ở đây cặp phạm trù sẽ được đưa vào phân tích trong khung mẫu khinh - trọng mang tính phổ quát trong đặc điểm cư dân là nông hoặc/ và phi nông gắn với nền kinh tế khai tác tài nguyên biển
Trang 1NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM
CƯ DÂN VÀ VĂN HÓA VÙNG VEN BIỂN VÀ HẢI ĐẢO:
từ hướng tiếp cận lý thuyết khinh - trọng Lý thuyết khinh - trọng cho phép suy ra nhiều khung mẫu khinh - trọng mà người ta có thể kiểm tra bằng thực nghiệm hoặc kiến tạo bằng hoạt động thực tiễn (3) Định hướng mô hình phát triển cư dân và văn hóa vùng ven biển, hải đảo - tầm nhìn 2020 và xa hơn nữa (2050) Một phác thảo chiến lược biến đổi vùng ven biển và hải đảo bền vững
từ hướng tiếp cận lý thuyết khinh - trọng
Trang 2
GS.TS Tô Duy Hợp ThS Đặng Vũ Cảnh Linh
Thế kỷ XXI được các nhà khoa học dự báo là "Thế kỷ của đại dương", bởi cùng với sự phát triển của khoa học, công nghệ và nhu cầu của cuộc sống con người, các nguồn tài nguyên thiên nhiên trên đất liền đang có xu hướng cạn kiệt,
sẽ không còn đủ sức để đáp ứng những đòi hỏi ngày càng tăng của con người Trong bối cảnh đó, vùng kinh tế ven biển có một tầm quan trọng đặc biệt Các quốc gia có biển thế giói hiện nay đều hướng tới ưu tiên xây dựng các chiến lược
về biển nhằm khai thác và phát huy nguồn tài nguyên phong phú này
Việt Nam là một quốc gia ven biển Trong quá trình hình thành và phát triển đất nước, con người Việt Nam từ xa xưa đã có sự gắn kết chặt chẽ với biển bởi địa
lý Việt Nam có đường bờ biển chạy dài từ Bắc vào Nam Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, với chiều dài bờ biển 3260 km dọc biển Đông, trên 3000 hòn đảo lớn nhỏ, Việt Nam được xếp là quốc gia có đường bờ biển dài thứ 27 trong 165 quốc gia trên thế giới Hiện nay, cả nước ta có 24 tỉnh thành phố với 91 huyện, thị
xã nằm ven biển trong đó có nhiều huyện đảo lớn Nếu tính vùng biển bao gồm cả nội thuỷ, lãnh hải thì diện tích vùng biển đã lên tới 226.000 km2 và vùng đặc quyền kinh tế biển khoảng trên 1 triệu km2
Trang 3Dân số vùng ven biển nước ta theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 1999 khoảng 19 triệu người trong đó dân số sống vùng đô thị ven biển chiếm trên 15%, dân số sống trên các đảo chiếm 0,68% Bởi vậy, đặc điểm đời sống kinh tế - xã hội
- văn hóa của cư dân người Việt nói chung và cư dân ven biển, hải đảo nói riêng chịu sự tác động lớn bởi yếu tố biển
Thực tế cho thấy, lịch sử của dân tộc Việt nam cũng là lịch sử của mối quan hệ tương tác giữa con người Việt Nam với núi rừng, đồng ruộng và biển cả Dân tộc ta đã không chỉ khai thác các nguồn tài nguyên biển phục vụ cho cuộc sống của mình mà còn xây dựng và hình thành những quan niệm, lối sống của cư dân và văn hóa biển mang những sắc thái đặc thù riêng biệt Phát huy vai trò và sức mạnh của một quốc gia có nguồn tài nguyên biển dồi dào, dân tộc ta đã ngăn chặn được các cuộc xâm lăng từ bên ngoài, giữ gìn độc lập dân tộc, duy trì được một cuộc sống xã hội ổn định và phát triển Văn hoá và con người vùng biển và hải đảo Việt Nam đã góp phần vào việc tạo dựng nền văn hoá và con người Việt Nam, duy trì và phát triển của nền văn minh Việt
