Da khöng nhûông coâ diïơn tñch lúân, troơng lûúơng nhiïìu mađ cođn coâ nhûông chûâc nùng ăa daơng mađ caâc khñ quan khaâc khöng thïí so saânh ặúơc.. Ngûúđi chíu Íu coâ ñt hùưc töị nïn ma
Trang 1Da mïìm nhû möơt mađng chùưn tûơ nhiïn, baêo vïơ caâc töí chûâc vađ caâc khñ quan trong cú thïí traânh ặúơc sûơ kñch thñch vađ gíy töín thûúng do ngoaơi giúâi Da göìm coâ lúâp xú göịc ngoađi cuđng chûâa chíịt keo, röìi ăïịn lúâp xú coâ tñnh ăađn höìi vađ cuöịi cuđng lađ lúâp múô dûúâi da, dai vađ giađu tñnh ăađn höìi, mïìm nhûng coâ sûâc cùng, khiïịn cho da chõu ặúơc coơ xaât, co keâo, ăeđ neân, va ăíơp vađ chíịn ăöơng
Tïị bađo da sùưp xïịp dađy ăùơc, liïn kïịt chùơt cheô vúâi nhau, bïì mùơt
da ặúơc che phuê búêi möơt lúâp múô cûơc moêng khiïịn cho da coâ tñnh axit ýịu Chíịt nađy ngùn caên coâ hiïơu quêa caâc vi khuíín, ăöơc töị tûđ mùơt da xím nhíơp vađo cú thïí, ăïì khaâng ặúơc sûơ xím thûơc cuêa caâc chíịt hoâa hoơc khaâc Da coâ thïí ngùn nûúâc trong cú thïí thoaât ra ngoađi, khiïịn cho con ngûúđi chõu ặơng ặúơc möi trûúđng ríịt khö raâo Noâ cuông ngùn ngûđa nûúâc tûđ bïn ngoađi thíím thíịu vađo cú thïí, nïn ta coâ thïí tùưm dûúâi nûúâc mađ khöng bõ nûúâc ngíịm vađo Caâc tïị bađo hùưt töị trong
da coâ khaê nùng híịp thu tia tûê ngoaơi, lađm cho ta traânh ặúơc sûơ töín thûúng do aânh nùưng mùơt trúđi gíy nïn
Giöịng nhû mùưt, tai, muôi, lûúôi, da cuông lađ möơt khñ quan, giuâp
ta hiïíu ặúơc chñnh xaâc möi trûúđng chung quanh Khi tòm ăöì víơt, cú quan xuâc giaâc seô lađm cho ta biïịt ặúơc ăaô ăuơng vađo ăöì víơt ăoâ chûa; khi thúđi tiïịt biïịn ăöíi, caêm xuâc vïì ăöơ noâng seô cho ta biïịt noâng hay laơnh Caâc cú quan caêm giaâc trong da vađ ăíìu cuöịi thíìn kinh truýìn nhûông tñn hiïơu khaâc nhau lïn ăaơi naôo Ăaơi naôo sau khi phín tñch vađ töíng húơp seô ăem ăïịn nhûông caêm giaâc phûâc húơp ríịt ăa daơng vađ kyđ diïơu vïì noâng laơnh, ăau ngûâa, mïìm cûâng, thö mõn Cú thïí nïịu thiïịu caêm giaâc nađy thò khoâ mađ traânh ặúơc nhûông töín thûúng do ngoaơi giúâi gíy ra
Da cođn lađ "böơ maây" baêo vïơ nhiïơt ăöơ öín ắnh cuêa cú thïí Khi thín nhiïơt quâa cao, caâc maơch maâu da seô giaôn ra, nhiïơt ăöơ da tùng cao, möì höi ra nhiïìu, giuâp taên nhiïơt töịt Khi trúđi laơnh, maơch maâu
da co laơi, möì höi khöng tiïịt ra ăïí duy trò sûơ öín ắnh cuêa nhiïơt ăöơ cú thïí
Da bađi tiïịt múô vađ möì höi Múô ngùn ngûđa cho da khöng bõ khö neê vađ lađm nhuíơn löng, da Viïơc bađi tiïịt möì höi ngoađi taâc duơng lađm giaêm thíịp thín nhiïơt cođn coâ thïí ăađo thaêi chíịt ăöơc Da cođn coâ chûâc
Trang 2nùng hö híịp Ngûúđi ta duđng thuöịc böi ngoađi böi lïn da lađ dûơa theo nguýn lyâ nađy
Da khöng nhûông coâ diïơn tñch lúân, troơng lûúơng nhiïìu mađ cođn coâ nhûông chûâc nùng ăa daơng mađ caâc khñ quan khaâc khöng thïí so saânh ặúơc Do ăoâ, goơi da lađ khñ quan lúân nhíịt trong cú thïí cuông khöng coâ gò quâa ăaâng
