CHĂM SÓC SỨC KHỎE - CHẾ ĐỘ DINH DƯỠNG VÀ CÁC BIẾN CHỨNG BẤT NGỜ - 3 pdf

Yïịu töị kinh tïị xaô höơi: ÚÊ caâc nûúâc ăang phaât triïín, tó lïơ ngûúđi beâo phò úê tíìng lúâp ngheđo thûúđng thíịp thiïịu ùn, lao ăöơng chín tay nùơng, phûúng tiïơn ăi laơi khoâ khùn

ÚÊ phuơ nûô maôn kinh, caâc nguy cú ung thû tuâi míơt, ung thû vuâ vađ tûê cung tùng lïn úê nhûông ngûúđi beâo phò, cođn úê nam giúâi beâo phò, bïơnh ung thû thíơn vađ tuýịn tiïìn liïơt hay gùơp hún

4.2 Tyê lïơ tûê vong cuông cao hún: nhíịt lađ trong caâc bïơnh kïí trïn Thûđa cín vađ beâo phò cođn lađm giaêm veê ăeơp cuêa moơi ngûúđi

II Nguýn nhín cuêa beâo phò:

Moơi ngûúđi ăïìu biïịt cú thïí giûô ặúơc cín nùơng öín ắnh lađ nhúđ traơng thaâi cín bùìng giûôa nùng lûúơng do thûâc ùn cung cíịp vađ nùng lûúơng tiïu hao cho lao ăöơng vađ caâc hoaơt ăöơng khaâc cuêa cú thïí Cín nùơng cú thïí tùng lïn coâ thïí do chïị ăöơ ùn dû thûđa vûúơt quaâ nhu cíìu hoùơc do nïịp söịng lađm viïơc tônh taơi ñt tiïu hao nùng lûúơng

Khi vađo cú thïí, caâc chíịt protein, lipit, gluxit ăïìu coâ thïí chuýín thađnh chíịt beâo dûơ trûô Vò víơy, khöng nïn coi ùn nhiïìu thõt, nhiïìu múô múâi gíy beâo mađ ùn quaâ thûđa chíịt böơt, ặúđng, ăöì ngoơt ăïìu coâ thïí gíy beâo Toâm laơi coâ thïí chia nguýn nhín vađ cú chïị sinh bïơnh cuêa beâo phò nhû sau:

1 Khííu phíìn ùn vađ thoâi quen ùn uöịng:

Nùng lûúơng (calo) ặa vađo cú thïí qua thûâc ùn thûâc uöịng ặúơc híịp thu vađ ặúơc oxy hoaâ ăïí taơo thađnh nhiïơt lûúơng Nùng lûúơng ùn quaâ nhu cíìu seô ặúơc dûơ trûô dûúâi daơng múô

Chïị ăöơ ùn giađu chíịt beâo (lipid) hoùơc ăíơm ăöơ nhiïơt ăöơ cao coâ liïn quan chùơt cheô vúâi gia tùng tó lïơ beâo phò Caâc thûâc ùn giađu chíịt beâo thûúđng ngon ngïn ngûúđi ta ùn quaâ thûđa mađ khöng biïịt Vò víơy, khííu phíìn nhiïìu múô, duđ söị lûúơng nhoê cuông coâ thïí gíy thûđa calo vađ tùng cín Khöng chó ùn nhiïìu múô, thõt mađ ùn nhiïìu chíịt böơt, ặúđng, ăöì ngoơt ăïìu coâ thïí gíy beâo Viïơc thñch ùn nhiïìu ặúđng, ùn nhiïìu moân sađo, raôn, nhûông thûâc ùn nhanh níịu sùĩn vađ miïîn cûúông ùn rau quaê lađ möơt ăùơc trûng cuêa treê beâo phò Thoâi quen ùn nhiïìu vađo bûôa töịi cuông lađ möơt ăiïím khaâc nhau giûôa ngûúđi beâo vađ khöng beâo

2 Hoaơt ăöơng thïí lûơc keâm:

Cuđng vúâi ýịu töị ùn uöịng, sûơ gia tùng tó lïơ beâo phò ăi song song vúâi sûơ giaêm hoaơt ăöơng thïí lûơc trong möơt löịi söịng tônh taơi hún, thúđi gian daânh cho xem tivi, ăoơc baâo, lađm viïơc bùìng maây tñnh, noâi chuýơn qua ăiïơn thoaơi nhiïìu hún

