Sửa chữa máy xây dựng, xếp dỡ và thiết kế xưởng ( PGS.TS Nguyễn Đăng Điệm ) - Chương 3 pps

Phục hồi theo kích thước sửa chữa Bản chất của phương pháp này là như sau: Khi chi tiết bị mòn, người ta sẽ gia công chi tiết đó bằng cách bóc đi một lớp kim loại đến khi nào kích thước

100

CHƯƠNG 3

CÔNG NGHỆ PHỤC HỒI CHI TIẾT MÁY

3.1 GIỚI THIỆU CHUNG

Trong quá trình sửa chữa máy, chúng ta gặp những chi tiết máy có khuyết tật mà trị số còn

nằm trong giới hạn cho phép Đối với những chi tiết này, một vấn đề đặt ra là phải phục hồi,

sửa chữa để sử dụng lại

Tuy vậy, trong thực tế không phải tất cả các chi tiết thuộc đối tượng trên đều được sửa

chữa, phục hồi Do vậy trước khi quyết định công nghệ phục hồi một chi tiết máy nào đó

chúng ta phải xem xét đến tính hợp lý phục hồi đối với chi tiết đó, tức là phải so sánh xem chi

tiết có nên phục hồi hay không, hay là nên thay chi tiết mới, hoặc nếu phục hồi thì phục hồi

bằng phương pháp nào là hiệu quả nhất

Kinh nghiệm của các nhà máy sửa chữa trong nước cũng như nước ngoài đều cho rằng

những chi tiết có khối lượng kim loại lớn nếu được phục hồi sửa chữa thì giá thành thấp hơn

rất nhiều so với thay chi tiết mới, trong đó sẽ tiết kiệm được một khối lượng kim loại lớn

Công nghệ hiện thời về sửa chữa máy đã tạo ra một cơ hội để lựa chọn các phương pháp khác

nhau cho việc phục hồi chi tiết máy, bởi vì các chi tiết có cùng một khuyết tật nhưng có thể

phục hồi bằng các phương pháp khác nhau Những yếu tố về kinh tế, về công nghệ và về tổ

chức đều có ảnh hưởng đến việc lựa chọn phương pháp phục hồi chi tiết máy

Do tính đa dạng của các chi tiết máy cấu thành máy xây dựng -xếp dỡ, nên chúng ta không

thể đề xuất một cách cụ thể cho việc phục hồi từng chi tiết riêng biệt Việc lựa chọn một

phương pháp hợp lý cho việc sửa chữa chi tiết được tiến hành theo 2 bước Trước hết, nên dự

kiến tất cả các phương pháp phục hồi có thể áp dụng để khắc phục hoàn toàn các khuyết tật của

chi tiết, sau đó mới chọn một phương pháp hiệu quả nhất

Việc chọn phương pháp phục hồi hợp lý được tiến hành theo các chỉ tiêu khác nhau

Phổ biến hơn cả là chỉ tiêu kinh tế Ke:

m

sc m e

C

CC

(3.1) Trong đó:

Cm- Giá mua chi tiết mới;

Csc- Giá thành sửa chữa chi tiết cũ theo phương pháp được chọn

Giá thành sửa chữa chi tiết bao gồm:

Trong đó:

CL- Tiền lương trả cho công nhân;

CVL- Tiền mua vật liệu;

CK- Các chi phí khác như khấu hao máy móc, năng lượng, vật tư nhiên liệu v.v…

Trong quá trình sửa chữa chi tiết, việc đánh giá công nghệ phục hồi còn được dựa theo chỉ

tiêu kỹ thuật, thông thường người ta đánh giá theo hệ số tuổi thọ (Kt):

m

sc t

t

t

Trong đó:

tSC- Tuổi thọ của chi tiết được phục hồi bằng phương pháp đã chọn;

tm- Tuổi thọ của chi tiết mới

Phương pháp phục hồi hợp lý nhất là phương pháp có hệ số tuổi thọ lớn và chỉ tiêu kinh tế

lớn

Những yêu cầu đặt ra đối với các phương pháp phục hồi:

1- Bảo đảm phục hồi chi tiết đạt chế độ lắp ráp yêu cầu

2- Có khả năng gia công cơ khí

3- Bảo toàn được cơ tính ban đầu của chi tiết

4- Bảo đảm được độ chống mòn ban đầu hoặc tăng thêm được độ chống mòn của chi tiết

Tất cả các phương pháp phục hồi được phân ra theo các nhóm sau đây:

• Phương pháp phục hồi tạo ra sự thay đổi kích thước ban đầu của chi tiết

• Phương pháp phục hồi không làm thay đổi kích thước ban đầu của chi tiết

3.2 CÁC PHƯƠNG PHÁP PHỤC HỒI CHI TIẾT MÁY

3.2.1 Phục hồi bằng phương pháp gia công cơ khí

Đây là một phương pháp phục hồi với sự thay đổi kích thước ban đầu của chi tiết Phương

pháp này thường được áp dụng để phục hồi các chi tiết bị mòn

Trong thực tế, khi sửa chữa các chi tiết máy bị mòn người ta dùng các dụng cụ cắt gọt để

gia công chi tiết, làm cho kích thước của chi tiết thay đổi tạo thành cặp chi tiết lắp ráp mới

Người ta còn gọi là phương pháp phục hồi theo kích thước mới

Có 2 phương pháp phục hồi theo kích thước mới:

- Phục hồi theo kích thước phù hợp

- Phục hồi theo kích thước sửa chữa

Sau đây chúng ta xem xét từng phương pháp một:

1 Phục hồi chi tiết theo kích thước phù hợp

102

Bản chất của phương pháp này như sau: khi chi

tiết bị mòn, người ta dùng các dụng cụ cắt gọt để bóc

đi một lớp kim loại của chi tiết cho đến khi khử hết độ

mòn trên chi tiết thì thôi (Hình 3.1) Còn chi tiết lắp

ráp với chi tiết được phục hồi thì phải lựa chọn hoặc

hiệu chỉnh sao cho thỏa mãn được chế độ lắp ráp ban

đầu Trong sơ đồ bên, Dm là đường kính của chi tiết bị

mòn, Dp là kích thước phù hợp của chi tiết được phục

hồi

Phương pháp phục hồi này có những đặc điểm sau

đây:

• Các chi tiết sau khi phục hồi không có tính lắp

lẫn, bởi vì kích thước của chi tiết phục hồi đạt được

chỉ phù hợp với độ mòn thực tế của chi tiết mà không

theo một giá trị qui định

• Số lượng các chi tiết có kích thước khác nhau sẽ

tăng lên

• Trong quá trình gia công phục hồi và trong quá trình lắp ráp, đòi hỏi người công nhân phải

có tay nghề cao mới bảo đảm khâu hiệu chỉnh lắp ráp được chính xác

• Năng suất thấp và chất lượng các mối ghép bị giảm sút

• Cách phục hồi này chủ yếu được áp dụng tại những nhà máy có qui mô sản xuất nhỏ, các

xe - máy sửa chữa bao gồm nhiều chủng loại khác nhau

2 Phục hồi theo kích thước sửa chữa

Bản chất của phương pháp này là như sau: Khi chi tiết bị mòn, người ta sẽ gia công chi tiết

đó bằng cách bóc đi một lớp kim loại đến khi nào kích thước của chi tiết đạt đến một kích thước mới được qui định trong hồ sơ kỹ thuật

sửa chữa chi tiết Kích thước mới này gọi là

kích thước sửa chữa Còn chi tiết lắp ráp với

chi tiết phục hồi thì đã được chế tạo sẵn có kích

thước lắp ráp đúng bằng kích thước sửa chữa

Phục hồi theo kích thước sửa chữa thường

được áp dụng để phục hồi trục cơ, ống lót

xilanh hoặc blốc xylanh của động cơ đốt trong

Về mặt lý thuyết, kích thước sửa chữa

được xác định như sau:

• Xác định kích thước sửa chữa cho chi tiết

trục (hình 3.2)

Kích thước sửa chữa thứ nhất:

Hình 3.1 Sơ đồ phục hồi chi tiết

theo kích thước phù hợp 1- Chi tiết bị mòn;

2- Chi tiết được phục hồi

Hình 3.2 Sơ đồ xác định kích thước sửa

Z- Dung sai gia công;

d p1 - Kích thước sửa chữa thứ nhất của tr ục

=ρ

δ

=δ

δ

=ρ

Như vậy có nghĩa là hệ số mòn không đều của trục sẽ dao động trong khoảng

Trong quá trình sửa chữa trục, để bảo đảm

độ bền của cổ trục người ta phải hạn chế số lần

sửa chữa Do vậy kích thước sửa chữa (hay còn

gọi là số lần sửa chữa) có liên quan đến kích

thước tối thiểu của cổ trục và chỉ giới hạn như

Hình 3.3 Sơ đồ xác định kích thước

sửa chữa của lỗ

D H - Kích thước danh định của lỗ;

D 1 - Kích thước mòn của lỗ;

δ'- Độ mòn tối thiểu của lỗ;

δ''- Độ mòn tối đa của lỗ;

γ

−

Trong đó: dmin- Kích thước tối thiểu cho phép của cổ trục, kích thước này được xác định

theo điều kiện và độ cứng vững của trục trong điều kiện làm việc của nó

• Xác định kích thước sửa chữa cho chi tiết lỗ (Hình 3.3):

Kích thước sửa chữa thứ nhất của lỗ là:

DD

n

γ

−

Trong đó: Dmax- Kích thước tối đa cho phép của lỗ, kích thước này cũng được xác định

dựa trên độ bền của chi tiết lỗ trong quá trình làm việc

3.2.2 Phục hồi chi tiết máy bằng phương pháp gia công tạo biến dạng

1 Giới thiệu chung

Phương pháp phục hồi bằng biến dạng được dựa trên cơ sở sử dụng phần dự trữ của vật

liệu chi tiết và dựa vào tính chất dẻo của nó

Khả năng biến dạng dẻo của chi tiết phục thuộc vào thành phần, cấu trúc của kim loại và

vào các điều kiện tạo biến dạng Khi bị đốt nóng, tính dẻo của chi tiết sẽ tăng và độ kháng biến

dạng sẽ giảm Trị số và phương chiều của ứng suất (lực tác dụng) cũng ảnh hưởng đến mức độ

biến dạng của kim loại Trong trường hợp xuất hiệu ứng suất nén, biến dạng dẻo của kim loại

sẽ tăng Kết quả tốt nhất sẽ nhận được trong trường hợp nếu lực nén tác dụng theo một

phương, còn lực kéo lại tác dụng theo phương vuông góc

Thành phần hóa học của kim loại cũng ảnh hưởng lớn tới quá trình biến dạng dẻo của nó