13 Vò sao mađu da, toâc vađ mùưt ngûúđi phûúng Ăöng khaâc ngûúđi phûúng Tíy?
Loađi ngûúđi sinh söịng trïn traâi ăíịt coâ mađu da khaâc nhau Noâi chung, ngûúđi chíu AÂ da vađng, ngûúđi chíu Phi da ăen, ngûúđi chíu
Íu da trùưng Trïn ăaơi luơc AÂ - Íu, ăùơc biïơt lađ chíu Íu, cađng ăi vïì phña Nam thò mađu da cađng ăíơm
Vò sao da ngûúđi laơi coâ mađu sùưc khaâc nhau? Ngađy nay, ngûúđi
ta ăaô biïịt ặúơc ăöơ saâng töịi cuêa da lađ do söị lûúơng caâc hùưc töị trong
da quýịt ắnh Ngûúđi chíu Íu coâ ñt hùưc töị nïn mađu da ríịt nhaơt; ngûúđi chíu Phi nhiïìu hùưc töị nïn da mađu ăen hoùơc níu ăen ÚÊ ngûúđi da vađng, lûúơng hùưc töị úê mûâc giûôa hai loaơi ngûúđi trïn nïn da mađu vađng Caâc nhađ khoa hoơc cho biïịt, mađu da cuêa ngûúđi lađ kïịt quaê thñch ûâng vúâi möi trûúđng trong quaâ trònh tiïịn hoâa líu dađi
Tia tûê ngoaơi cuêa aânh nùưng tuy coâ thïí giuâp cú thïí húơp thađnh vitamin D, tùng thïm sûâc ăïì khaâng cuêa cú thïí ăöịi vúâi bïơnh tíơt nhûng laơi coâ thïí gíy haơi nïịu coâ quaâ nhiïìu Hùưc töị da giöịng nhû möơt caâi "duđ" ăïí che aânh nùưng, ngùn ngûđa tia tûê ngoaơi xím nhíơp vađo cú thïí Ngûúđi chíu Phi do söịng úê vuđng vô ăöơ thíịp, nhiïìu aânh nùưng nïn da coâ nhiïìu hùưc töị Ngûúđi chíu Íu söịng úê vuđng vô ăöơ cao, khöng bõ aânh nùưng mùơt trúđi chiïịu maơnh, mađu da saâng seô giuâp hoơ híịp thuơ ặúơc nhiïìu tia tûê ngoaơi hún
Toâc cuêa ngûúđi cuông coâ nhiïìu mađu; coâ toâc ăen, toâc vađng, toâc ăoê Nhòn chung, ngûúđi da vađng coâ toâc ăen nhaânh, ngûúđi da trùưng toâc mađu vađng baơch kim Giöịng nhû mađu da, mađu toâc súê dô khaâc nhau cuông lađ do söị lûúơng hùưc töị trong toâc nhiïìu hay ñt Ngûúđi hùưc töị nhiïìu seô coâ toâc ăen, ngûúơc laơi lađ toâc vađng hoùơc baơch kim Mađu
Trang 3toâc khaâc nhau cuông lađ möơt chûâng minh vïì sûơ thñch ûâng ăöịi vúâi möi trûúđng cuêa con ngûúđi Ngûúđi phûúng Tíy söịng úê vuđng laơnh, aânh nùưng ýịu; cođn ngûúđi phûúng Ăöng söịng úê vuđng nùưng nhiïìu, hùưc töị seô baêo vïơ toâc trûúâc sûơ tíịn cöng cuêa tia tûê ngoaơi
Mađu mùưt cuêa ngûúđi phûúng Ăöng vađ ngûúđi phûúng Tíy coâ khaâc nhau Mùưt ngûúđi phûúng Ăöng mađu vađng hoùơc ăen, mùưt ngûúđi phûúng Tíy ngûúơc laơi lađ mađu lam nhaơt hoùơc mađu saâng Trïn thûơc tïị, mađu mùưt chñnh lađ mađu cuêa cuêng maơc (mađng nûêa hònh cíìu nùìm phña trûúâc nhaôn cíìu) Lûúơng hùưc töị trïn cuêng maơc seô quýịt ắnh mađu sùưc cuêa nhaôn cíìu ÚÊ ngûúđi phûúng Ăöng hoùơc ngûúđi chíu Phi, chíu Myô la tinh, hùưc töị trïn cuêng maơc tûúng ăöịi nhiïìu nïn nhaôn cíìu mang mađu ăen hoùơc vađng níu ÚÊ ngûúđi da trùưng phûúng Tíy, hùưc töị trïn cuêng maơc ñt, maơch maâu úê ăoâ laơi nhiïìu nïn nhaôn cíìu coâ mađu lam nhaơt hoùơc xaâm (cuông giöịng nhû vúâi ngûúđi da trùưng, ta dïî dađng thíịy ặúơc caâc maơch maâu li ti úê dûúâi da)