Kiïíu söịng tônh taơi cuông giûô vai trođ quan troơng trong beâo phò Nhûông ngûúđi hoaơt ăöơng thïí lûơc nhiïìu thûúđng ùn thûâc ùn giađu nùng lûúơng, khi hoơ thay ăöíi löịi söịng, hoaơt ăöơng nhûng víîn giûô thoâi quen

ùn nhiïìu cho nïn bõ beâo Ăiïìu nađy giaêi thñch beâo úê tuöíi trung niïn, hiïơn tûúơng beâo phò úê caâc víơn ăöơng viïn sau khi giaêi nghïơ vađ cöng nhín lao ăöơng chín tay coâ xu hûúâng beâo phò khi vïì hûu

3 Yïịu töị di truýìn:

Ăaâp ûâng sinh nhiïơt keâm coâ thïí do ýịu töị di truýìn Yïịu töị di truýìn coâ vai trođ nhíịt ắnh ăöịi vúâi nhûông treê beâo phò thûúđng coâ cha meơ beâo, tuy víơy nhòn trïn ăaâ söị cöơng ăöìng ýịu töị nađy khöng lúân

4 Yïịu töị kinh tïị xaô höơi:

ÚÊ caâc nûúâc ăang phaât triïín, tó lïơ ngûúđi beâo phò úê tíìng lúâp ngheđo thûúđng thíịp (thiïịu ùn, lao ăöơng chín tay nùơng, phûúng tiïơn ăi laơi khoâ khùn) vađ beâo phò thûúđng ặúơc coơi lađ möơt ăùơc ăiïím cuêa giađu coâ

ÚÊ caâc nûúâc ăaô phaât triïín khi thiïịu ùn khöng cođn phöí biïịn nûôa thò tó lïơ beâo phò laơi thûúđng cao úê tíìng lúâp ngheđ, ñt hoơc so vúâi úê caâc tíìng lúâp trïn

ÚÊ nhiïìu nûúâc, tyê lïơ ngûúđi beâo lïn túâi 30-40%, nhíịt lađ úê ăöơ tuöíi trung niïn vađ chöịng beâo phò trúê thađnh möơt muơc tiïu sûâc khoeê cöơng ăöìng quan troơng ÚÊ Viïơt nam, tyê lïơ ngûúđi beâo cođn thíịp nhûng coâ khuynh hûúâng gia tùng nhanh nhíịt lađ úê caâc ăö thõ Ăoâ lađ ăiïìu cíìn ặúơc chuâ yâ ăïí coâ caâc can thiïơp kõp thúđi

Thûơc hiïơn möơt chïị ăöơ ùn uöịng húơp lyâ vađ hoaơt ăöơng thïí lûơc ăuâng mûâc ăïí duy trò cín bùơng öín ắnh úê ngûúđi trûúêng thađnh, ăoâ lađ nguýn tùưc cíìn thiïịt ăïí traânh beâo phò Caâc biïơn phaâp cuơ thïí lađ: Chïị ăöơ ùn nùng lûúơng (calo) thíịp, cín ăöịi, ñt ăoâi, ñt ặúđng, ăuê ăaơm, vitamin, nhiïìu rau quaê

Luýơn tíơp úê möi trûúđng thoaâng

Xíy dûơng nïịp söịng nùng ăöơng, tùng cûúđng hoaơt ăöơng thïí lûơc

III Chïị ăöơ ùn cho ngûúđi beâo phò:

Giaêm nùng lûúơng cuêa khííu phíìn ùn tûđng bûúâc möơt, möîi tuíìn giaêm khoaêng 300 kcal so vúâi khííu phíìn ùn trûúâc ăoâ cho ăïịn khi ăaơt nùng lûúơng tûúng ûâng ăïịn mûâc BMI

BMI tûđ 25-29,9 thò nùng lûúơng ặa vađo möơt ngađy lađ 1500 kcal BMI tûđ 30-34,9 thò nùng lûúơng ặa vađo möơt ngađy lađ 1200 kcal BMI tûđ 35-39,9 thò nùng lûúơng ặa vađo möơt ngađy lađ 1000 kcal BMI >=40 thò nùng lûúơng ặa vađo möơt ngađy lađ 800 kcal