Nếu trong thành phần kim loại có nhiều chất hợp kim thì khả năng biến dạng dẻo sẽ giảm

Sửa chữa chi tiết bằng phương pháp tạo biến dạng dẻo thường được tiến hành theo hai

dạng Dạng thứ nhất được thực hiện với chi tiết nguội, dạng thứ hai với chi tiết được nung

nóng đến nhiệt độ hơn 4000C

http://www.ebook.edu.vn 105

2 Phân loại các phương pháp sửa chữa bằng gia công tạo biến dạng

Phụ thuộc vào chiều tác dụng của ngoại lực và của biến dạng dẻo, ta có các phương pháp

công nghệ sau đây để sửa chữa chi tiết bằng áp lực: chồn, nong, ép, nén, tóp, cán, nắn và gia

công cường bền cơ học bề mặt

a) Phương pháp chồn

Phương pháp chồn được tác dụng để làm tăng

đường kính ngoài của chi tiết đặc hoặc để giảm đường

kính trong của chi tiết hình ống Trong trường

hợp này, phương của lực tác dụng P (Hình 3.4)

cần phải vuông góc với phương của biến dạng δ

Kết quả của phương pháp chồn là làm tăng diện

tích mặt cắt ngang chi tiết, đồng thời làm giảm

chiều cao của chi tiết Chi tiết sau khi chồn phải

được gia công cắt gọt để tạo độ chính xác về

kích thước

Bằng phương pháp chồn, người ta có thể sửa

chữa các chi tiết bị mòn đường kính ngoài hoặc

= τ

h

d1

Trong đó:

στ- Giới hạn chảy của vật liệu, N/m2;

d- Đường kính chi tiết, m;

h- Chiều cao (chiều dài) chi tiết, m;

P- Lực tác dụng khi chồn, N

b) Phương pháp nong

Phương pháp nong được thực hiện bằng một

thiết bị nong hình côn Phương của lực tác dụng

trong trường hợp này trùng với phương của biến

dạng (Hình 3.5) Người ta áp dụng phương pháp

nong để làm tăng đường kính ngoài của chi tiết

hình ống Sau khi nong, chi tiết phải được gia

công cắt gọt để tạo độ chính xác về kích thước và

Phương pháp ép là tổng hợp đồng thời cả hai phương pháp chồn và nong, bởi vì trong đa

số các trường hợp lực tác dụng có phương hợp với phương của biến dạng một góc nào đó (Hình 3.6)

Vì vậy trong khi sửa chữa chi tiết bằng phương pháp ép sẽ đồng thời xảy ra chồn

và nong, nhưng độ dài của chi tiết không thay đổi

Phương pháp ép được áp dụng để sửa chữa các bánh răng, trục then hoa v.v… Trong trường hợp này chi tiết phải được đốt nóng đến nhiệt độ 680 ữ 9200C Sau khi ép, chi tiết phải được nhiệt luyện lại

d) Phương pháp tóp

Người ta áp dụng phương pháp tóp để làm giảm kích thước trong của chi tiết hình ống bằng cách làm giảm đường kính ngoài của nó (Hình 3.7) Lúc này phương của lực tác dụng trùng với phương của biến dạng δ

Hình 3.8 biểu thị dụng cụ dùng cho quá trình sửa

chữa một chi tiết hình ống bằng phương pháp tóp

e) Phương pháp cán

Phương pháp cán được áp dụng để tăng chiều dài

chi tiết bằng cách làm giảm tiết diện ngang của nó

Theo sơ đồ tác dụng của lực P so với phương của biến

dạng δ thì phương pháp cán được tổng hợp từ chồn và

ép Bằng phương pháp này, người ta có thể sửa chữa

các chi tiết dạng thanh đòn hoặc trục

f) Phương pháp nắn

Phương pháp nắn được áp dụng để khắc phục các

khuyết tật như cong, vênh, xoắn Phương của lực tác

dụng trong trường hợp này trùng với phương của biến

dạng δ và đa số là vuông góc với trục của chi tiết

Dùng phương pháp nắn người ta có thể sửa chữa

các chi tiết trục, các thanh biên, khung, thanh dằng, các chi tiết hình tấm, hình đĩa

Trong thực tế người ta có thể nắn chi tiết ở trạng thái nguội hoặc trạng thái nóng, điều đó phụ thuộc vào trị số của biến dạng

• Nắn nguội: Trong quá trình nắn nguội, do hậu quả biến dạng dẻo cục bộ của kim loại chi tiết mà cấu trúc và cơ tính của chi tiết sẽ thay đổi

Đặc điểm của nắn nguội là tính không đồng nhất của biến dạng kim loại theo mặt cắt ngang, tức là biểu đồ biến dạng của chi tiết và biểu đồ ứng suất dư của nó không mang tính đối

Hình 3.8 Dụng cụ để tóp chi tiết

1- Chầy; 2- Chi tiết; 3- Cối; 4- Đế

xứng, điều này sẽ có ảnh hưởng lớn tới độ bền tĩnh và độ bền động của chi tiết máy

ứng suất dư xuất hiện trong quá trình nắn nguội có khả năng làm cho biến dạng phục hồi trở lại Do vậy để làm tăng độ ổn định của biến dạng, người ta áp dụng cách nắn quá (tức là nắn cho chi tiết cong quá đi một chút sang chiều cong ngược lại), sau đó đốt nóng chi tiết đến nhiệt độ 400 ữ 5000C (nhưng không được lớn hơn nhiệt độ ủ chi tiết khi chế tạo) và giữ ở nhiệt