14 Vò sao treê em cíìn tùưm nùưng nhiïìu?
AÂnh nùưng mùơt trúđi coâ aênh hûúêng ríịt ăa daơng ăïịn sûâc khoêe AÂnh nùưng chiïịu lïn da khiïịn cho caâc maơch maâu dûúâi da giaôn núê, huýịt maơch lûu thöng, coâ lúơi cho sûơ bađi tiïịt caâc chíịt ăöơc, tùng cûúđng sûâc ăïì khaâng cuêa da Noâ cođn khiïịn cho nûúâc boơt vađ dõch võ tùng lïn, ruöơt nhu ăöơng töịt, thuâc ăííy ùn ngon hún vađ tiïu hoâa töịt hún
Quan troơng hún, dûúâi sûơ chiïịu xaơ cuêa aânh nùưng, da coâ thïí taơo ra vitamin D Vitamin D thuâc ăííy sûơ híịp thuơ canxi vađ phöịt pho (nhûông thađnh phíìn chuê ýịu cuêa xûúng) Nïịu thiïịu vitamin nađy, xûúng seô phaât triïín khöng töịt Vò ta coâ quaâ nhiïìu dõp tiïịp xuâc vúâi aânh nùưng mùơt trúđi nïn ñt khi nghô ăïịn tíìm quan troơng cuêa noâ ăöịi vúâi sûâc khoêe; cuông giöịng nhû ta söịng trong khöng khñ nïn khöng caêm thíịy khöng khñ lađ quan troơng
Vò sao treê em cađng cíìn ặúơc tùưm nùưng? Lyâ do ríịt ăún giaên, úê treê em, cú thïí (trong ăoâ coâ böơ xûúng) phaât triïín vúâi töịc ăöơ ríịt lúân Nïịu thiïịu aânh nùưng mùơt trúđi, cú thïí khöng híịp thu ặúơc canxi, treê
Trang 4Coâ ngûúđi cho rùìng, aânh nùưng mùơt trúđi coâ thïí líịy vađo nhađ qua cûêa kñnh, tûâc lađ treê em khöng cíìn tùưm nùưng ngoađi trúđi Thûơc ra, cûêa kñnh chó ăïí cho nhûông tia saâng khöng quan troơng ăi qua; cođn tia tûê ngoaơi - nhín töị taơo ra vitamin D - seô bõ ngùn laơi
Ngoađi tùưm nùưng, coâ thïí duđng phûúng phaâp uöịng díìu caâ, ùn rau tûúi, trûâng, thõt ăïí böí sung vitamin D
15 Vò sao vín tay möîi ngûúđi khöng giöịng nhau?
Vín tay lađ do gene di truýìn quýịt ắnh Möơt khi ăaô hònh thađnh, vín tay seô suöịt ăúđi khöng thay ăöíi Ăaô coâ ngûúđi vò möơt nguýn nhín nađo ăoâ muöịn tòm caâch thay ăöíi vín tay Hoơ duđng caâc phûúng phaâp nhû gíy boêng, duđng dao cùưt, thíơm chñ duđng thuöịc hoâa hoơc ăïí lađm biïịn ăöíi da Nhûng sau khi vïịt thûúng ặúơc chûôa khoêi, vín tay víîn khöng ăöíi
Vín tay do nhûông vín dađi ngùưn, coâ hònh daơng vađ ăöơ thö mõn khaâc nhau cíịu taơo nïn Thûúđng vín tay chia thađnh ba loaơi: hònh trođn, hònh bađn cúđ vađ hònh vođng cung Vín tay ngûúđi Trung Quöịc phíìn nhiïìu hònh trođn (khoaêng 51%) vađ hònh bađn cúđ (47%), cođn laơi lađ hònh cung Duđ lađ vín hònh gò cuông do ăùơc tñnh di truýìn quýịt ắnh, hoađn toađn khöng liïn quan ăïịn hoơa phuâc, víơn mïơnh
Sau khi maây tñnh ra ăúđi, viïơc nghiïn cûâu vín tay ăaô coâ möơt bûúâc phaât triïín múâi, phaơm vi ûâng duơng cuông ngađy cađng röơng hún Ngađy nay, caâc nhađ khoa hoơc ăaô nghiïn cûâu ra möơt loaơi "chòa khoâa vín tay" Khi múê cûêa, chó cíìn duđng ngoân tay íịn vađo möơt phñm trïn maây tñnh ăùơt úê cûêa, maây tñnh seô tiïịp thu tñn hiïơu vín tay ăïí biïịt ngûúđi múê cûêa coâ ăuâng lađ chuê nhín khöng Nïịu ăuâng lađ chuê nhín thò líơp tûâc cûêa seô múê
16 Vò sao möîi ngûúđi ăïìu coâ löî röịn úê buơng?
Möîi ngûúđi úê buơng ăïìu coâ löî röịn Löî röịn nađy ăaô xuíịt hiïơn nhû thïị nađo? Thai nhi ặúơc hònh thađnh vađ phaât triïín trong buơng meơ Luâc ăoâ, thai nhi tuy coâ muôi nhûng khöng thúê ặúơc, coâ miïơng nhûng khöng ùn ặúơc Ăïí söịng vađ phaât triïín, noâ cíìn öxy vađ caâc
Trang 5chíịt dinh dûúông Thöng qua díy röịn, thai nhi seô nhíơn ặúơc caâc thûâ ăoâ Díy röịn nöịi liïìn buơng cuêa thai nhi vúâi rau trong cú thïí meơ Ngûúđi meơ thöng qua díy röịn nađy ăïí cung cíịp dinh dûúông vađ öxy cho thai nhi
"Chñn thaâng mang thai, ăeê möơt giúđ" Sau khi thai nhi ra ăúđi thò rau vađ röịn seô míịt ăi vai trođ cuêa noâ Baâc sô saên khoa duđng keâo cùưt díy röịn úê trïn thín thai nhi Trïn díy röịn khöng coâ thíìn kinh caêm giaâc nïn luâc cùưt, thai nhi khöng bõ ăau Sau khi sinh míịy ngađy, ăoaơn díy röịn seô ruơng ăi vađ ăïí laơi maôi maôi trïn buơng hađi nhi möơt díịu tñch, ăoâ chñnh lađ löî röịn
17 Ùn xò díìu coâ khiïịn cho da ăen hún khöng?