Trong ăoâ tó lïơ nùng lûúơơng giûôa caâc chíịt lađ 15-16% protein, 12-13% lipid, 71-72% glucid

Ùn ñt chíịt beâo, böơt

Ăuê chíịt ăaơm, vitamin, muöịi khoaân Cíìn böí sung viïn ăa vitamin vađ vi lûúơng töíng húơp

Tùng cûúđng rau vađ hoa quaê

Muöịi, mò chñnh: 6g/ngađy Nïịu coâ tùng huýịt aâp thò chó cho 2-4g/ngađy

Taơo thoâi quen ùn uöịng theo ăuâng chïị ăöơ

PHOĐNG CHÖỊNG THIÏỊU VITAMIN A

Tíìm quan troơng:

Vitamin A ặúơc biïịt ăïịn tûđ ríịt líu nhûng cho ăïịn nay, thiïịu Vitamin A víîn ăang lađ möơt víịn ăïì sûâc khoeê cíìn ặúơc giaêi quýịt Nhiïìu chûâc phíơn quan troơng cuêa Vitamin A ăöịi vúâi cú thïí ăaô ặúơc khoa hoơc ngađy cađng lađm saâng toê Vitamin A lađ möơt trong 3 loaơi vi chíịt (Iöịt, Vitamin A, Sùưt) ăang ặúơc quan tím vò sûơ thiïịu huơt caâc vi chíịt nađy úê caâc nûúâc ăang phaât triïín ăaô vađ ăang trúê thađnh víịn ăïì coâ

yâ nghôa ăöịi vúâi sûâc khoeê cöơng ăöìng Theo thöịng kï cuêa Töí chûâc Y tïị thïị giúâi (WHO) trïn thïị giúâ coâ khoaêng 3 triïơu treê em bõ khö mùưt (töín thûúng mùưt do thiïịu Vitamin A díîn ăïịn muđ loađ) vađ coâ túâi 251 triïơu treê bõ thiïịu Vitamin A nhûng chûa túâi mûâc bõ khö mùưc (thiïịu Vitamin A cíơn lím sađng) ÚÊ Viïơt nam, trûúâc ăíy hađng nùm coâ khoaêng 5000 – 6000 treê em bõ muđ hoađn toađn do thiïịu Vitamin A Chó riïng taơi trûúđng treê em muđ Nguýîn Ăònh Chiïíu (Tp Höì Chñ Minh) trûúâc ăíy ăaô phaât hiïơn coâ hún möơt nûêa söị treê bõ muđ lađ do nguýn nhín thiïịu Vitamin A

Trong nhûông nÎùm vûđa qua, nhúđ triïín khai töịt chûúng trònh böí sung Vitamin A liïìu cao dûơ phođng trïn phaơm vi toađn quöịc mađ chuâng ta ăaô giaêi quýịt cú baên tònh traơng khö mùưt úê treê, khöng cođn möịi ăe doaơ muđ loađ cho treê em chuâng ta Tuy nhiïn thiïịu Vitamin A víîn cođn töìn taơi, mûâc Vitamin A trong maâu víîn dûúâi mûâc bònh thûúđng YÂ nghôa quan troơng cuêa víịn ăïì lađ úê chöî: thiïịu Vitamin A khöng chó gíy khö mùưt díîn túâi muđ loađ mađ noâ cođn lađm tùng nguy cú tûê vong, bïơnh tíơt vađ lađm giaêm sûơ tùng trûúêng cuêa treê Chñnh vò víơy tiïịp tuơc quan tím phođng chöịng thiïịu Vitamin A lađ thiïịt thûơc caêi thiïơn tònh traơng dinh dûúông vađ sûâc khoeê cho con em chuâng ta

Vai trođ cuêa vitamin A ăöịi vúâi cú thïí

Vitamin A lađ möơt vi chíịt coâ vai trođ quan troơng ăùơc biïơt ăöịi vúâi treê nhoê, göìm 4 vai trođ chñnh nhû sau:

Tùng trûúêng: Giuâp treê lúân lïn vađ phaât triïín bònh thûúđng Thiïịu Vitamin A treê seô chíơm lúân, cođi coơc

