MỘT NỀN GIÁO DỤC CÔNG NGHIỆP HÓA TRONG BỐI CẢNH VĂN MINH TOÀN CẦU pps

MỘT NỀN GIÁO DỤC CÔNG NGHIỆP HÓA TRONG BỐI CẢNH VĂN MINH TOÀN CẦU Phạm Toàn Cuộc thảo luận về Cải cách Giáo dục đã kéo dài bao nhiêu năm rồi!. - 1 - Trước hết, do giáo dục là một mảnh

MỘT NỀN GIÁO DỤC CÔNG NGHIỆP HÓA

TRONG BỐI CẢNH VĂN MINH TOÀN CẦU

Phạm Toàn

Cuộc thảo luận về Cải cách Giáo dục đã kéo dài bao nhiêu năm rồi! Liệu có được một công cụ tư duy hành dụng - một hướng đi và cách làm - nhằm dồn các cuộc cãi cọ vào hành động cải cách giáo dục hữu hiệu? Sách này cố gắng đưa ra một lý thuyết đang cần cho sự nghiệp giáo dục của dân tộc mình, một dân tộc nhất thiết phải tiến lên hiện đại hóa - hiện đại hóa hay là chết - giống như một thời nào đó, độc lập hay là chết Sách này cung cấp một vũ khí tư duy cải cách giáo dục vì nó chỉ ra một chốn hợp lưu tất yếu của các dòng tâm lý học giáo dục - Công nghệ Giáo dục

Cuộc thảo luận về Cải cách Giáo dục đã kéo dài bao nhiêu năm rồi! Liệu

có được một công cụ tư duy hành dụng - một hướng đi và cách làm - nhằm dồn

các cuộc cãi cọ vào hành động cải cách giáo dục hữu hiệu?

Sách này cố gắng đưa ra một lý thuyết đang cần cho sự nghiệp giáo dục

của dân tộc mình, một dân tộc nhất thiết phải tiến lên hiện đại hóa - hiện đại hóa hay là chết - giống như một thời nào đó, độc lập hay là chết Sách này cung cấp một vũ khí tư duy cải cách giáo dục vì nó chỉ ra một chốn hợp lưu tất yếu của các

dòng tâm lý học giáo dục - Công nghệ Giáo dục

Cách làm cơ bản của sách này là xác định cho rõ các khái niệm giúp

người đương thời bám víu khi họ thực bụng định đổi mới công cuộc giáo dục theo mục tiêu hiện đại hóa đất nước Các khái niệm cũng được đưa ra sao cho người

dùng sách có thể bắt tay vào hành động cụ thể chứ không chỉ dừng lại ở những

điều tư biện được thêm thắt bằng những lời khuyên vô thưởng vô phạt

- 1 -

Trước hết, do giáo dục là một mảnh của văn hóa nên chúng ta cần một định

nghĩa cho khái niệm văn hoá, một định nghĩa chặt chẽ, đầy đủ và như đã tự đặt thành quy tắc ở bên trên, định nghĩa đó không dừng lại ở tư biện, mà phải là định nghĩa hành dụng tức là một định nghĩa đủ sức dẫn con người thực hiện những

hành động (ở đây là hành động văn hoá)

Một cách thật tinh chất, ta sẽ nói văn hóa là cái đối lập với tự nhiên hoặc một vài cách diễn đạt khác cho cùng một định nghĩa gốc đó: cái văn hóa đối lập với cái tự nhiên, con người làm thay đổi cái tự nhiên thành cái văn hóa

Văn hóa là mọi thứ con người làm ra, để cả con người lẫn môi trường sống đều không còn là cái trạng thái tự nhiên hoang dã nữa

Cũng theo định nghĩa “ văn hóa” trên, thế nào là con người có văn hóa?

Chúng ta hãy tạm gạt sang một bên hình ảnh người có văn hóa tương đương với người có học hoặc người có bằng cấp Ta hãy thử tưởng tượng vào cái thời con người chưa có nhà trường, chưa có cảnh võng anh đi trước võng nàng đi sau, khi con người vẫn còn khá trần trụi trước một thiên nhiên hoang dã vào lúc đó, cộng đồng sẽ tôn vinh con người như thế nào như là kẻ có văn hóa?