độ này trong khoảng 1 giờ Việc nung nóng này sẽ phục hồi lại khả năng cân bằng của chi tiết

• Nắn nóng: Nắn nóng được tiến hành ở nhiệt độ 800 ữ 9000

C Lúc này lực biến dạng bị giảm đi rất nhiều, kim loại được biến dạng đồng đều theo mặt cắt ngang Tuy vậy, khi nắn nóng, cấu trúc và cơ tính của kim loại sẽ bị thay đổi và chi tiết có khả năng bị vênh Vì vậy để cho chi tiết hồi phục lại cấu trúc và tính chất cơ học cần thiết của nó thì sau khi nắn người ta tiến hành nhiệt luyện chi tiết theo một chế độ nhất định

• Gia cường bền cơ học bề mặt được áp dụng để làm tăng tính chất khai thác của chi tiết Trong lĩnh vực sửa chữa, phương pháp này được áp dụng với mục đích làm tăng độ bền mỏi của các chi tiết được phục hồi bằng hàn đắp, mạ hoặc phun phủ kim loại

Phương pháp công nghệ này được thể hiện trong quá trình cắt lăn bề mặt bằng con lăn, trong gia công bằng phun hạt hoặc gia công bằng búa hơi ép

• Công nghệ cắt lăn bằng con lăn thông thường được thực hiện nhờ các đồ gá chuyên dùng trên máy tiện, máy Rơvonve, máy bào v.v… (Hình 3.9) Phục thuộc vào vật liệu chi tiết, áp lực tác dụng lên con lăn thường vào khoảng 5 ữ 20 MN/m2 với số lượt cắt lăn từ 2 ữ 4

• Công nghệ gia công bằng phun hạt được thực hiện trên các thiết bị chuyên dùng có tác dụng cơ học hoặc tác dụng khí nén Sự hoạt động của các thiết bị cơ học dựa trên cơ sở của lực

ly tâm phát sinh trong rôto có cánh đang phun hạt Còn các thiết bị hơi ép thì hoạt động với áp suất 0,4 ữ 0,6 MN/m2 theo nguyên lý hoạt động của thiết bị phun cát làm sạch bề mặt chi tiết

Hình 3.9 Sơ đồ cắt lăn bề mặt

chi tiết hình trụ

a) Bằng 1 con lăn; b) Bằng 3 con lăn

Hình 3.10 Sơ đồ nắn trục cơ bằng phương pháp

tán vai cổ trục

a', b' và c', d'- Vị trí đường tâm cổ trục trước lúc nắn

a, b và c, d- Vị trí đường tâm cổ trục sau khi nắn

108

Trong thực tế các thiết bị cơ học được sử dụng rộng rãi hơn, bởi vì chúng cho năng suất cao với chi phí năng lượng ít, có khả năng điều chỉnh được cường độ hoạt động của quá trình

và bảo đảm tính ổn định, không đòi hỏi thiết bị nén khí

• Gia cường bề mặt chi tết bằng búa hơi ép Trong quá trình gia công này, trên các lớp bề mặt chi tiết tạo ra ứng suất nén có khả năng làm trung hòa sự ảnh hưởng của ứng suất kéo cục

bộ Phương pháp này được áp dụng có hiệu quả để nắn trục cơ hoặc các trục có hình dáng phức tạp Phục thuộc vào chiều cong của trục cơ, người ta tán vào các bề mặt tương ứng của vai cổ trục sang phải hoặc sang trái sao cho do ứng suất nén xuất hiện và do biến dạng của vai cổ trục

mà người ta nhận được sự chuyển dịch cần thiết của tâm trục (Hình 3.10)

3 Ảnh hưởng của các điều kiện biến dạng dẻo đến cơ tính của chi tiết

Trong quá trình biến dạng dẻo, có khả năng xảy ra hiện tượng giảm bền

a) Bản chất vật lý của hiện tượng giảm bền

Trong sự biến dạng của các tinh thể kim loại xuất hiện sự sai lệch (biến hình) của lưới tinh thể, do vậy tính chất cơ lý của nó bị thay đổi Lúc này có thể xảy ra hiện tượng cắt hoặc hiện tượng nhập vào của các tinh thể kim loại Tất cả những hiện tượng đó đều dẫn tới sự cân bằng không ổn định của tinh thể Trạng thái không ổn định này của chi tiết biến dạng trong giai đoạn tiếp theo sẽ tạo ra quá trình giảm bền (hiện tượng nghỉ của kim loại), tức là hiện tượng giảm một phần ứng suất và biến tinh thể trở về trạng thái cân bằng hơn Nhờ kết quả này mà tính chất dẻo của kim loại được phục hồi từng bước

Hiện tượng nghỉ của kim loại là một quá trình khuyếch tán, trong đó các nguyên tử của lưới tinh thể biến hình bị dịch chuyển, vì thế cho nên ứng suất trong tinh thể bị giảm Do vậy nhiệt độ trong quá trình xảy ra biến dạng càng cao thì hiện tượng giảm bền của kim loại xảy ra càng nhanh

b) Nhiệt độ nung nóng kim loại

Trong quá trình sửa chữa chi tiết nhiệt độ nung nóng kim loại cần phải đạt trị số tối thiểu nhưng phải đủ để tạo ra cho chi tiết độ dẻo cần thiết

c) Tốc độ biến dạng

Tốc độ biến dạng của kim loại có ảnh hưởng ít hơn tới hiện tượng giảm bền so với sự ảnh hưởng của nhiệt độ nung nóng Nếu tốc độ biến dạng tăng thì thời gian của quá trình giảm bền càng giảm và quá trình nghỉ của kim loại không kịp kết thúc