Coâ möơt söị ngûúđi lo rùìng viïơc ùn xò díìu seô lađm cho da ăen thïm Do ăoâ, hoơ khöng daâm ùn nhiïìu xò díìu, thíơm chñ kiïng hùỉn
Sùưc töị da cuêa cú thïí möîi chöî möơt khaâc nhau, coâ chöî mađu trùưng sûôa, coâ chöî mađu vađng, coâ chöî mađu phúât höìng, coâ chöî mađu ăoê tñm hoùơc mađu tñm ăen Mađu da chuê ýịu do söị lûúơng hùưc töị vađ võ trñ phín böị cuêa chuâng quýịt ắnh Loaơi sùưc töị nađy coâ ríịt nhiïìu úê ngûúđi da ăen, tûđ lúâp nïìn cho ăïịn bïì mùơt da ÚÊ ngûúđi da vađng, hùưc töị chuê ýịu phín böị úê lúâp nïìn cuêa da ÚÊ ngûúđi da trùưng giöịng, sùưc töị nađy cađng ñt
Trong cú thïí ngûúđi, hùưc töị do möơt loaơi tïị bađo mađu ăen húơp thađnh vađ tiïịt ra ÚÊ nhûông ngûúđi coâ mađu da khaâc nhau, söị lûúơng tïị bađo mađu ăen trong da tûúng ăöịi giöịng nhau Nguýn nhín cùn baên gíy nïn sûơ khaâc nhau vïì mađu da lađ úê sûơ khaâc biïơt vïì ăöơ hoaơt ăöơng cuêa caâc tïị bađo hùưc töị (nghôa lađ möîi tïị bađo coâ thïí saên sinh ra ặúơc bao nhiïu hùưc töị)
ÚÊ nhûông võ trñ khaâc nhau trïn da ngûúđi, söị lûúơng tïị bađo mađu ăen khöng giöịng nhau ÚÊ mùơt, nuâm vuâ, naâch vađ böơ phíơn sinh duơc, söị lûúơng tïị bađo nađy tûúng ăöịi nhiïìu (khoaêng 2.000/mm2) nïn mađu
da úê caâc vuđng ăoâ khaâ ăíơm ÚÊ nhûông võ trñ khaâc, söị tïị bađo hùưc töị chó bùìng möơt nûêa nïn mađu da nhaơt hún nhiïìu
Trang 6Hùưc töị do möơt axit amid mang tïn tyrosin taơo nïn dûúâi taâc duơng cuêa men tyrosin ÚÊ nhûông vuđng mađ men tyrosin hoaơt ăöơng maơnh, mađu da seô ríịt ăíơm Ngûúơc laơi, úê nhûông vuđng mađ ăöơ hoaơt baât cuêa men tyrosin bõ khöịng chïị, mađu da seô nhaơt hún
Sûơ hònh thađnh hùưc töị lađ möơt quâa trònh vö cuđng phûâc taơp Möơt söị chíịt trong cú thïí coâ taâc duơng khöịng chïị men tyrosin, nhûng tia tûê ngoaơi trong aânh nùưng mùơt trúđi laơi khiïịn cho men tyrosin trúê nïn hoaơt baât, tûđ ăoâ lađm tùng thïm söị lûúơng hùưc töị trong da Vò thïị nïn ngûúđi phúi nùưng nhiïìu dïî bõ ăen da Ngoađi ra, tònh traơng suy dinh dûúông líu ngađy cuông khiïịn cho hùưc töị hònh thađnh, lađm cho da ăen hún Viïơc thiïịu vitamin A cuông gíy ăen da
Sau khi biïịt roô nguýn lyâ nađy, chuâng ta thûê nhòn laơi xem xò díìu coâ lađm cho da ăen hún khöng Xò díìu lađ möơt loaơi gia võ coâ giaâ trõ dinh dûúông, trong ăoâ coâ nhiïìu thađnh phíìn nhû anbumin, axit amin, ặúđng, axit hûôu cú, muöịi vađ möơt söị nguýn töị vi lûúơng photpho, canxi, sùưt Nhûông thađnh phíìn hoâa hoơc nađy seô khöng gíy tùng thïm sùưc töị ăen Do ăoâ, viïơc ùn nhiïìu xò díìu khöng liïn quan