Trở ngược về những thời quá xa sẽ làm khó cho ta, nay ta thử phân tích một trường hợp về người có văn hoá trong nền văn hoá lúa nước vùng đồng bằng sông Hồng chẳng hạn

Những con người có văn hóa thời đó chắc chắn không thể đi học rồi đi thi,

mà họ phải hoạt động, họ phải thực hiện những việc làm để tự mình sinh sống và

cùng phát triển với cộng đồng trong môi trường lúa nước ấy Chắc chắn rằng người có văn hóa nhất vào thời đó sẽ là người khởi xướng và dẫn đầu hoàn thiện dần dần các công trình biến cánh đồng tự nhiên hoang dã bên sông Hồng đó thành

xứ sở của lúa nước

Trong nền văn hoá ấy, con người hành động tạo ra các giá trị văn hoá, thay

vì chỉ hưởng thụ thành tựu văn hoá cha ông để lại và cũng không hướng vào chỉ một chuyện học hành và bằng cấp Thế nhưng lâu dần lại có những hiểu nhầm coi

"văn hoá" chỉ là học hành, đỗ đạt, bằng cấp, danh vị Tại sao vậy?

Nguyên nhân như sau thôi Một nền văn hoá bao giờ cũng bắt đầu bằng những việc làm tạo ra được những thành tựu vật chất, thậm chí khởi đầu một cách thô kệch từ cái đút vào miệng cho no bụng Không sống nổi trên đời thì làm gì có gia đình, chùa chiền, thời trang, luật pháp, thơ ca, múa rối, bóng đá này nọ? Nhưng một nền văn hóa không thể chỉ toen hoẻn là cái vật chất hai tay đút miệng Nền văn hóa đó bắt buộc phải phát triển lên và truyền lại đời đời Việc truyền lại

ban đầu tiến hành dài dòng chắp vá được chăng hay chớ theo lối truyền kinh nghiệm sẽ phải tiến hành càng ngày càng nhanh gọn và tiết kiệm hơn thông qua các biểu trưng Mạnh mẽ và dễ thực hiện ra là sử dụng biểu trưng ngôn ngữ, lời nói chẳng mất tiền mua song lại chuyên chở toàn bộ kho tàng làm ăn sinh sống

của con người Chữ viết ra đời lại có khả năng ghi lại kinh nghiệm và tư tưởng bằng lời nói thành những pho sách có sức chứa nặng hơn mà lại giữ gìn được lâu

hơn cái lời nói gió bay Rồi sách được đem dùng trong nhà trường Lâu dần người

ta hiểu nhầm rằng chỉ có sách và trường học là văn hóa Người ta hiểu nhầm vì đã

lấy cái biểu trưng thay thế cho cái có thật ở đời Thế là, lẽ ra học những điều cô

đúc ở sách xong rồi thì đem vận dụng vào đời, nhưng sự hiểu nhầm biến thành thể chế xã hội đã khiến con người chỉ dùng thi cử là cũng đủ tiến thân, lâu dần xã hội

sẽ coi hễ ai bụng chứa nhiều sách là người có văn hóa cao

- 2 -

Vào thời chúng ta đang sống đây và đối với dân tộc ta đây, xu thế văn hóa

đang là những hành động biến cải cái thế giới hoang dã lối tiểu nông thành cái thế giới công nghiệp hóa được rũ sạch mọi bụi bặm tiểu nông

Cuộc biến cải mang tính "văn hóa" lần này khác hẳn những lần biến cải thế giới từng diễn ra trong quá khứ Trước thời công nghiệp hóa, những biến cải cái tự nhiên hoang dã diễn ra theo lối chia cắt - giữa các vùng không có thông tin cho nhau, không có giao tiếp với nhau, do đó không có tác động trực tiếp tới nhau Đến thời công nghiệp hóa, một biến cải nhỏ bằng bao diêm cho chí to bằng lò phản ứng hạt nhân nằm chềnh ềnh ở một nơi xa xôi, cũng đều âm thầm lan tỏa hoặc tác động nổ bùng khắp nơi

Mô tả cuộc đổi thay văn hóa toàn cầu đó trong cung cách lan tỏa từ phương Tây công nghiệp sang một đất nước tiểu nông như nước Việt Nam ta hồi đầu thế

kỷ trước, không lời lẽ nào sinh động hơn và cảm động bằng những dòng tâm bút này của Hoài Thanh