Thõ giaâc: Vitamin A coâ ai trođ trong quaâ trònh nhòn thíịy cuêa mùưt, biïíu hiïơn súâm cuêa thiïịu Vitamin A lađ giaêm khaê nùng nhòn thíịy luâc aânh saâng ýịu (quaâng gađ)

Baêo vïơ biïíu mö: Vitamin A baêo vïơ sûơ toađn veơn cuêa caâc biïíu mö, giaâc maơc mùưt, biïíu mö da, niïm maơc khñ quaên, ruöơt non vađ caâc tuýịn bađi tiïịt Khi thiïịt Vitamin A, biïíu mö vađ niïm maơc bõ töín thûúng Töín thûúng úê giaâc maơc mùưt díîn ăïịn híơu quaê muđ loađ

Miïîn dõch: Vitamin A tùng cûúđng khaê nùng miïîn dõch cuêa cú thïí Thiïịu Vitamin A lađm giaêm sûâc ăïì khaâng vúâi bïơnh tíơt, dïî bõ nhiïîm truđng nùơng ăùơc biïơt lađ Súêi, Tiïu chaêy vađ viïm ặúđng Hö híịp díîn túâi tùng nguy cú tûê vong úê treê nhoê

Múâi ăíy ngûúđi ta cođn phaât hiïơn Vitamin A coâ khaê nùng lađm tùng sûâc ăïì khaâng vúâi caâc bïơnh nhiïîm khuíín, uöịn vaân, lao, súêi, phođng ngûđa ung thû

Nguýn nhín thiïịu vitamin A

Coâ thïí líịy Vitamin A tûđ thûâc ùn vađ ặúơc dûơ trûô chuê ýịu úê gan Thiïịu Vitamin A chó xaêy ra khi lûúơng Vitamin A ùn vađo khöng ăuê vađ Vitamin A dûơ trûô bõ hïịt Caâc nguýn nhín gíy thiïịu Vitamin A göìm:

Do ùn uöịng thiïịu Vitamin A: Cú thïí khöng tûơ töíng húơp ặúơc Vitamin A mađ phaêi líịy tûđ thûâc ùn, do víơy nguýn nhín chñnh gíy thiïịu Vitamin A lađ do chïị ăöơ ùn ngheđo Vitamin A vađ Caroten (tiïìn Vitamin A) Nïịu bûôa ùn ăuê Vitamin A nhûng laơi thiïịu ăaơm vađ díìu múô cuông lađm giaêm khaê nùng híịp thu vađ chuýín hoaâ Vitamin A úê treê ăang buâ thò nguöìn Vitamin A lađ sûôa meơ, nïịu trong thúđi kyđ nađy meơ ùn thiïịu Vitamin A seô aênh hûúêng trûơc tiïịp ăïịn ặâa treê

Nhiïîm truđng: Treê bõ nhiïîm truđng ăùơc biïơt lađ lïn súêi, viïm ặúđng hö híịp, tiïu chaêy vađ caê nhiïîm giun ăuôa cuông gíy thiïịu Vitamin A

Suy dinh dûúông thûúđng keâo theo thiïịu Vitamin A vò cú thïí thiïịu ăaơm ăïí chuýín hoaâ Vitamin A

Nhiïîm truđng vađ suy dinh dûúông lađm haơn chïị híịp thu, chuýín hoaâ Vitamin A ăöìng thúđi lađm tùng nhu cíìu sûê duơng Vitamin A, ngûúơc laơi thiïịu Vitamin A seô lađm tùng nguy cú bõ nhiïîm truđng vađ suy dinh dûúông, nhû víơy seô taơo thađnh möơt vođng luíín quíín lađm bïơnh thïm tríìm troơng díîn ăïịn nguy cú tûê vong cao

Ăöịi tûúơng dïî bõ thiïịu vitamin A

Treê em dûúâi 3 tuöíi dïî bõ thiïịu Vitamin A do treê ăang lúân nhanh cíìn nhiïìu Vitamin A, úê tuöíi nađy do chïị ăöơ nuöi dûúông thay ăöíi (giai ăoaơn ùn böí sung, cai sûôa) vađ dïî mùưc caâc bïơnh nhiïîm truđng nïn coâ nguy cú thiïịu Vitamin A

Treê dûúâi 5 tuöíi bõ mùưc caâc bïơnh súêi, viïm ặúđng hö híịp cíịp, tiïu chaêy keâo dađi vađo suy dinh dûúông nùơng coâ nguy cú thiïịu Vitamin A

Bađ meơ ăang cho con buâ nhíịt lađ trong nùm ăíìu, nïịu ùn uöịng thiïịu Vitamin A thò trong sûôa seô thiïịu Vitamin A díîn ăïịn thiïịu Vitamin A úê con Treê khöng ặúơc buâ meơ thò nguy cú thiïịu Vitamin

A cađng cao

Phođng chöịng thiïịu vitamin A nhû thïị nađo?