gò ăïịn ăöơ ăen hay trùưng cuêa da
18 Vò sao vađo muđa heđ, treê em hay nöíi röm?
Röm lađ nhûông nöịt míín ăoê, ríịt dïî phaât sinh khi trúđi oi bûâc Noâ xuíịt hiïơn do möì höi quaâ nhiïìu nhûng khöng ặúơc bađi tiïịt möơt caâch thuíơn lúơi, khiïịn cho da chöî miïơng tuýịn möì höi phaât sinh viïm cíịp tñnh
Baơn ăaô chuâ yâ quan saât quy luíơt phaât sinh röm chûa? Khöng phaêi cûâ trúđi noâng lađ coâ röm Chó khi trúđi vûđa noâng vûđa oi vûđa íím ûúât, nhûông gioơt möì höi trïn ngûúđi nhû ăoơng laơi khöng thoaât ra ặúơc (vò miïơng tuýịn möì höi bõ caâc chíịt caâu bíín bao boơc gíy viïm), caâc ăaâm röm múâi hònh thađnh Nïịu baơn mùơc quíìn aâo röơng vađ mïìm, röm ăúô phaât sinh vađ ngûúơc laơi Nhûông em beâ ngûúđi beâo, hay khoâc hoùơc nhûông ngûúđi öịm cuông dïî moơc röm
Coâ phaêi nhûông ngûúđi ra nhiïìu möì höi ăïìu moơc röm khöng? Khöng phaêi thïị, sûơ thûơc lađ trong nhûông ngađy trúđi noâng nhíịt cuông
Trang 7coá rêët nhiïìu ngûúâi khöng bõ moåc röm Vñ duå, vêån àöång viïn thûúâng têåp dûúái aánh nùæng gay gùæt nhûng hoå àïìu khöng coá röm Ra möì höi chó laâ möåt trong nhûäng nguyïn nhên gêy moåc röm, tònh traång sûác khoãe khöng töët, sûác àïì khaáng cuãa da yïëu múái laâ nguyïn nhên chuã yïëu cuãa tònh traång naây
Vêåy laâm thïë naâo àïí baão àaãm cho da khoãe vaâ tùng thïm sûác àïì khaáng cuãa da? Trûúác hïët, phaãi tùæm rûãa thûúâng xuyïn, baão àaãm cho da saåch seä Trïn mùåt da coá haâng nghòn, haâng vaån löî chên löng, àoá àïìu laâ "maáy hö hêëp" cuãa da Lêu ngaây khöng tùæm, chêët caáu bêín lêëp löî chên löng, khiïën cho da thúã khöng töët nïn sau möåt thúâi gian daâi khöng tùæm, baån seä caãm thêëy ngûúâi khöng thoaãi maái
Ngoaâi ra, viïåc phúi nùæng nhiïìu vaâ tùæm nûúác laånh cuäng coá thïí tùng thïm sûác àïì khaáng cuãa da Vaâo muâa heâ, nïn múã cûãa phoâng àïí thoaáng gioá, mùåc quêìn aáo mïìm nheå, röång
19 Vò sao khi miïång vïët thûúng sùæp laânh thûúâng caãm thêëy ngûáa?
Khi miïång vïët thûúng sùæp kheáp kñn, ta thûúâng caãm thêëy ngûáa Ngûúâi giaâ hay noái: "Khöng can gò, àoá laâ vïët thûúng sùæp khoãi" Quy luêåt chung quaã thûåc laâ nhû thïë: Khi miïång vïët thûúng phaát ngûáa thò sau àoá vïët thûúng seä laânh Vò vêåy, ngûúâi ta lêëy hiïån tûúång ngûáa laâm tñn hiïåu àïí biïët vïët thûúng sùæp khoãi Tuy nhiïn, khöng phaãi têët caã caác vïët thûúng àïìu nhû thïë
Da cuãa ngûúâi coá nhiïìu lúáp, úã àaáy cuãa lúáp biïíu bò coá möåt têìng tïë baâo goåi laâ têìng phaát sinh, coá sûác söëng rêët maånh Giöëng nhû mêìm non cuãa cêy coã, noá khöng ngûâng sinh söi naãy núã Khi vïët thûúng trïn da khöng sêu, têìng naây giuáp noá laânh mau Trong quaá trònh tïë baâo sinh söi, vò miïång vïët thûúng khöng sêu nïn thêìn kinh khöng bõ kñch thñch, bïånh nhên khöng coá caãm giaác ngûáa, vïët thûúng sau khi laânh cuäng khöng àïí laåi vïët seåo
Nïëu vïët thûúng sêu vaâ röång (lúáp da trong bõ töín thûúng), trong quaá trònh liïìn miïång, chung quanh miïång vïët thûúng seä hònh thaânh nhûäng mêìm thõt goåi laâ töí chûác kïët àïë Nhûäng maåch
Trang 8maâu múâi seô moơc ra úê lúâp kïịt ăïị nađy Vò dađy ăùơc vađ moơc nhanh nïn chuâng ríịt dïî cheđn eâp vađ kñch thñch nhûông tïị bađo thíìn kinh múâi moơc, gíy ngûâa
Nùng lûơc taâi sinh cuêa caâc töí chûâc trong cú thïí khöng giöịng nhau Khaê nùng taâi sinh cuêa töí chûâc thíìn kinh lađ tûúng ăöịi chíơm
so vúâi caâc töí chûâc khaâc nïn trong quaâ trònh vïịt thûúng lađnh miïơng, sûơ taâi sinh cuêa töí chûâc thíìn kinh xuíịt hiïơn muöơn nhíịt Noâi chung, khi thíìn kinh ăaô phaât triïín töịt cuông lađ luâc miïơng vïịt thûúng ăaô lađnh, ăíìu cuöịi thíìn kinh vađ maơch maâu múâi sinh ăaô moơc síu vađo töí chûâc kïịt ăïị, tri giaâc cuơc böơ cuông díìn díìn ặúơc khöi phuơc, cho nïn miïơng vïịt thûúng dïî sinh ngûâa Chúđ ăïịn khi miïơng vïịt thûúng lađnh hùỉn thò ăöơ nhaơy caêm kñch thñch ăöịi vúâi thíìn kinh seô giaêm xuöịng, baơn seô khöng thíịy ngûâa nûôa
