc biïơt (tùưc muôi), miïơng múâi taơm thúđi thay thïị Chùưc baơn ăaô coâ kinh nghiïơm sau: Khi bõ caêm, tùưc muôi, baơn bíịt ăùưc dô phaêi duđng miïơng thúê, möơt luâc sau seô caêm thíịy cöí hoơng vûđa khö, vûđa ăau, ríịt khoâ chõu Luâc hñt phaêi nhûông khñ coâ haơi thò miïơng seô khöng phín biïơt ặúơc, chíịt khñ ăoâ seô ăi thùỉng vađo cú thïí
Muôi lađ cú quan quan troơng, ta phaêi thûúđng xuýn chùm soâc vađ baêo vïơ noâ Coâ baơn treê thñch duđng ngoân tay ngoaây muôi, ăiïìu ăoâ khöng töịt Viïơc duđng ngoân tay ngoaây muôi dïî lađm cho niïm maơc töín thûúng, gíy viïm nhiïîm, thíơm chñ chaêy maâu Khi bõ ngheơt muôi do caêm, cíìn ăiïìu trõ súâm ăïí phuơc höìi cöng nùng cho muôi
54 Vò sao ta hñt vađo khñ öxy nhûng laơi thúê ra khñ CO2?
Ngûúđi ta khi cođn söịng thò möơt giíy cuông khöng ngûđng thúê Khöng khñ thúê vađo chûâa nhiïìu khñ öxy, nhûng khi thúê ra thò phíìn lúân lađ khñ CO2 Nguýn lađ trong cú thïí coâ möơt cú quan chuýn ăaêm nhiïơm viïơc trao ăöíi khñ, ăoâ chñnh lađ phöíi Khñ öxy thúê vađo seô ăi theo khñ quaên vađo phöíi Khñ quaên göìm 2 nhaânh, möîi nhaânh laơi chia nhoê ra thađnh vö söị caâc nhaânh con Ăíìu cuöịi cuêa möîi khñ quaên
Trang 12con tiïịp nöịi vúâi phïị bađo Nhû víơy, phöíi göìm caâc khñ quaên li ti truđng truđng ăiïơp ăiïơp vađ caâc phïị bađo húơp thađnh
Quan saât dûúâi kñnh hiïín vi, phïị bađo giöịng nhû möơt quaê nho, trïn bïì mùơt phín böị ăíìy maơch maâu nhoê Khöng khñ thúê vađo seô ăïịn phïị bađo, khúịch taân vađo trong caâc maơch nhoê nađy, cuđng vúâi maâu chaêy khùưp cú thïí Ăöìng thúđi, khñ thaêi mađ phíìn lúân lađ khñ CO2 cuông ặúơc caâc maơch maâu li ti ặa ăïịn bïì mùơt phïị bađo Thöng qua trao ăöíi khñ, CO2 ăi vađo phïị bađo röìi thoaât ra ngoađi cú thïí theo caâc nhaânh khñ quaên Chuâng ặúơc tíơp trung vađo khñ quaên röìi ra ngoađi
55 Thûơc phíím ta ùn vađo biïịn ăi ăíu?
Hún 300 nùm trûúâc, giaâo sû Sankerfreise ngûúđi Italy ăaô lađm möơt thñ nghiïơm ríịt laơ nhûng cuông ríịt thuâ võ: Öng treo möơt chiïịc ghïị vađo ăíìu möơt caân cín ríịt lúân Suöịt ngađy öng ngöìi trïn ghïị vađ chöịc chöịc laơi ghi troơng lûúơng cuêa mònh Öng phaât hiïơn thíịy thúđi gian ngöìi cađng líu thò troơng lûúơng cađng nheơ Khi öng ùn cúm xong, troơng lûúơng laơi tùng lïn Nhûng ngöìi möơt chöịc thò troơng lûúơng giaêm díìn Víơy thûâc ùn öng ùn vađo cuöịi cuđng ăaô biïịn ăi ăíu? Öng Sankerfreise cho rùìng, khi öng ngöìi, cú thïí giaêi phoâng ra ríịt nhiïìu
"möì höi vö hònh", khöng nhòn thíịy ặúơc Chñnh vò thïị mađ troơng lûúơng bõ giaêm díìn
Caâch giaêi thñch cuêa öng Sankerfreise coâ ăuâng khöng? Chó ăuâng möơt phíìn Theo caâch nhòn cuêa khoa hoơc hiïơn ăaơi, thûâc ùn ta
ùn vađo phíìn lúân ăïìu bõ ăöịt chaây thađnh nhiïơt lûúơng, phíìn cođn laơi bõ ăađo thaêi ra ngoađi
Cú thïí ngûúđi giöịng nhû möơt caâi lođ Lođ muöịn chaây phaêi liïn tuơc thò phaêi cho nhiïn liïơu Cú thïí khöng ngûđng víơn ăöơng vađ phaât nhiïơt, ăođi hoêi phaêi ặúơc ắnh kyđ cho thïm nhiïn liïơu (thûâc ùn) Trong thûâc ùn coâ anbumin, múô, caâc húơp chíịt cuêa carbon vađ nûúâc Dûúâi taâc duơng cuêa caâc loaơi men trong cú thïí, chuâng bõ "ăöịt chaây", tûâc lađ bõ öxy hoâa, tuy khöng phaât sinh ngoơn lûêa nhûng giaêi phoâng
ra ríịt nhiïìu nhiïơt