Baêo ăaêm ùn uöịng ăíìy ăuê:

Thúđi kyđ mang thai vađ cho con buâ bađ meơ cíìn ùn ăuê chíịt, chuâ yâ thûâc ùn giađu Vitamin A, caroten, ăaơm, díìu múô Cho treê buâ meơ ăuê thúđi gian vađ chuâ yâ tiïm chuêng phođng bïơnh cho treê

Baêo ăaêm nuöi dûúông treê tûđ khi ùn böí sung, bûôa ùn cíìn coâ ăíìy ăuê chíịt dinh dûúông vađ Vitamin A Cíìn sûê duơng nhiïìu loaơi thûơc phíím khaâc nhau cho phong phuâ vađ ăa daơng, chïị biïịn híịp díîn húơp khííu võ seô goâp phíìn lađm tùng híịp thu Chuâ yâ caâc loaơi thûơc phíím giaêu Vitamin A vađ caroten nhû: Gan, trûâng, sûôa, caâ, rau laâ xanh thíîm, caâc loaơi quaê coâ mađu vađng, da cam Bûôa ùn cíìn cín ăöịi vađ coâ ăuê chíịt ăaơm vađ díìu múô giuâp tùng híịp thu vađ chuýín hoaâ Vitamin

A

Böí sung Vitamin A dûơ phođng: Chûúng trònh Vitamin A triïín khai phín phöịi viïn nang Vitamin A liïìu cao dûơ phođng trïn phaơm

vi toađn quöịc cho tíịt caê caâc ăöịi tûúơng nhû sau:

Treê em tûđ 6-36 thaâng tuöíi Möîi nùm uöịng hai lađn, möîi líìn ặúơc uöịng 200.000 ăún võ quöịc tïị (treê tûđ 6-11 thaâng tuöíi chó uöịng 100.000 ăún võ)

Caâc bađ meơ trong vođng thaâng ăíìu sau ăeê cíìn ặúơc uöịng möơt liïìu Vitamin A (200.000 ăún võ)

Ngoaêi ra, treê dûúâi 5 tuöíi bõ mùưc caâc bïơnh súêi, viïm hö híịp cíịp, tiïu chaêy keâo dađi, suy dinh dûúông nùơng úê cöơng ăöìng cuông nhû trong bïơnh viïơn, treê nhoê dûúâi 6 thaâng tuöíi khöng ặúơc buâ meơ cuông ăïìu ặúơc uöịng möơt liïìu Vitamin A

Sûê duơng caâc thûơc phíím coâ tùng cûúđng vi chíịt dinh dûúông: Muöịi Iöịt (Iöịt ặúơc tröơn vađo muöịi ùn ăïí phođng chöịng caâc röịi loaơi do thiïịu Iöịt) Sùưt ặúơc tröơn vađo nûúâc mùưm ăïí phođng chöịng thiïịu maâu dinh dûúông Vitamin A cuông ặúơc tröơn vađo möơt söị thûơc phíím nhû ặúđng, myđ ùn liïìn, baânh keơo ăïí phođng chöịng thiïịu Vitamin A Hiïơn nay chuâng ta ăang nghiïn cûâu ặa caâc vi chíịt dinh dûúông vađo thûơc phíím Trong nhûông nùm khöng xa thò giaêi phaâp nađy lađ quan troơng ăïí giaêi quýịt thiïịu Vitamin A úê nûúâc ta

Giaâo duơc dinh dûúông: Song song vúâi caâc giaêi phaâp noâi trïn cíìn ăííy maơnh cöng taâc giaâo duơc dinh dûúông túâi moơi ngûúđi dín ăïí biïịt caâch sûê duơng caâc nguöìn thûơc phíím giađu vitamin A sùĩn coâ ặa vađo bûôa ùn hađng ngađy cuêa gia ằnh vađ cuêa treê nhoê