“Một xã hội suốt mấy ngàn năm kéo dài một cuộc sống gần như không thay đổi, về hình thức cũng như về tinh thần Triều đại tuy bao lần hưng vong, giang sơn tuy bao lần đổi chủ, song mọi cuộc biến cố về chính trị ít khi ba động đến sự sống nhân dân Từ đời này sang đời khác, đại khái chỉ có bấy nhiêu tập tục, bấy nhiêu ý nghĩ , bấy nhiêu tin tưởng, cho đến những nỗi yêu, ghét, buồn, vui, cơ

hồ cũng nằm yên trong những khuôn khổ nhất định Thời gian ở đây đã ngừng lại

và người ta chỉ sống trong không gian

“Nhưng nhất đán, một cơn gió mạnh bỗng từ xa thổi đến Cả nền tảng xưa

bị một phen điên đảo, lung lay Sự gặp gỡ phương Tây là cuộc biến thiên lớn nhất trong lịch sử Việt Nam từ mấy mươi thế kỷ

“Phải trở lại cái thời tổ tiên ta mới tiếp xúc với người Trung Hoa, hơn nữa, phải trở lại cái thời giống người Anh–đô–nê–diêng lần thứ nhất để chân vào lưu vực sông Hồng Hà mới hòng tìm được một cuộc biến thiên quan trọng như vậy

“Trước mắt chúng ta bỗng bầy ra những cảnh lạ lùng chưa bao giờ từng thấy Lúc đầu,, ai nấy đều ngơ ngác: không hiểu ra làm sao Nhưng rồi chúng ta cũng quen dần

“Chúng ta ở nhà tây, đội mũ tây, đi giầy ta mặc áo tây Chúng ta dùng đèn điện: đồng hồ: ô tô: xe lửa, xe đạp còn gì nữa Nói làm sao cho xiết những điều thay đổi về vật chất phương Tây đã đưa tới giữa chúng ta Cho đến những nơi hang cùng ngõ hẻm, cuộc sống cũng không còn giữ nguyên hình ngày trước Nào dầu tây, diêm tây, nào vải tây, chỉ tây, kim tây, đinh tây Đừng tưởng tôi ngụy biện Một cái đinh cũng mang theo nó một chút quan niệm của phương Tây về nhân sinh về vũ trụ và có ngày ta sẽ thấy thay đổi cả quan niệm của phương Đông

“Những đồ dùng kiểu mới ấy chính đã dẫn đường cho tư tưởng mới Trong công cuộc duy tân, ảnh hưởng của nó ít ra cũng ngang với ảnh hưởng những sách nghị luận của hiền triết Âu Mỹ, cùng những sách cổ động của Khang [Hữu Vi], Lương [ Khải Siêu] Sĩ phu nước ta từ xưa vốn chỉ biết có Khổng Tử, bắt đầu dẫn Mạnh-đức-tư-cưu [Montesquieu] với Lư-thoa [Rousseau] Họ bắt đầu viết Quốc ngữ, một thứ chữ mượn của người phương Tây Câu văn của họ cũng bắt đầu có cái rõ ràng, cái sáng sủa của văn tây, những tư tưởng của phương Tây đầy rẫy trên Đông Dương tạp chí: trên Nam Phong tạp chí và từ hai cơ quan ấy thấm dần vào các hạng người có học Người ta đua nhau cho con em đến trường Pháp Việt: người ta gửi con em sang tận bên Pháp Thế rồi có những người Việt Nam đậu kỹ

sư, đậu bác sĩ, đậu thạc sĩ, có những người Việt Nam nghiên cứu khoa học triết học và có những người Việt Nam nghĩ chuyện xây dựng một nền văn học riêng cho nước Việt Nam

“Bấy nhiêu sự thay đổi trong khoảng sáu mươi năm! Năm sáu mươi năm

mà như năm sáu mươi thế kỷ Nhưng cuộc Âu hóa không phải chỉ có thế Nó đã đi qua hai giai đoạn: hình thức và tư tưởng; nó còn phải đi qua một giai đoạn nữa