Như vậy, khi ta áp dụng các phương pháp tạo biến dạng khác nhau với những điều kiện biến dạng khác nhau, ta sẽ nhận được những lớp bề mặt chi tiết có cơ tính khác nhau

d) Độ bền mỏi của chi tiết biến dạng

Tính chất này của chi tiết phụ thuộc vào chiều và trị số của ứng suất bên trong tạo ra trên lớp bề mặt do sự tác dụng của ngoại lực Nếu ứng suất tạo ra trên lớp bề mặt của kim loại là ứng suất kéo thì độ bền mỏi của chi tiết sẽ giảm, trong trường hợp ngược lại thì độ bền mỏi chi tiết sẽ tăng Chính vì lý do này mà khi lựa chọn phương pháp gia công tạo biến dạng cần phải

chú ý đến các điều kiện làm việc của chi tiết (đặc điểm và trị số của tải trọng v.v…)

e) Cấu trúc và độ cứng của lớp bề mặt kim loại

Phụ thuộc vào điều kiện biến dạng và phương pháp tạo biến dạng, cấu trúc và độ cứng của lớp bề mặt kim loại sẽ thay đổi trong độ sâu 0,1 ữ 0,4mm Trong đó cấu trúc sẽ biến thành dạng cấu tạo định hình (kiểu có vân), còn độ cứng của thép cácbon loại thường không tôi sẽ tăng lên 30 ữ 40% Những loại thép được gia công nhiệt đạt độ cứng HRC 40-45, trong quá trình tán độ cứng sẽ tăng lên 5 ữ 10%

3.2.3 Sửa chữa bằng phương pháp hàn và hàn đắp

1 Giới thiệu chung

Hàn là một quá trình công nghệ tạo ra mối liên kết không tháo được của các chi tiết kim loại khi người ta đốt nóng cục bộ các chi tiết đó đến nhiệt độ chảy hoặc đến trạng thái dẻo để cho chúng hoà trộn và liên kết với nhau

Hàn đắp là một dạng của công nghệ hàn và chính là quá trình đắp một lớp kim loại lên bề mặt chi tiết

Hàn và hàn đắp được phân chia thành 2 nhóm Hàn nóng chảy và hàn bằng biến dạng dẻo (hàn bằng áp lực) Trong lĩnh vực sửa chữa, công nghệ hàn nóng chảy được áp dụng phổ biến hơn, thông qua phương pháp hàn điện hồ quang và hàn hơi

2 Hàn điện hồ quang và hàn đắp

Theo mức độ cơ giới hoá quá trình hàn, người ta chia ra các loại sau:

• Hàn bằng tay: Tất cả các nguyên công cần thiết để tạo ra mối hàn đều do người thợ hàn thực hiện bằng tay

• Hàn hoặc hàn đắp bán tự động là quá trình hàn mà trong đó việc dịch chuyển vật liệu hàn được thực hiện bằng cơ giới hoá

• Hàn hoặc hàn đắp tự động là quá trình hàn mà trong đó tất cả các nguyên công đều được

cơ giới hóa

Theo mức độ bảo vệ cung hồ quang khỏi sự tác dụng của ôxy, người ta phân biệt hàn và hàn đắp như sau:

110

Trong quá trình hàn và hàn đắp bằng que hàn trần sẽ xảy ra hiện tượng tác dụng tương hỗ giữa kim loại nóng chảy với ôxy và nitơ của không khí, dẫn tới có sự thay đổi thành phần hóa học và làm giảm cơ tính của kim loại mối hàn Khi hàn bằng que hàn có bọc lớp bảo vệ thì cung hồ quang được bảo vệ từng phần khỏi sự tác dụng của không khí

Bảo vệ mối hàn bằng chất trợ dung nóng chảy hoặc bằng các khí trơ v.v được sử dụng rộng rãi cho hàn và hàn đắp tự động hoặc bán tự động nhất là trong lĩnh vực sửa chữa

3 Hàn hơi

Hàn hơi sử dụng nhiệt lượng tỏa ra trong quá trình cháy hỗn hợp khí đốt (Axetylen, metan, propan-butan v.v…) với ôxy

Trong lĩnh vực sửa chữa, được sử dụng phổ biến nhất là hàn axetylen - ôxy Phụ thuộc vào

tỷ lệ giữa axetylen và ôxy

2 2

2

HC

O

=

α , người ta phân chia ngọn lửa hàn thành 3 loại:

• Ngọn lửa hàn trung hòa (α = 1 ữ 1,25)

• Ngọn lửa hàn thừa axetylen (α < 1)

• Ngọn lửa hàn thừa ôxy (α > 1,25)

Thông thường khi hàn và hàn đắp các chi tiết chế tạo từ thép, gang hoặc kim loại màu, người ta sử dụng ngọn lửa trung hòa

Ngọn lửa thừa axetylen được sử dụng để hàn các chi tiết từ thép cácbon cao hoặc thép hợp kim, hoặc để hàn đắp các bề mặt bị mòn bằng các hợp kim cứng

Ngọn lửa thừa ôxy được dùng để cắt kim loại Trong trường hợp hàn đồng thau có thể sử dụng ngọn lửa hàn có thừa một ít ôxy