DINH DÛÚÔNG TRONG BÏƠNH TÙNG HUÝỊT AÂP

Theo Töí chûâc Y tïị Thïị giúâi (WHO) vađ Höơi tùng huýịt aâp quöịc tïị (1993) thò tùng huýịt aâp ặúơc qui ắnh nhû sau:

Tùng huýịt aâp:

- Huýịt aâp tím thu (HA töịi ăa): ³ 140 mmHg

- Huýịt aâp tím chûúng (HA töịi thiïíu): ³ 90 mmHg

Huýịt aâp bònh thûúđng:< 140/90 mmHg

Yïịu töị nguy cú chñnh cuêa tai biïịn maơch naôo lađ tùng huýịt aâp Caâc nghiïn cûâu ăïìu thíịy mûâc huýịt aâp tÎùng lïn song song vúâi nguy

cú caâc bïơnh tim do maơch vađnh vađ tai biïịn maơch naôo

Chïị ăöơ ùn coâ thïí taâc ăöơng ăïịn huýịt aâp ăöơng maơch qua nhiïìu khíu, ăùơc biïơt lađ: Natri, kali, canxi, múô ăöơng víơt, ặúđng vađ chíịt xú Trong caâc nguýn nhín gíy tùng huýịt aâp, trûúâc hïịt ngûúđi ta thûúđng kïí ăïịn lûúơng muöịi ùn (muöịi Natri) trong khííu phíìn

Bïn caơnh muöịi ùn cođn coâ möơt söị muöịi khaâc cuông coâ vai trođ ăöịi vúâi tùng huýịt aâp Gíìn ăíy ngûúđi ta nhíịn maơnh vai trođ cuêa tyê söị K/Na trong khííu phíìn vađ cho rùìng chïị ăöơ ùn giađu Kali coâ lúơi cho ngûúđi tùng huýịt aâp Tùng lûúơng Canxi trong khííu phíìn ùn coâ aênh hûúêng lađm giaêm huýịt aâp Sûôa vađ caâc chïị phíím tûđ sûôa lađ nguöìn canxi töịt, caâc thûâc ùn nguöìn göịc thûơc víơt nhû lûúng thûơc, khoai cuê, ăíơu ăöî vađ caâc loaơi rau quaê coâ nhiïìu Kali Thïm vađo ăoâ, khííu phíìn

ùn nhiïìu chíịt baôo hoađ, khííu phíìn ùn nhiïìu múô ăöơng víơt cuông díîn ăïịn tùng huýịt aâp

Nhû víơy bïn caơnh muöịi ùn (muöịi Natri), nhiïìu thađnh phíìn khaâc trong chïị ăöơ ùn cuông coâ aênh hûúêng ăïịn tùng huýịt aâp, ngoađi

ra möơt söị ýịu töị khaâc ặúơc ăïì cíơp túâi lađ beâo phò vađ rûúơu Tyê lïơ tùng huýịt aâp úê ngûúđi beâo phò cao hún hùỉn úê ngûúđi khöng coâ beâo phò ăaô trúê thađnh möơt víịn ăïì cíìn quan tím trong chùm soâc sûâc khoeê cöơng ăöìng Cú chïị tùng huýịt aâp do beđo phò coâ thïí do: Tùng thïí tñch tuíìn hoađn, tùng cung lûúơng tim, sûâc khaâng ngoaơi vi tùng Nhû víơy trong dûơ phođng vađ ăiïìu trõ tùng huýịt aâp phaêi kïịt húơp chïị ăöơ ùn chöịng beâo phò vò beâo phò coâ liïn quan chùơt cheô vađ lađ möơt ýịu töị gíy tùng huýịt aâp

Uưëng nhiïìu rûúåu thị huyïët ấp tỴùng lïn khưng phuå thuưåc cên nùång hóåc tuưíi tấc úã ngûúâi tùng huyïët ấp, bỗ rûúåu thị huyïët ấp têm thu (huyïët ấp tưëi àa) giẫm tûâ 4-8 mmHg, huyïët ấp têm chûúng (huyïët ấp tưëi thiïíu) giẫm đt hún