Trong giai đoạn hiện nay, khi nước ta đang tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện và sâu sắc, việc nghiên cứu, phát huy được mọi nguồn lực của xã hội, xây dựng con người và văn hoá Việt Nam, trong đó phát huy được ưu thế và sức mạnh của mọi giá trị văn hoá địa phương, khu vực là có ý nghĩa vô cùng quan trọng cả trên bình diện hoạt động thực tiễn lẫn tư duy khoa học
Mặc dù những nghiên cứu về cư dân và văn hoá vùng ven biển, hải đảo đã xuất hiện khá nhiều trong những năm gần đây, nhưng nhìn chung đó mới chỉ là những nghiên cứu còn tản mạn, bước đầu mang tính định hướng, thăm dò, phục vụ cho những mục tiêu cụ thể mang tính thực tiễn, trước mắt Hơn nữa, do cách tiếp cận khác nhau vì thế mà kết quả thu được cũng còn những mặt hạn chế Cho đến nay, chúng ta vẫn chưa có một công trình quy mô, mang tính hệ thống, liên ngành đi sâu vào lĩnh vực con người và văn hoá cư dân ven biển, hải đảo, nhất là tổng kết
Trang 4một cách hệ thống những quan điểm, chính sách của Đảng và Nhà nước về miền đất, con người và văn hoá của khu vực đặc biệt này Chúng ta cũng chưa có điều kiện đi sâu phân tích để đưa chiến lược phát triển vùng ven biển, hải đảo gắn liền với chiến lược phát triển văn hoá và con người
từ đó tạo nên nếp sống sinh hoạt, phong tục tập quán, các mối quan hệ gia đình, xóm làng, giữa các nhóm và tầng lớp xã hội trong những nét khái quát và tương đồng về văn hóa, giá trị Đặc điểm của cư dân luôn được xem xét dưới góc độ cơ cấu dân số, lao động, việc làm chịu sự chi phối của phương thức sản xuất và trình
độ phát triển chung, đồng thời luôn biến đổi qua các thời kỳ lịch sử Biến đổi có nhiều mức độ khác nhau, kể từ sự biến dạng (tức là sự thay đổi trạng thái, thay đổi hình dạng, hoặc thay đổi hình thức) đến biến chất (tức là sự thay đổi tính chất, thay đổi quan hệ, mà căn bản hơn là sự thay đổi bản chất của sự vật, hiện tượng) Biến đổi có nhiều loại khác nhau, kể từ sự tăng trưởng (tức là sự thay đổi theo chiều hướng gia tăng số lượng, mở rộng quy mô) hoặc sụt giảm (tức là sự thay đổi theo chiều hướng giảm trừ số lượng, thu hẹp quy mô) đến phát triển Phát triển là một dạng biến đổi đặc biệt, đó là sự thay đổi về chất, không chỉ theo hướng tiến hóa, tiến bộ (nghĩa là đi từ thấp đến cao, từ không hoàn thiện đến hoàn thiện) mà còn theo hướng đa dạng hóa (tức là đi từ đơn giản đến phức tạp, từ đơn thể đến
Trang 5phức thể, phức hợp) Đối lập với phát triển là thoái triển, thoái hóa Những đặc điểm của các cộng đồng cư dân luôn nằm trong quá trình vận động và biến đổi liên tục này ở đây cặp phạm trù sẽ được đưa vào phân tích trong khung mẫu khinh - trọng mang tính phổ quát trong đặc điểm cư dân là nông hoặc/ và phi nông gắn với nền kinh tế khai tác tài nguyên biển theo hướng nông - ngư hoặc/và phi nông - ngư
2 Đặc điểm văn hóa Văn hóa là một khái niệm lâu nay mang nội hàm rộng lớn, liên quan đến mọi mặt của cuộc sống con người và do vậy có rất nhiều cách hiểu khác nhau từ bình diện khoa học đến cuộc sống đời thường Theo bộ Đại từ
điển : Từ Hải, Từ Nguyên xuất bản tại Thượng Hải năm 1989, thì văn hóa vốn là một cách biểu thị chung của hai khái niệm văn trị và giáo hóa Theo ngôn ngữ của phương Tây, từ tương ứng với văn hóa của tiếng Việt (culture trong tiếng Anh và tiếng Pháp ) có nguồn gốc từ các dạng của động từ Latin colere là colo, colui, cultus với hai nghĩa: (1) giữ gìn, chăm sóc, tạo dựng trong trồng trọt; (2) cầu cúng