Để bảo vệ kim loại nóng chảy khỏi bị ôxy hóa, người ta sử dụng chất trợ dung Chúng được phân chia thành chất trợ dung tác dụng theo hoá học và chất trợ dung tác dụng như các chất dung môi lý học

Chất trợ dung tác dụng hoá học sẽ tạo với các ôxít của kim loại một hợp chất hóa học nhẹ

có tỷ trọng nhỏ hơn tỷ trọng của kim loại nóng chảy và nổi lên bề mặt ở dạng chất xỉ

Chất trợ dung tác dụng như các chất tan (dung môi) lý học sẽ làm tan các ôxít kim loại để tạo thành xỉ và chúng cũng nổi lên bề mặt kim loại nóng chảy

Thực tế cho hay rằng chất lượng hàn và hàn đắp phụ thuộc rất nhiều vào thành phần hóa học của vật liệu hàn và sự lựa chọn đúng chất trợ dung Nếu lượng cácbon trong thành phần vật liệu hàn hơi nhiều một chút sẽ làm xuất hiện các vết rỗ trong mối hàn và làm tăng độ dòn của nó Nếu trong thành phần vật liệu hàn có khoảng 0,6 ữ 1,2% mănggan thì chất lượng mối hàn sẽ được tăng lên Tương tự như vậy, niken, crôm, môlipđen cũng có những ảnh hưởng tốt tới chất lượng mối hàn

4 Các quá trình nóng chảy, chuyển dịch kim loại và hình thành mối hàn khi hàn điện

hồ quang

Quá trình nóng chảy và chuyển dịch kim loại khi hàn hồ quang có thể xảy ra cùng với hiện tượng đoản mạch của khe hồ quang hoặc có thể không

Khi hàn và hàn đắp cùng với hiện

tượng đoản mạch của khe hồ quang ngay

sau khi phóng hồ quang que hàn bắt đầu

nóng chảy (Hình 3.11a) Giọt kim loại

lỏng ở phía đầu que hàn cứ tăng dần (Hình

3.11b) Hình dáng và kích thước của giọt

này cơ bản được xác định bằng trọng lực,

bằng sức căng mặt ngoài của kim loại và

bằng áp lực của hơi Sau một khoảng thời

gian rất ngắn giọt kim loại đạt đến kích

thước nhất định, hồ quang tắt và bắt đầu

quá trình đoản mạch Trong lúc này điện

áp trên que hàn bị giảm, còn cường độ dòng điện thì tăng lên cao (Hình 3.11c) Đồng thời xuất

hiện một lực dọc trục P0 hướng từ trên xuống dưới và có xu hướng kéo giọt kim loại hàn co

thắt lại Đến một lúc giọt kim loại bị đứt, sau đó hồ quang lại bắt đầu phóng và quá trình cứ thế tiếp tục (Hình 3.11d)

Như vậy, quá trình hàn đắp bằng đoản mạch của khe hồ quang được tạo thành từ các chu

trình lặp, trong đó tại mỗi chu trình đều trải qua hai gian đoạn: phóng hồ quang và đoản mạch

Trong trường hợp dòng tự cảm của mạch hàn bị yếu, do không đủ năng lượng nên hồ

quang bị tắt sớm hơn so với giọt kim loại bị đứt và sau một khoảng thời gian nhất định bắt đầu

sự đoản mạch Khoảng thời gian đó người ta gọi là chu trình không tải

Tấn số đoản mạch chủ yếu phục thuộc vào cường độ đốt nóng đầu que hàn hoặc mật độ

dòng điện trên que hàn Cùng với sự tăng mật độ dòng điện, tần số đoản mạch cũng sẽ tăng

Que hàn bị đốt nóng chảy và kim loại nóng chảy đó chuyển dịch từ que hàn sang chi tiết hàn

chỉ trong trường hợp dòng điện hàn vượt quá trị số giới hạn, tức là:

Quá trình nóng chảy của que hàn được đánh giá bằng hệ số nóng chảy:

t.I

Hệ số nóng chảy phụ thuộc vào chiều cực của hồ quang, phương pháp bảo vệ vùng hồ

quang, đặc tính và bề dày lớp thuốc bọc, loại và vị trí của mối hàn trong không gian

Tương tự như trên, người ta có thể xác định hệ số hàn đắp:

Hình 3.11 Sơ đồ nóng chảy và chuyển dịch

kim loại khi hàn đắp chi tiết

112

t.I

Qhñ

hñ =

Trong đó: Qhđ- Khối lượng kim loại hàn đắp, g

Sự hình thành mối hàn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: thành phần hóa học của kim loại

vật liệu hàn, hình dáng của lớp kim loại hàn nóng chảy và tốc độ đông cứng của nó, kích thước

của chi tiết hàn v.v…

Sự hình thành này được coi là tốt nếu đạt được các chỉ tiêu sau đây:

1) Tạo thành được đường viền hình dáng bên ngoài của mối hàn đều đặn trên toàn bộ bề

mặt chi tiết

2) Sự nóng chảy của kim loại chính (kim loại chi tiết) không quá sâu, giữa phần kim loại

nóng chảy và không nóng chảy có sự chuyển tiếp cong lượn

3) Sự chuyển dịch kim loại từ que hàn sang chi tiết xảy ra đồng đều và liên tục

Tiết diện của mối hàn đắp tự động chủ yếu phụ thuộc vào tốc độ dịch chuyển của que hàn