Mưåt chïë àưå ùn hẩn chïë muưëi, giẫm nùng lûúång vâ rûúåu cố thïí àuã àïí lâm giẫm ấp úã phêìn lúán àưëi tûúång cố tùng huyïët ấp nhể úã nhûäng ngûúâi tùng huyïët ấp nùång chïë àưå ùn uưëng nối trïn giuáp giẫm búát liïìu lûúång cấc thuưëc hẩ ấp cêìn thiïët Bïn cẩnh àố chïë àưå ùn nïn giâu Canxi, Kali, thay thïë cấc chêët bếo cuãa thõt bùçng cấ vâ dêìu thûåc vêåt

ÚÃ Viïåt nam, vâo nhûäng nùm 60, tyã lïå tùng huyïët ấp chĩ vâo khoẫng 1% dên sưë nhûng hiïån nay, theo sưë liïåu cuãa Viïån Tim Mẩch

tĩ lïå nây cao hún 10%, nhû vêåy tùng huyïët ấp àậ trúã thânh mưåt vêën àïì sûác khoễ cưång àưìng quan trổng

Nguyïn tùỉc xêy dûång chïë àưå ù trong àiïìu trõ bïånh tùng huyïët ấp

Đt Natri, giâu Kali, lúåi niïåu, giẫm bếo, giẫm kđch thđch, tùng an thêìn

1 Đt Natri, giâu Kali, àuã canxi:

Hẩn chïë muưëi ùn (Natri clorua), giẫm mị chđnh (natri glutamat) Hẩn chïë muưëi ùn vâ mị chđnh dûúái 6g/ngây – Cố phuâ, suy tim, cho đt hún (2-4 g/ngây)

Nhiïìu rau quẫ àïí cố nhiïìu kali, trûâ khi thiïíu niïåu

Bỗ thûác ùn muưëi mùån nhû câ, dûa muưëi, mùỉm tưm, mùỉm tếp

2 Hẩn chïë cấc thûác ùn cố tấc duång kđch thđch thêìn kinh:

Bỗ rûúåu, câ phï, nûúác chê àùåc

Tùng sûã duång cấc thûác ùn, thûác uưëng cố tấc duång an thêìn, hẩ ấp, thưng tiïíu: canh vưng, hẩt sen, ngố sen, chê sen vưng, hoa hoê, nûúác ngư luưåc

3 Phên bưë tyã lïå thânh phêìn thûác ùn, thûác uưëng húåp lyá:

Àẩm (protein): giûäa mûác 0,8 – 1,0 g/kg cên nùång/ngây Chuá yá duâng nhiïìu protein thûåc vêåt nhû àêåu àưỵ Nïëu cố suy thêån, giẫm nhiïìu hún (0,4 – 0,6 g/kg cên nùång/ ngây)

Chíịt böơt: 35 Kcal/kg cín nùơng/ ngađy Ngûúđi beâo quaâ mûâc (BMI trïn 25) vađo beâo phò (BMI trïn 30) cho ñt hún ăïí giaêm cín vò giaêm cín lađ möơt ýịu töị haơ huýịt aâp ríịt coâ hiïơu quaê Ùn ñt ặúđng, baânh keơo ngoơt Töịt nhíịt lađ ùn chíịt böơt tûđ caâc haơt nguô cöịc vađ khoai cuê Chíịt beâo: Khöng quaâ 30 g/ngađy ùn ñt múô, duđng dađu tûđ caâ, ăíơu tûúng lađ töịt nhíịt ÚÊ ngûúđi beâo ñt díìu múđ hún Boê thûâc ùn nhiïìu cholesterol nhû oâc, lođng, tim gan, phuê taơng, ùn ñt trûâng

Chíịt khoaâng, vi lûúơng, vitamin: ăuê ýịu töị vi lûúơng vađ vitamin ăùơc biïơt lađ vitamin C, E, A coâ nhiïìu trong rau quaê, giaâ, ăíơu ăöî Thûâc uöịng: Cheđ sen vöng, cheđ hoa hoeđ, nûúâc ngö luöơc, nûúâc rau luöơc lađ thñch húơp nhíịt vûđa thöng tiïíu, an thíìn, haơ aâp Boê rûúơu, bia, cađ phï, cheđ ăùơc