Trong cuộc sống hàng ngày, văn hóa thường gắn với nếp sinh hoạt, lối sống của con người biểu hiện qua phong cách ăn mặc, ăn uống, mối quan hệ ứng xử, niềm tin, giá trị, tri thức được tiếp nhận Bên cạnh đó văn hóa còn được gắn với các loại hình nghệ thuật mang giá trị thẩm mỹ và sáng tạo như thơ ca, phim ảnh, sân khấu Trong tiếp cận nhân học và xã hội học, khái niệm văn hóa được đề cập đến theo một ý nghĩa rộng nhất Văn hóa bao gồm tất cả mọi thứ liên quan đến cuộc sống vốn có của con người, trong đó con người kiến tạo ra những thành tố cơ bản của văn hóa như ngôn ngữ, biểu tượng, giá trị, chuẩn mực đồng thời chính họ chịu sự tác động và chi phối của các thành tố này Văn hóa cũng không chỉ là những gì liên quan đến tinh thần (phi vật thể) mà bao gồm cả vật chất (Vật thể) Văn hóa được biểu đạt thông qua hành vi của một cá nhân, đồng thời qua các hành
vi tập thể của cộng đồng xã hội
Trang 6Cho đến nay có hàng trăm định nghĩa khác nhau về văn hóa, được đề cập trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu như dân tộc học, nhân loại học, dân gian học, địa lý nhân văn, lịch sử, văn hóa học, tâm lý học, xã hội học và trong mỗi lĩnh vực nghiên cứu đó định nghĩa về văn hóa cũng khác nhau Năm 2002, UNESCO đã
đưa ra định nghĩa về văn hóa khá phổ quát như sau: Văn hóa nên được đề cập đến như là một tập hợp của những đặc trưng về tâm hồn, vật chất, tri thức và xúc cảm của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội và nó chứa đựng, ngoài văn học
và nghệ thuật, cả cách sống, phương thức chung sống, hệ thống giá trị, truyền thống và đức tin [1] Định nghĩa này đã cho phép xác định những đặc điểm văn
hóa của một cộng đồng dân cư
Thực tế cho thấy, trong một nền văn hóa tồn tại nhiều tiểu văn hóa Văn hóa không chỉ đơn giản là cơ sở đối với nhận thức của con người về thế giới mà trong quá trình tương tác, giao lưu văn hóa giữa các nhóm xã hội, giữa các nền văn hóa, văn hóa còn là cơ sở đánh giá đúng, sai; tốt, xấu, tích cực, tiêu cực Các nhà xã hội học phân biệt hai cách ứng xử của cá nhân/ nhóm đối với những mẫu văn hóa khác:
Chủ thuyết vị dân tộc (ethno-centrism): là thông lệ đánh giá văn hóa khác bằng
tiêu chuẩn văn hóa của chính dân tộc mình Khuynh hướng vị tộc là do một cá nhân/ nhóm đã gắn bó mật thiết với các yếu tố văn hóa của dân tộc mình Điều này tạo ra sự đánh giá bất công hoặc sai lệch một mẫu văn hóa khác bởi lẽ những gì được đánh giá có ý nghĩa khác nhau trong những nền văn hóa khác nhau Chủ nghĩa vị tộc cũng có hai chiều, nếu một cá nhân/nhóm đánh giá một nền văn hóa, một mẫu văn hóa khác theo cách tiêu cực thì ngược lại, cá nhân/nhóm đó cũng có thể bị đánh giá như thế Các nhà xã hội học, nhân chủng học thường có quan điểm phản đối thuyết vị chủng vì đó là cách phản ứng tiêu cực và bất công, sai lệch đối với những nền văn hóa, mẫu văn hóa khác nhau