(vph), tốc độ hàn đắp (vh), hệ số tiêu hao vật liệu hàn (ψ) và chiều sâu nóng chảy của kim loại

chính Tiết diện đó được xác định sơ bộ như sau:

)1(v

vF

Q

Q

Q −

=ψ

(3.19) Hình dáng của mối hàn và bể hàn

chịu sự ảnh hưởng của các yếu tố sau

đây:

• Điện áp

• Tốc độ hàn (vh)

• Góc nghiêng và đường kính que

hàn, góc nghiêng chi tiết hàn

• Số lượng que hàn và sự xếp đặt

chúng khi hàn

Sự ảnh hưởng trên đây được thể

hiện rõ trên hình 3.12

Thực nghiệm cho thấy rằng cùng

với việc tăng điện áp hàn, tăng số lượng

Hình 3.12 Sự ảnh hưởng của các yếu tố công

nghệ hàn đắp tới tiết diện mối hàn 1- Điện áp hàn; 2- Tốc độ hàn đắp; 3- Độ nghiêng chi tiết; 4- Độ nghiêng que hàn; 5- Đường kính que hàn; 6- Số lượng que hàn và sự xếp đặt chúng

que hàn và khoảng cách giữa chúng thì bề rộng của mối hàn càng tăng, còn chiều sâu nóng chảy của kim loại chi tiết sẽ giảm Tăng tốc độ hàn sẽ làm tăng bề rộng mối hàn Ngoài ra, phương pháp hàn cũng ảnh hưởng tới chiều cao mối hàn Ví dụ như hàn dưới chất trợ dung thì mối hàn có chiều cao nhỏ Tương tự như vậy, chất khí bảo vệ, dòng hơi nước hoặc không khí đều có ảnh hưởng tới hình dáng mối hàn

Que hàn nghiêng khoảng 150 sẽ làm tăng chất lượng hình dáng mối hàn, làm giảm độ sâu phần kim loại nóng chảy và tăng bề rộng mối hàn

Việc tăng cường độ dòng điện hàn sẽ làm tăng độ sâu lớp kim loại nóng chảy trên chi tiết

và tạo nên mối hàn cao nhưng có bề rộng nhỏ

Bước hàn, tức là sự dịch chuyển que hàn khi hàn đắp thành các mối hàn theo thứ tự sẽ xác định độ bằng phẳng của bề mặt hàn và tỷ lệ kim loại chính trong thành phần mối hàn Bước hàn lớn sẽ tạo nên bề mặt hàn nhấp nhô Bước hàn hợp lý nhất thường có giá trị khoảng 0,4 ữ 0,75 bề rộng mối hàn

Độ lệch giữa vị trí đặt que hàn và đường tâm của mặt cắt ngang chi tiết cũng có sự ảnh hưởng đáng kể đến sự hình thành lớp kim loại hàn (Hình 3.13) Khi đường kính chi tiết và cường độ dòng điện hàn tăng thì độ lệch này phải tăng Ví dụ như khi hàn đắp các chi tiết có đường kính từ 100 ữ 800mm, độ lệch tâm que hàn với tâm mặt cắt ngang chi tiết phải vào khoảng 10 ữ 40mm

Hình 3.13 ảnh hưởng của độ lệch đường tâm que hàn

so với đường tâm mặt cắt ngang chi tiết hàn tới tiết diện mối hàn

a) Que hàn được đặc lệch về phía ngược với chiều quay chi tiết;

b) Qua hàn được đặt trùng với đường tâm mặt cắt ngang chi tiết;

114

c) Que hàn được đặt lệch về phía theo chiều quay của chi tiết

T- Đường tâm mặt cắt ngang chi tiết; θ- Đường tâm que hàn

Hình dáng và cấu trúc của mối hàn cũng phụ thuộc vào tốc độ làm mát và thành phần hóa học của kim loại Trong quá trình làm mát kim loại nóng chảy, không những chỉ xảy ra hiện tượng tinh thể hóa mối hàn mà còn xảy ra hiện tượng tái tinh thể hóa kim loại chính (kim loại chi tiết) và tạo thành vùng ảnh hưởng nhiệt Độ sâu vùng ảnh hưởng nhiệt phụ thuộc vào nhiệt

độ ban đầu của kim loại chi tiết sửa chữa, vào tốc độ làm mát, vào phương pháp hàn đắp và tính dẫn nhiệt của kim loại chính Độ sâu này thường dao động trong khoảng 1,5 đến 2,5mm

5 ứng suất trong và các khuyết tật thường gặp trong mối hàn

a) Trong quá trình hàn, chi tiết bị đốt nóng không đều dẫn tới sự phân bố không đều về biến dạng nhiệt, điều này gây nên ứng suất dư bên trong mối hàn Trong mối hàn xuất hiện ứng suất kéo, còn tại những vùng cách xa mối hàn xuất hiện ứng suất nén

ứng suất kéo có ảnh hưởng không tốt đến khả năng của chi tiết hàn chống sự tác dụng của tải trọng thay đổi và làm giảm độ bền mỏi của chi tiết Độ không đồng đều về sự đốt nóng càng lớn và tiết diện mối hàn càng lớn thì biến dạng xảy ra càng lớn Biến dạng uốn tăng tỷ lệ thuận với bình phương chiều dài mối hàn, do vậy những mối hàn đắp không đối xứng có chiều dài lớn sẽ gây độ biến dạng rất lớn đối với chi tiết

b) Một đặc điểm thường gặp của sự hình thành mối hàn là trong mối hàn và trong vùng ảnh hưởng nhiệt của chi tiết xuất hiện những vết nứt Các vết nứt này được phân chia thành 2 loại: Vết nứt nóng (vết nứt tinh thể) và vết nứt nguội