CHÏỊ ĂÖƠ ÙN TRONG BÏƠNH ĂAÂI THAÂO ẶÚĐNG

1 Tònh hònh ăaâi thaâo ặúđng hiïơn nay:

Ăaâi thaâo ặúđng (ĂTĂ) lađ möơt bïơnh röịi loaơn chuýín hoaâ ríịt thûúđng gùơp Hiïơn nay noâ khöng cođn lađ möơt bïơnh phöí biïịn taơi caâc nûúâc cöng nghiïơp phaât triïín mađ ngay caê nhûông nûúâc ăúđi söịng cođn thíịp cuông ăang gia tùng Coâ thïí ăíy cuông lađ möơt bïơnh xaô höơi khöng líy truýìn cuêa thïị kyê 21

2 Chíín ăoaân vađ phín loaơi:

Ăaâi thaâo ặúđng ặúơc liïơt vađo nhoâm röịi loaơn chuýín hoaâ Do röịi loaơn chuýín hoaâ ặúđng nïn bïơnh nhín seô bõ tùng ặúđng huýịt, cuơ thïí lađ tùng glucose trong maâu vađ ăïịn möơt mûâc nađo ăoâ thò seô xuíịt hiïơn ặúđng niïơu tûâc lađ coâ glucose trong nûúâc tiïíu ÚÊ giai ăoaơn ăaô muöơn nađy thò caâc triïơu chûâng kinh ăiïín lađ:

Uöịng nhiïìu - ăaâi nhiïìu - gíìy nhanh

Ăûúđng huýịt tùng - coâ ặúđng trong nûúâc tiïíu

Bïơnh gíy nhiïìu chûâng quan troơng díîn ăïịn tađn phïị vađ tûê vong

Cíìn phaât hiïơn ra súâm ăaâi ặúđng ăïí coâ chïị ăöơ dinh dûúông húơp lyâ, nhíịt lađ úê ngûúđi treê, tiïìn sûê gia ằnh ăaô coâ ngûúđi bõ ăaâi ặúđng hoùơc úê nhûông ngûúđi lúân tuöíi bõ beâo quaâ mûâc

Ăaâi ặúđng coâ thïí lađ:

Ăaâi thaâo ặúđng nguýn phaât: coâ 2 loaơi

Loaơi 1 Phuơ thuöơc insulin, chiïịm khoaêng 10%

Loaơi 2 Khöng phuơ thuöơc insulin, chiïịm khoaêng 90% Ăa söị lađ úê ngûúđi beâo nïn cođn goơi lađ ăaâi thaâo ặúđng thïí beâo

Ăaâi thaâo ặúđng thûâ phaât:

Bïơnh úê tuyơ: soêi tuyơ, viïm tuyơ, phíîu thuíơt cùưt tuyơ

Do nöơi tiïịt: Bïơnh Cushing höơi chûâng cushing, u thûúơng thíơn

Do duđng thuöịc: corticoid, thuöịc cheơn beta, lúơi tiïíu thaêi kali

Do röịi loaơi böơ phíơn nhíơy cíím insulin hoùơc do röịi loaơn cíịu truâc insulin

Ăaâi thaâo ặúđng thai ngheân: Do röịi loaơn dung dõch naơp glucose trong thúđi kyđ mang thai

Do röịi loaơi dung naơp glucose

3 Chïị ăöơ ùn trong bïơnh ăaâi thaâo ặúđng:

Ăaâi ặúđng loaơi 2 thò chïị ăöơ ùn lađ biïơn phaâp ăiïìu trõ vađ phođng bïơnh Nguýn tùưc trong chïị ăöơ ùn lađ:

Ùn caâc loaơi thûơc phíím giađu glucit phûâc húơp, giaêm hùỉn caâc daơng ặúđng ngoơt nhû fructose (trong míơt ong, quaê ngoơt), glucose, ặúđng kñnh, míơt

Tùng cûúđng chíịt xú

Haơn chïị chíịt beâo nhíịt lađ múô vađ cholesterol, haơn chïị rûúơu, bia Ăuê vitamin, caâc chíịt khoaâng vađ vi lûúơng

Cuơ thïí lađ:

a Töíng nùng lûúơng cho möơt ngađy tñnh theo qui ûúâc:

Nùìm ăiïìu trõ taơi giûúđng: 25kcal/kg cín nùơng/ngađy

Hoaơt ăöơng nheơ taơi nhađ: 30kcal/kg cín nùơng/ngađy

Hoaơt ăöơng vûđa: 35kcal/kh cín nùơng/ngađy