Trang 7Chủ thuyết tương đối văn hóa (cultural relativism): là quan điểm đánh giá văn hóa khác bằng tiêu chuẩn của chính mình hay một cách nói khác là đánh giá văn hóa khác trong cảnh quan văn hóa của chính nó Đánh giá theo cách này có thể hạn chế hoặc loại trừ được những bất công, sai lệch cũng như phản ứng tiêu cực trước văn hóa khác biệt nhưng lại là thái độ khó đạt được Muốn đánh giá văn hóa khác bằng tiêu chuẩn của chính bản thân mình, phải hiểu được giá trị, tiêu chuẩn của văn hóa khác cũng như không bị lệ thuộc bởi những giá trị, tiêu chuẩn của nền văn hóa của chính mình Thuyết này cũng nhấn mạnh rằng các bối cảnh xã hội khác nhau làm nảy sinh các giá trị và tiêu chuẩn khác nhau Tuy vậy, điều này không có nghĩa là chấp nhận một cách không điều kiện các mẫu văn hóa khác mà đánh giá một cách không định kiến hoặc thiên vị trong bối cảnh văn hóa của chúng
Giống như những đặc điểm dân cư, lịch sử phát triển của loài người cho thấy những đặc điểm văn hóa của một cộng đồng luôn biến đổi và phát triển liên tục thông qua các mối quan hệ nội tại (sự biến đổi của các mô hình tương tác, giao lưu văn hóa) và quan hệ giữa văn hóa với các thành tố xã hội khác (Chính trị, kinh tế, lao động, trình độ phát triển) ở nền văn hóa chung và quá trình này còn được thúc đẩy và diễn ra nhanh chóng do các nguyên nhân chủ yếu sau: Phát minh: là quá trình tạo ra các yếu tố văn hóa mới có tác động rất lớn đến văn hóa và làm thay đổi cuộc sống của con người Khám phá: là quá trình nhận ra và hiểu biết về một cái
gì đó đang tồn tại Phổ biến: cả văn hóa vật chất và phi vật chất đều được phổ biến (hay cách gọi khác là khuyếch tán) từ nền văn hóa này sang nền văn hóa khác
ở đây cặp phạm trù sẽ được đưa vào phân tích trong khung mẫu khinh trọng mang tính phổ quát trong đặc điểm văn hóa là văn hóa trọng nông - ngư truyền thống và văn hóa trọng công nghiệp, thương mại, dịch vụ gắn với đặc điểm kinh tế
xã hội vùng ven biển và hải đảo
3 Con người và văn hóa, đặc điểm cư dân (cộng đồng) và đặc điểm văn hóa (nền văn hóa chung của cộng đồng) Dù tiếp cận dưới góc độ khoa học nào cũng
Trang 8không thể phủ nhận con người là chủ thể kiến tạo và làm thay đổi về những đặc điểm văn hóa của mình thông qua sự tác động vào tự nhiên, xã hội và bản thân các mối quan hệ trong cuộc sống con người Tuy nhiên tiếp cận hành vi và cấu trúc cho thấy cũng diễn ra chiều ngược lại, không phải hành vi nào của con người cũng góp phần tạo ra văn hóa Nói một cách khác con người cũng là chủ nhân của những đóng góp những hành vi phản văn hóa, phản phát triển vào xã hội Nếu lấy con người làm khách thể, con người chịu sự tác động, điều chỉnh của nền văn hóa
do bản thân họ hoặc cộng đồng tạo ra, ở đây là sự chi phối kiểm soát của văn hóa đối với hành vi cá nhân/ cộng đồng Điều đó có thể tạo ra hệ quả của những nhận thức và hành vi tích cực của con người trong sự kiểm soát của văn hóa, tuy nhiên cũng có thể là tiêu cực khi nền văn hóa được xem là bảo thủ, trì trệ Tóm lại mối quan hệ giữa con người và văn hóa, đặc điểm cư dân và đặc điểm văn hóa là mối quan hệ động, biện chứng, không ngừng biến đổi và chuyển hóa lẫn nhau : con người nằm trong văn hóa và văn hóa nằm trong con người Tuy nhiên về cơ bản mối quan hệ này phải được xem xét trong bối cảnh tình huống cụ thể, đồng thời quan trọng nhất là phải lấy tiếp cận phát triển làm cơ sở cho những đánh giá, nhận định
4 Vấn đề lý luận cơ bản là loại vấn đề lý luận liên quan đến cơ sở lý luận, tức
là liên quan đến những khái niệm cơ bản (các phạm trù) và những tiền đề cơ bản (các nguyên lý, tiên đề, định đề, ) hoặc các luận đề xuất phát của tư duy lý luận (tổng quát hoặc chuyên biệt)