Nó đã thay đổi những tập quán sinh hoạt hàng ngày, nó đã thay đổi cách ta vận động tư tưởng, tất nó sẽ thay đổi cả cái nhịp rung cảm của ta nữa Những hình thức mới của cuộc đời Những tư tưởng mới và nhất là ảnh hưởng văn học Pháp ngày một thấm thía, ấy là những lợi khí âu hóa trong giai đoạn thứ ba này

“Phương Tây bây giờ đã đi tới chỗ sâu nhất trong hồn ta Ta không còn có thể vui cái vui ngày trước, buồn cái buồn ngày trước, yêu ghét, giận hờn nhất nhất như ngày trước Đã đành ta chỉ có chừng ấy mối tình như con người muôn nơi và muôn thuở Nhưng sống trên đất Việt Nam ở đầu thế kỷ hai mươi, những mối tình của ta không khỏi có mầu sắc riêng, cái dáng dấp riêng của thời đại “ Các cụ ta

ưa những màu đỏ choét; ta lại ưa những màu xanh nhạt Các cụ bâng khuâng vì tiếng trùng đêm khuya; ta nao nao vì tiếng gà lúc đúng ngọ Nhìn một cô gái xinh xắn, ngây thơ, các cụ coi như đã làm một điều tội lỗi: ta thì ta cho là mát mẻ như đang trước một cánh đồng xanh Cái ái tình của các cụ thì chỉ là sự hôn nhân, nhưng đối với ta thì trăm hình muôn trạng: cái tình say đắm, cái tình thoáng qua, cái tình gần gụi, cái tình xa xôi, cái tình trong giây phút, cái tình ngàn thu…” Mấy câu nói xô bồ, liều lĩnh mà tha thiết của ông Lưu Trọng Lư ở nhà Học hội Quy Nhơn hồi tháng 6 – 1934 đã vạch rõ tâm lý cả lớp thanh niên chúng ta”

Hoài Thanh, Hoài Chân Thi Nhân Việt Nam , tái bản NXB Văn học, H.,1988, tr 9 - 11

Ta sẽ tổng quát hóa để gọi trạng thái “đổi thay trong ngơ ngác” như Hoài

Thanh vừa mô tả là sự va chạm của một nền văn hóa trong mối quan hệ với nền văn hóa khác dưới hình thù một nền văn minh toàn cầu Cái nền văn hóa thuộc

bên bị va chạm đang ngơ ngác chẳng hiểu mô tê gì nói trên đây là nền văn hóa tiểu

nông Việt Nam thanh bình êm ả, đói no gì thì cũng "ta về ta tắm ao ta" Còn cái nền văn hóa khác từ xa tới va chạm với nền văn hóa Việt Nam nói trên đây chính

là nền văn hóa Pháp Tự bản thân nó, nền văn hóa Pháp chẳng có cớ gì để va chạm với nền văn hóa Việt Nam hết Nhưng nền văn hóa Pháp này đã va chạm với nền văn hóa Việt Nam trong tư thế đại diện cho một nền văn minh công nghiệp tư bản chủ nghĩa đang đổ quân đi săn lùng thị trường Các thứ quân của nó - trong đó

không chỉ có binh lính súng đạn, còn có cả các loại hàng hóa: Chúng ta ở nhà tây, đội mũ tây, đi giầy tây, mặc áo tây Chúng ta dùng đèn điện, đồng hồ, ô tô, xe lửa,

xe đạp Nào dầu tây, diêm tây, nào vải tây, chỉ tây, kim tây, đinh tây Và khi đó không chỉ có hàng hóa, vì "Một cái đinh cũng mang theo nó một chút quan niệm của phương Tây về nhân sinh: về vũ trụ” và “có ngày ta sẽ thấy thay đổi cả quan niệm của phương Đông” Nói đến "phương Đông" và "phương Tây" như vậy, tức

là đã nói tới sự va chạm giữa hai nền văn minh

Tới đây, để hiểu được những điều rắc rối như thế, buộc lòng ta sẽ phải xử

lý mối quan hệ giữa khái niệm văn hóa và khái niệm văn minh Nhờ văn hóa hoặc

từ những thành tựu văn hóa mà con người ta có được cuộc sống văn minh và có những nền văn minh