20 Vò sao miïơng vïịt thûúng gùơp phaêi chíịt mùơn thò dïî xoât?
Khi da bõ thûúng, ta caêm thíịy ăau Vïịt thûúng cađng lúân cađng ăau Khi vïịt thûúng khöng may gùơp phaêi muöịi hay nhûông chíịt mùơn thò ríịt xoât
Da ríịt nhaơy caêm Bïì mùơt da coâ vö söị löî chín löng, chó möơt cún gioâ nheơ thoaêng qua lađm rung löng tú, ta cuông coâ thïí caêm nhíơn ặúơc Phíìn dûúâi da cođn coâ nhiïìu súơi thíìn kinh vađ caâc cú quan caêm thuơ khaâc coâ thïí caêm nhíơn ặúơc sûơ tiïịp xuâc, ăau vađ ăöơ noâng
Nhûng ăíìu díy thíìn kinh khöng trûơc tiïịp löơ ra ngoađi mađ ặúơc giíịu dûúâi bïì mùơt da Thöng thûúđng, khi bõ möơt cuâ ăíịm hay veâo thò phíìn da chöî ăoâ seô coâ caêm giaâc ăau nhûng chó trong möơt thúđi gian ngùưn Ăoâ lađ vò díy thíìn kinh ặúơc da baêo vïơ, khöng bõ kñch thñch keâo dađi
Nïịu lađn da bõ phaâ hoêng thò tònh hònh khöng nhû thïị nûôa Khi ăoâ, nhûông súơi díy thíìn kinh nhaơy vúâi caêm giaâc ăau seô böơc löơ
ra úê miïơng vïịt thûúng; moơi kñch thñch duđ nheơ nhû gioâ thöíi, aânh nùưng mùơt trúđi chiïịu ăïìu aênh hûúêng ăïịn noâ vađ gíy ra caêm giaâc ăau Ngoađi ra, caơnh miïơng vïịt thûúng cođn coâ nhiïìu tïị bađo bõ viïm, gíy cheđn eâp díy thíìn kinh Ăöơc töị do vi khuíín tiïịt ra cuông trûơc
Trang 9tiïëp kđch thđch thêìn kinh vâ gêy àau (vïët thûúng câng lúán, câng cẫm thêëy àau câng mẩnh)
Vị sao khi miïång vïët thûúng sệ àau hún khi chẩm phẫi chêët mùån? Àố lâ vị khi nưìng àưå muưëi câng cao, àưå kđch thđch lïn cấc dêy thêìn kinh câng mẩnh
21 Vị sao mùåt thanh niïn dïỵ phất sinh nưët muån?
ÚÃ nhiïìu thanh niïn àưå tuưíi 17-18, trïn mùåt thûúâng xuêët hiïån nhûäng nưët muån (y hổc gổi lâ nưët mêín) Chuáng nhêëp như cao thêëp khiïën cho hổ cẫm thêëy rêët khố chõu vâ ngûúång ngêåp Nhûäng nưët muån nây ngûâng phất sinh sau khoẫng tuưíi 30 nïn ngûúâi ta gổi àố lâ "muån tuưíi thanh xuên"
Trïn mùåt ngûúâi, tuyïën múä rêët nhiïìu Trong thúâi kyâ phất duåc, cấc chêët nưåi tiïët cuãa tuyïën múä dûúái da tùng lïn rêët nhiïìu Vị vêåy, sau khi nguã dêåy, da mùåt thanh niïn thûúâng bống hún, duâng khùn lau cẫm thêëy cố chêët múä
Miïång cấc tuyïën múä nùçm úã chên lưng Khi múä tiïët ra quấ nhiïìu cưång thïm lưỵ chên lưng bõ sûâng hốa (do kđch thđch cuãa ngoẩi giúái vâ ẫnh hûúãng cuãa cấc chêët nưåi tiïët), múä da sệ tđch tuå lẩi trong chên lưng, khiïën trïn mùåt hịnh thânh nhûäng nưët cûáng to Miïång cấc lưỵ chên lưng vị bõ ưxy hốa mâ hịnh thânh nhûäng àiïím àen Vi khuêín xêm nhêåp, phất triïín trong lưỵ chên lưng, gêy viïm nhiïỵm vâ thânh muã Nhûäng nưët mêín àố sau khi khỗi sệ biïën thânh cấc vïët sểo nhỗ rêët khố coi
Ngoâi ra, tịnh trẩng tiïu hốa khưng tưët, tấo bốn, ùn phẫi thûåc phêím cố nhiïìu múä hóåc tinh thêìn quấ cùng thùèng cuäng cố thïí sẫn sinh nhiïìu nưët muån Vị vêåy, thûúâng ngây, bẩn cêìn chuá yá giûä
da sẩch, đt ùn chêët múä, têåp thïí duåc thûúâng xuyïn àïí ngùn ngûâa cấc nưët muån phất sinh
Trang 1022 Vò sao da ngûúđi giađ thûúđng nöíi nïịp nhùn?