Trang 9Những biến đổi về đặc điểm cư dân ở Việt Nam từ những năm đổi mới đến nay được đánh dấu bằng quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động, nghề nghiệp, trên phạm vi toàn quốc Đặc trưng cơ bản, chủ đạo của quá trình chuyển dịch cơ cấu dân số và lao động - nghề nghiệp là đi theo xu hướng tăng cường phi nông nghiệp hóa nói riêng, gia tăng phi nông hóa nói chung
Từ trong lịch sử, cư dân ven biển và hải đảo có phương thức sinh sống chủ yếu dựa trên nền tảng của ngư nghiệp kết hợp với nông nghiệp và các ngành buôn bán, dịch vụ có liên quan đến khai thác tiềm năng kinh tế biển Hãy lấy người lao động với tư cách là đơn vị phân tích nhỏ nhất của cơ cấu xã hội để quy về khung mẫu khinh - trọng thì ta thấy có ít nhất là 4 khung mẫu phổ biến và phổ dụng sau đây:
1 Có 2 khung mẫu khinh - trọng thái quá, nghĩa là có 2 nhóm người lao động lựa chọn cực đoan, hoặc là dựa trên lao động truyền thống như thuần nông/ thuần ngư (chỉ làm nông nghiệp, ngư nghiệp, hỗn hợp nông nghiệp và ngư nghiệp theo phương thức truyền thống) hoặc là lao động hiện đại liên quan đến công nghiệp, buôn bán, dịch vụ và ngư nghiệp ( Khai thác tiềm năng kinh tế biển trên hướng phi nông) ở đây tất nhiên trong mô hình hỗn hợp nông, ngư nghiệp cũng được chia ra hai trường hợp nhỏ hơn của khung mẫu khinh trọng thái quá đó là thuần nông hoặc thuần ngư Khung mẫu này được xem xét nhiều hơn ở
mô hình xã hội truyền thống khi các ngành công, thương nghiệp còn kém phát triển và phương thức sinh sống chủ yếu của cư dân ven biển và hải đảo dựa trên nông nghiệp hoặc khai thác ngư nghiệp truyền thống
2 Có 2 khung mẫu khinh - trọng có mức độ Đặc điểm chung của 2 khung mẫu phân biệt khinh - trọng có mức độ này là tính hỗn hợp giữa phương thức lao động truyền thống ( nông, ngư nghiệp) và phương thức lao động hiện đại (công, thương, ngư nghiệp) tuy nhiên với những mức độ và quy mô khác nhau Có nhóm người lao động hỗn hợp nông, ngư và phi nông, ngư song coi trọng hình thức truyền thống : nông nghiệp, ngư nghiệp hơn xu hướng phi nông nghiệp, ngư
Trang 10nghiệp tạo ra khung mẫu hỗn hợp trọng nông nghiệp (trên nền tảng của trọng ngư hoặc không trọng ngư) Ngược lại, có nhóm người lao động hỗn hợp phi nông nghiệp hơn là nông nghiệp, tạo ra khung mẫu hỗn hợp trọng phi nông ( trên nền tảng của trọng ngư hoặc không trọng ngư) Hai nhóm này tuy không đối cực với nhau, song vẫn còn đối trọng với nhau
Sự biến đổi cơ cấu lao động - nghề nghiệp nói riêng, cơ cấu xã hội nói chung của cư dân các vùng ven biển và hải đảo được khái quát hóa thành các khung mẫu khinh - trọng với nguyên tắc lựa chọn khinh - trọng Thực chất của nguyên tắc đó
là người lao động có thể phân biệt hoặc/và không phân biệt, có thể điều chỉnh hoặc/và không điều chỉnh, có thể thay đổi hoặc/và không thay đổi khinh - trọng giữa 2 thái cực lao động truyền thống, giản đơn, dựa trên thuần nông, thuần ngư, hỗn hợp nông ngư theo phương thức truyền thống hoặc/và phi nông trọng ngư, phi nông, phi ngư hoàn toàn Bởi vì giữa 2 thái cực đó là một dãy liên tục (Continuum) của những sự lựa chọn phương án trung gian, trung dung, trong đó
có 2 khung mẫu khinh - trọng phổ quát, phổ dụng, đó là hỗn hợp trọng nông, trọng ngư hoặc/và hỗn hợp trọng công, thương, dịch vụ trên cơ sở trọng ngư hoặc không trọng ngư