Cuộc sống văn minh là hệ quả hẹp của những thành tựu văn hóa, còn còn

hệ quả dài và rộng cả trong thời gian và không gian của những thành tựu văn hóa

sẽ tạo thành những nền văn minh

Văn minh cùng nghĩa với tiến bộ và văn hóa Bởi vì khi con người hành

động để thoát ra khỏi trạng thái hoang dã (thậm chí dã man) thì những thành quả

văn hóa đó cũng khiến cho con người sống văn minh hơn lên - đó chính là nét

nghĩa thứ nhất của từ "văn minh" Theo nét nghĩa đó, những thành tựu văn hóa làm cho đời sống xã hội của con người được văn minh lên Cũng theo nét nghĩa đó,

có thể nói đến những xã hội đã hoặc chưa đạt tới trạng thái văn minh nhờ những

số đo cụ thể chẳng hạn như việc tìm ra sắt và có công cụ bằng sắt, chẳng hạn như

việc phát minh ra máy hơi nước và có công cụ lao động sử dụng nguyên lý máy hơi nước, chẳng hạn như có kỹ thuật vượt khỏi sức hút trái đất và có công cụ giao thông trong không gian vũ trụ

Văn minh cũng có thể là sự tồn tại và vận hành tại một không gian nhất định của một trạng thái tiến hóa cả về kỹ thuật, tinh thần, đạo đức, chính trị, xã hội Xét theo nét nghĩa này, ta có thể có nền văn minh có tính khu vực của người

Sumer ở vùng Lưỡng Hà hoặc của người Maja ở vùng Nam châu Mỹ và còn có cả

nền văn minh toàn cầu thời đại công nghiệp của con người đương thời thể hiện ở

sự giống nhau chằn chặn giữa các khu công nghiệp, các đại đô thị, các phương tiện hưởng thụ và giao lưu Nền văn minh toàn cầu này có mặt ở cả các trung tâm lẫn

ở những hang cùng ngõ hẻm

Chỗ giống nhau giữa văn hóa và văn minh là ở chỗ chúng đều là những

tổng kết của các thành tựu con người làm ra để thoát khỏi trạng thái tự nhiên hoang dã Theo ý nghĩa này, những thành tựu "văn hóa" nào đó dẫn tới việc tìm ra sắt và dẫn tới các công cụ dùng sắt chẳng hạn thì từ đó có thể có một nền văn minh thời đại đồ sắt Lấy thêm một thí dụ khác nữa, những thành tựu “văn hóa” nào đó dẫn tới việc tìm ra cách phá vỡ hạt nhân vật chất và dẫn tới những công cụ dùng năng lượng hạt nhân chẳng hạn; từ đó có thể có một nền văn minh thời đại hạt nhân

Có thể dễ dàng nhận thấy chỗ khác nhau giữa văn hóa và văn minh ở trong những phương thức giao lưu và lan tỏa của chúng

Giữa hai nền văn hóa thì có sự lan tỏa qua giao lưu, trao đổi và tiếp nhận

lẫn nhau; công trình đó diễn ra không chóng vánh, đòi hỏi sự làm - quen và sau đó may mắn lắm sẽ có sự đổi trao, tiếp nhận; chứ công trình lan tỏa văn hóa đó không chấp nhận sự áp đặt Không nói gì tới những lan tỏa qua nhiều quốc gia khác nhau, qua những dân tộc khác nhau, hoặc qua những vùng địa lý khác nhau, ngay giữa

người Việt Nam với nhau thôi cũng đã không thể nào áp đặt cách trồng lúa nước kiểu đồng bằng sông Hồng cho đồng bằng sông Cửu Long hoặc ngược lại, vì cả hai nền văn hóa lúa nước đó đều có lịch sử rất lâu dài, cả hai đều bình đẳng nhau