Da ngûúđi giađ thûúđng nöíi nïịp nhùn, cađng giađ cađng nhùn nheo Ăûúng nhiïn lađ ngûúđi beâo vađ ngûúđi baêo dûúông da töịt thò seô ñt nïịp nhùn hún
Lúâp da bao boơc cú thïí göìm ba lúâp: lúâp biïíu bò, da trong vađ caâc töí chûâc dûúâi da Biïíu bò úê ngoađi cuđng, do nhiïìu tíìng tïị bađo da töí chûâc thađnh Nhúđ sûơ híịp thu vađ ăađo thaêi, caâc tïị bađo múâi khöng ngûđng moơc tûđ trong ra ngoađi Tïị bađo cuêa ngûúđi giađ díìn díìn bõ sûđng hoâa, biïịn thađnh nhûông lúâp sûđng moêng, hònh thađnh caâc vaêy
da, khöng ngûđng bong ăi Lúâp da trong vađ caâc töí chûâc dûúâi da göìm coâ: thíìn kinh, cú quan caêm thuơ, öịng limpha, tuýịn möì höi, löî chín löng, chung quanh cođn coâ tuýịn múô
Bïì mùơt da vöịn coâ vö söị gúđ vađ raônh loôm, do kïịt cíịu cuêa caâc töí chûâc dûúâi da bõ biïịn ăöíi theo nùm thaâng cho nïn caâc gúđ vađ raônh loôm ngađy cađng phín biïơt roô hún Kïịt cíịu töí chûâc da cuêa treê em ríịt moêng nïn lúâp chíịt sûđng trïn bïì mùơt ngoađi cuđng ríịt moêng Vò víơy, ranh giúâi giûôa caâc gúđ vađ raônh khöng roô rađng, khi súđ lïn coâ caêm giaâc vûđa trún vûđa mïìm
Ăïịn lûâa tuöíi trung niïn, chíịt sûđng cuêa bïì mùơt da dađy hún vađ ngíơm nhiïìu nûúâc, sûâc ăađn höìi cuêa da cao, caâc töí chûâc kïịt ăïị dađy ăùơc, tuýịn múô dûúâi da cuông döìi dađo nïn da chùưc, mïìm, dai vađ coâ sûâc ăađn höìi Gúđ vađ raônh trïn mùơt da ăaô roô rađng hún nhûng cođn phùỉng; cöơng thïm tuýịn múô vađ tuýịn möì höi dûúâi da coâ sûâc bađi tiïịt maơnh nïn mùơt da khaâ mïìm, nhuíơn
Sau tuöíi 50, da bùưt ăíìu thoaâi hoâa; sau tuöíi 60, da suy laôo ríịt nhanh Biïíu bò cuêa ngûúđi giađ moêng ăi, lúâp sûđng khö vađ giođn hún, caâc thađnh phíìn nûúâc dïî böịc húi, sûâc ăađn höìi cuêa da giaêm xuöịng, caâc töí chûâc kïịt ăïị ýịu ăi, tuýịn múô dûúâi da giaêm thíịp Nhûông biïịn ăöíi nađy khiïịn cho da vûđa loêng leêo vûđa moêng, do ăoâ gúđ vađ raônh cađng nöíi roô hún, khiïịn mùơt da hònh thađnh nhûông nïịp nhùn Ngoađi ra,
da ngûúđi giađ ñt ặúơc tuýịn múô vađ tuýịn möì höi lađm dõu nhuíơn nïn trúê thađnh khö vađ coâ nhiïìu vaêy thö; caêm giaâc tiïịp xuâc, ăau vađ noâng laơnh ăïìu giaêm
Trang 1123 Vò sao vađo muđa ăöng, vađnh tai vađ tay möơt söị ngûúđi hay bõ nûât neê?
Ăïịn muđa ăöng, möơt söị ngûúđi tuy ăöơi muô, ăeo gùng tay nhûng víîn bõ nûât neê Möơt söị ngûúđi khaâc tuy khöng chuâ yâ baêo vïơ, hay lađm viïơc ngoađi trúđi nhûng laơi khöng bõ gò Ăoâ lađ vò:
Ngoađi ýịu töị thúđi tiïịt laơnh ra, nguýn nhín gíy nûât da cođn liïn quan túâi sûơ tuíìn hoađn cuêa maâu Muđa ăöng laơnh giaâ, möơt söị ngûúđi lađm viïơc ngoađi trúđi, thíơm chñ ặâng giûôa gioâ mûa, tuýịt mađ khöng bõ neê da vò da víîn ặúơc nuöi dûúông töịt Cođn möơt söị ngûúđi khaâc (ngûúđi lađm viïơc vùn phođng, thiïịu maâu, coâ bïơnh tim hoùơc suy dinh dûúông) víîn bõ neê da tuy tuy trúđi chûa laơnh lùưm, caâc böơ phíơn cuêa cú thïí ặúơc baêo vïơ töịt Ăoâ lađ vò hoơ hoaơt ăöơng ñt, maâu tuíìn hoađn khöng maơnh, huýịt khoâ lûu thöng Mu bađn tay, vađnh tai cađng dïî
bõ ûâ huýịt gíy hoaơi tûê cuơc böơ, taơo thađnh nûât neê
Khi trúđi quaâ reât (vñ duơ ím 20-30 ăöơ C), ngay caê ngûúđi ríịt khoêe maơnh cuông cíìn ặúơc baêo vïơ, nïịu khöng seô dïî bõ nûât neê Ăïí ăïì phođng nûât neê, biïơn phaâp töịt nhíịt lađ baêo vïơ íịm, xoa boâp tay chín vađ löî tai, hoùơc hoaơt ăöơng nhiïìu ăïí cho maâu lûu thöng töịt