Đối với cấp hộ gia đình, các nguồn tài liệu thực nghiệm khoa học cũng như cả kinh nghiệm dân gian đều xác nhận tình trạng tương tự như cấp độ người lao động Nghĩa là cũng có 4 khung mẫu khinh - trọng phổ biến và phổ dụng, tuy nhiên vẫn
có sự tham gia và chi phối của biến số điều kiện là ngư nghiệp
Trang 11
Như vậy từ sự tác động của ngư nghiệp và các tiềm năng kinh tế biển có thể thấy khung mẫu khinh - trọng phổ biến và phổ dụng của các hộ gia đình cư dân ven biển có thể biến đổi thành :
1 Hộ thuần nông, hộ thuần ngư, hộ hỗn hợp trọng nông, hộ hỗn hợp trọng ngư, hộ hỗn hợp trọng phi nông, hộ phi nông
2 Có thể thêm hai loại : hộ hỗn hợp trọng nông, ngư và hộ hỗn hợp trọng phi nông, ngư
Cấp độ cộng đồng làng - xã trong thực tế hiện nay chỉ cho thấy rõ 2 khung mẫu khinh - trọng phổ biến và phổ dụng Đó là làng - xã hỗn hợp trọng nông và làng - xã hỗn hợp trọng phi nông Khi có sự can thiệp của ngư nghiệp tạo thành 3 khung mẫu : làng - xã hỗn hợp trọng nông, ngư; làng - xã hỗn hợp trọng ngư và làng - xã hỗn hợp trọng phi nông, ngư ( Nếu những khu vực được xác định là ven biển mà không tiếp giáp với biển thì sẽ tính thêm mô hình có làng - xã hỗn hợp trọng nông và làng xã hỗn hợp trọng phi nông)
Không có vùng miền ven biển nào thuần nông, thuần ngư cũng không có vùng miền phi nông, phi ngư hoàn toàn Nhìn chung, chỉ có một khung mẫu khinh
Trang 12- trọng điển hình, phổ biến và phổ dụng ở mọi cấp độ của khu xã tam nông, đó chính là khung mẫu hỗn hợp trọng nông Trong khi đó ở khu vực đô thị là trọng phi nông Tuy nhiên nếu đặt trong việc phân tích các đặc điểm cư dân ven biển và hải đảo mối quan hệ này lại dựa trên nền tảng của mô hình trọng ngư ( Khác với khu vực miền núi quan hệ này lại phải dựa trên nền tảng của mô hình trọng lâm nghiệp)
* Đặc điểm văn hóa :
Tương tự như đặc điểm cư dân, nếu áp dụng khung mẫu khinh - trọng phổ biến và phổ dụng phân tích những đặc điểm văn hóa vùng ven biển và hải đảo, ta thấy 2 khung mẫu điển hình là văn hóa trọng nông nghiệp và văn hóa trọng công, thương nghiệp được tạo nên bởi sự tác động của các yếu tố địa lý, cư dân và con người vùng ven biển và hải đảo Cùng với công cuộc đẩy mạnh các quá trình thị trường hóa, đô thị hóa, công nghiệp hóa, khung mẫu hỗn hợp trọng văn hoá công nghiệp, thương mại, du lịch và dịch vụ đang được gia tăng khá mạnh mẽ Tuy nhiên, cho đến nay nó vẫn chưa đảo ngược được thế khinh - trọng Vùng ven biển
và hải đảo ở Việt Nam nói riêng và cả nước Việt Nam nói chung về cơ bản vẫn còn đang vận động trong hình thái văn hóa xã hội hỗn hợp trọng nông
* Đặc điểm cư dân và văn hóa :
ở một phạm vi nghiên cứu rộng, mối quan hệ giữa con người và văn hóa cư dân vùng ven biển và hải đảo cũng có thể được xem xét trong khung mẫu khinh - trọng khá vĩ mô và phổ quát với hai khuynh hướng : thứ nhất tiếp cận từ góc độ con người xem xét văn hóa có văn hóa trọng cá nhân ( cá nhân, kinh tế, hiện đại,
xu thế mới, giá trị phương Tây) và văn hóa trọng tập thể ( cộng đồng, phong tục, truyền thống, bảo thủ, giá trị phương Đông) Thứ hai tiếp cận từ góc độ văn hóa để xem xét con người có con người/ cộng đồng coi trọng văn hóa bản địa, truyền thống, nông nghiệp và con người/cộng đồng coi trọng văn hóa du nhập, hiện đại,