về giá trị, không thể một sớm một chiều áp đặt lên nhau và bắt nhau thay đổi

Thế nhưng các sản phẩm của một nền văn minh cao hơn - qua sự xâm nhập

của hàng hóa nhiều hơn đẹp hơn bền hơn và rẻ hơn - đúng như là những tên lính

tiên phong của văn minh - lại có thể ngay lập tức và dễ đàng ùa vào “xâm chiếm” một miền văn hóa thấp hơn Ta từng chứng kiến hiện tượng đó; xưa kia đó là hương liệu và tơ lụa châu Á ùa sang châu Âu; nay thì đó là xe Honda hoặc xe Lexus ùa sang châu Phi và châu Á Và không chỉ có hàng hóa vật chất như vậy, còn có cả những hàng hóa, làm từ ánh sáng của mấy đô thành như Hollywood hoặc Paris Những “hàng hóa” này đã biến những người nào đó với đồng tiền giắt lưng và cửa hàng nhan sắc mau chóng trở thành "tiên phong", “sành điệu”, "điệu nghệ" - những nhân vật mới có khả năng tạo thành nguy cơ đánh bạt các liền anh liền chị - chưa kể là chính các liền anh liền chị cũng hớ hênh lắm kia! Sao liền anh liền chị lại "biểu diễn" quan họ bằng micro và máy tăng âm phát ra loa công suất lớn nhỉ Và sao cồng chiêng của các liền anh liền chị "lũ làng" miệt rừng núi Tây Nguyên, những con người đôn hậu từng đi tới nhận thức cao tót vời nhờ cụ Núp bắn thử thấy giặc Pháp cũng chảy máu, sao cồng chiêng hồn nhiên như thế lại rước lên trên sân khấu mà biểu diễn nhỉ? Khó có khả năng cho một nền văn hóa đơn nhất trở nên toàn cầu; vì giữa các nền văn hóa chỉ có sự khác biệt với nhau thôi; phải có tấm lòng và cách thức đúng để đến với nhau thì may ra mới có nền văn hóa toàn cầu Trái lại, một nền văn minh cao hơn rất có điều kiện để dễ dàng trở thành hiện tượng toàn cầu

Nhìn thấy điều đó thì nhận ra được sứ mệnh của công cuộc giáo dục quốc

dân trong sự tiến hóa của cả một dân tộc: ấy là làm cách gì duy trì và phát triển

nền văn hóa của dân tộc mình và tạo điều kiện cho dân tộc mình sống hài hòa được với nền văn minh toàn cầu

Vì sao lại như thế? Và làm cách gì để được như thế?

- 3 -

Trên kia đã nói: văn hóa là thành tựu của con người, đối nghịch lại với cái

tự nhiên hoang dã Có câu hỏi tiếp: vậy trong bản thân con người có phần tự nhiên hoang dã không? Theo định nghĩa đã cho, câu trả lời chỉ có thể là Có Cái tự nhiên hoang dã không chỉ nằm ở những vật thể trong thiên nhiên Con người nằm trong giới động vật thuộc về cái thiên nhiên đó Bên trong từng con người cũng có phần

tự nhiên hoang dã và phần văn hóa không ngừng hình thành Con người cải biến thiên nhiên và nhờ vậy mà cũng cải biến được chính nó Và điều đó liên quan đến công cuộc Giáo dục

Lịch sử công cuộc giáo dục của con người vừa dài vừa ngắn Dieter Enzen, Chủ tịch Đại học Tự do Berlin (Freie Universitat Berlin) vào năm 1994 có lần nói bóng bẩy như sau: "Giáo dục bắt đầu từ hàng triệu năm trước đây, hoặc là mới bắt đầu từ cuối những năm 1770 thôi”(1) Nói vậy là phân chia nền giáo dục của loài người thành hai kiểu, một kiểu “không bài bản” và một kiểu “có bài bản” - kiểu sau này chỉ mới bắt đầu với Comenius Nói như vậy cũng lại có hàm nghĩa khác nữa: nền giáo dục dù đã thành thiết chế, dù đã bước vào thời kỳ khoa học, bài bản

thì nó vẫn gắn với truyền thống đã có từ nhiều triệu năm trước đó

Cái gọi bằng truyền thống ở đây là cung cách người lớn dạy dỗ thiếu niên bằng lời nói truyền khẩu (có cải tiến đến đâu thì cũng chỉ có công cụ giảng dạy là lời nói) và dạy dỗ chúng qua các kỹ năng thực hành bắt chước từ người lớn (có cải tiến đến đâu thì cũng chỉ có thể làm cho học trò lặp lại được người lớn là cùng) Ngay cả khi nhờ xuất hiện chữ viết và truyền thống giáo dục thoát khỏi cảnh dùng