24 Vò sao coâ nöịt ruöìi?
Nöịt ruöìi trïn da coâ thïí phaât sinh úê bíịt cûâ lûâa tuöíi nađo Ăùơc ăiïím cuêa noâ lađ phaât triïín ríịt chíơm vađ khöng hïì gíy ra caêm giaâc khaâc thûúđng
Híìu nhû möîi ngûúđi ăïìu coâ nöịt ruöìi, thanh niïn thúđi kyđ phaât duơc thûúđng gùơp hún Nöịt ruöìi phíìn nhiïìu thuöơc hai loaơi mađu níu vađ mađu ăen, to nhoê khaâc nhau, nhoê nhû muôi kim, to thò bùìng haơt ăíơu Coâ nöịt trún tru, bùìng phùỉng, khöng coâ löng; coâ nöịt mïìm nhuôn, trún, cao hún mùơt da vađ coâ löng Coâ nöịt ruöìi to, mïìm vađ cođn keđm theo muđi khoâ chõu
Ngoađi viïơc coâ thïí gíy ngûâa ra, nöịt ruöìi híìu nhû khöng phaât sinh biïịn ăöíi aâc tñnh nađo, ăùơc biïơt lađ nhûông nöịt mïìm nhuôn vađ coâ löng Vò thïị nïn noâi chung khöng cíìn phaêi chûôa trõ hoùơc tííy boê
Trang 12Coâ möơt loaơi nöịt ruöìi ăùơc biïơt goơi lađ nöịt ruöìi maơch maâu, phaât sinh do töí chûâc maơch maâu dûúâi da phaât sinh biïịn ăöíi quaâ mûâc Ăa söị nöịt ruöìi nađy phaât sinh úê mùơt hoùơc úê ăíìu, mađu sùưc ăoê tûúi hoùơc ăoê tñm, ăoê síîm; coâ caâi ríịt nhoê, coâ caâi to chiïịm gíìm caê mùơt
Nöịt ruöìi maơch maâu tuy tïn goơi coâ veê ăaâng súơ nhûng khöng gíy nguy haơi gò cho cú thïí nïn khöng cíìn lo lùưng, trûđ khi noâ coâ khuynh hûúâng loeât díìn hoùơc nùìm úê nhûông chöî dïî bõ kñch thñch
25 Ăöìi möìi cuêa ngûúđi giađ hònh thađnh nhû thïị nađo?
Cöí, mu bađn tay vađ hai bïn mùơt cuêa ngûúđi giađ thûúđng xuíịt hiïơn nhûông ăöịm ăen, to nhoê khaâc nhau, ăoâ lađ ăöìi möìi Noâ biïíu hiïơn rùìng cú thïí cuêa ngûúđi giađ suy laôo Nhûông nöịt ăöìi möìi gíy khoâ chõu nađy thûúđng xuíịt hiïơn sau lûâa tuöíi 50- 60, nhûng möơt söị ngûúđi
úê tuöíi trung niïn cuông ăaô coâ
ÚÊ con ngûúđi sau tuöíi trung niïn, nhiïìu hoaơt ăöơng sinh lyâ bùưt ăíìu "ăi xuöịng döịc" Vñ duơ, chûâc nùng tuíìn hoađn maâu giaêm, khaê nùng híịp thu ăađo thaêi chíơm, tïị bađo vađ caâc töí chûâc díìn díìn thoaâi hoâa, suy laôo Chíịt axit aliphatin khöng baôo hođa trong thûơc phíím sau khi bõ öxy hoâa seô kïịt húơp vúâi anbumin, hònh thađnh nhûông vïịt tríìm tñch "chíịt múô mađu níu hoùơc ăen" nùìm laơi trong tïị bađo Díìn díìn, caâc töí chûâc vađ tïị bađo bõ suy laôo khöng thïí nađo bađi tiïịt nhûông haơt mađu ăen hoùơc mađu níu nađy ặúơc nûôa Chuâng tñch luôy laơi dûúâi
da, hònh thađnh nïn nhûông nöịt ăöìi möìi Thûơc ra, nhûông nöịt nađy khöng chó xuíịt hiïơn trïn mùơt mađ cođn coâ úê tim, huýịt quaên, gan vađ caâc tuýịn nöơi tiïịt
Víơy coâ thïí lađm chíơm hoùơc giaêm thíịp sûơ hònh thađnh caâc nöịt ăöìi möìi khöng? Caâc nhađ y hoơc cho rùìng, sûơ hònh thađnh súâm hay muöơn caâc nöịt ăöìi möìi liïn quan ăïịn tñnh di truýìn vađ tònh traơng sûâc khoêe, chïị ăöơ dinh dûúông cuêa con ngûúđi Ăïí lađm chíơm hoùơc giaêm thíịp sûơ hònh thađnh ăöìi möìi, chïị ăöơ ùn uöịng cuêa ngûúđi giađ nïn ăa daơng hoâa, töịt nhíịt nïn phöịi húơp giûôa múô ăöơng víơt vađ thûơc víơt theo tyê lïơ 1/2 Vïì muđa heđ, khöng nïn úê ngoađi nùưng líu vò tia tûê ngoaơi cuêa aânh nùưng lađm tùng töịc ăöơ suy laôo cuêa da Hùìng ngađy