Vết nứt nóng thường xuất hiện trong khoảng nhiệt độ tinh thể hóa của kim loại Ví dụ như khi hàn các chi tiết thép kết cấu, vết nứt tinh thể sẽ xuất hiện ở nhiệt độ từ 1200 ữ 13500C Vết nứt nguội thường xuất hiện ở nhiệt độ nhỏ hơn 4000C, khi mà kim loại của mối hàn và của vùng ảnh hưởng nhiệt hấp thụ tính chất dòn rất lớn Các vết nứt nguội gồm 2 loại:

• Vết nứt tôi xuất hiện trong vùng ảnh hưởng nhiệt tại ranh giới giữa phần kim loại nóng chảy và không nóng chảy

• Vết nứt dòn thường xuất hiện trong lớp kim loại hàn đắp và sau đó chúng lan truyền sang phần kim loại chính Tốc độ lan truyền của loại vết nứt này rất nhanh (từ 1200 ữ 1800 m/s)

Để khắc phục sự xuất hiện vết nứt dòn trong các mối hàn đắp, người ta phải đốt nóng sơ

bộ chi tiết trước lúc hàn và làm nguội từ từ sau khi hàn

c) Trong mối hàn có vết rỗ Những vết rỗ này tạo thành do sự xuất hiện trong lớp kim loại lỏng các bọt khí CO, CO2, H2 v.v… Kết quả nghiên cứu của I.A.Anđreep và P.I.A.Ageep cho thấy rằng bọt khí chỉ xuất hiện tại miền ranh giới giữa kim loại lỏng và kim loại rắn Do vậy, nếu thời gian tồn tại của bể hàn càng dài thì tốc độ tinh thể hóa của kim loại càng chậm, dẫn tới khả năng tạo bọt khí trong đó càng ít, bởi vì trong trường hợp này các chất khí đều bị đẩy ra khỏi kim loại lỏng

Việc giảm khả năng tạo bọt khí (tạo vết rỗ) trong mối hàn sẽ đạt được bằng các biện pháp sau đây:

1- Bảo vệ vùng hồ quang hàn khỏi sự tác dụng của không khí, không cho khí hyđro và nitơ

lọt vào trong bể hàn

2- Khử ôxy ra khỏi bể hàn để làm giảm phản ứng hóa học tạo thành ôxít cácbon hoặc hơi

nước

3- Làm chậm quá trình tinh thể hóa bể hàn để cho tốc độ đẩy các bọt khí ra khỏi bể hàn lớn

hơn tốc độ đông cứng của kim loại

4- Cho vào trong thành phần kim loại hàn những thành phần có tác dụng làm giảm tính tan

của hyđrô trong kim loại lỏng và làm tăng tính tan của nó trong trạng thái rắn

5- Sử dụng dòng điện một chiều và đấu cực ngược trong khi hàn, bởi vì trong trường hợp

này sẽ làm giảm khả năng hòa tan proton hyđrô trong kim loại lỏng

6 Hàn và hàn đắp bằng tay

Trong lĩnh vực sửa chữa, hàn bằng tay được dùng để khắc phục các khuyết tật như nứt,

gãy, tróc, thủng hoặc các vị trí lắp ráp bị mòn của các chi tiết thân vỏ hoặc các chi tiết thuộc

kết cấu thép

Các chi tiết thân vỏ thường được chế tạo từ thép trung bình hoặc ít cácbon, từ gang các

loại và từ hợp kim nhôm, do vậy chúng ta sẽ xem xét những đặc điểm của công nghệ hàn tay

đối với các kim loại này

a) Hàn các chi tiết bằng thép (hàn thép)

Chất lượng hàn các chi tiết bằng thép phụ thuộc vào que hàn và chế độ hàn

Que hàn được phân loại theo nhiều cách: Theo công dụng, theo chất lượng lớp bọc, theo

cơ tính của kim loại mối hàn, theo thành phần hóa học của thân que hàn và lớp bọc và theo đặc

điểm của lớp xỉ tạo thành khi hàn Các số liệu chi tiết về tính chất và phân loại que hàn được

trình bày cụ thể trong [10]

Chế độ hàn được lựa chọn dựa theo kích thước, hình dáng vật liệu của chi tiết hàn và dựa

theo que hàn Đường kính que hàn (từ 2 ữ 8mm) phụ thuộc vào bề dày chi tiết hàn, vào loại

Nếu bề dày chi tiết hàn lớn hơn 3dqh thì cường độ dòng điện hàn phải lấy tăng lên 10 ữ

15% so với trị số tính toán, còn nếu bề dày chi tiết hàn nhỏ hơn 1,5dqh thì cường độ dòng điện

hàn buộc phải giảm xuống 10 ữ 15 so với tính toán

Năng suất hàn và hàn đắp phụ thuộc vào trị số cường độ dòng điện hàn, vào thời gian cháy

Điện áp dùng cho hàn bằng tay thường ở trong khoảng 20 ữ 35 vôn

Trong sửa chữa, đòi hỏi phải tạo được lớp kim loại hàn đắp có độ cứng và độ bền mòn

cao, do vậy phải dùng loại que hàn chuyên dùng

b) Hàn các chi tiết bằng gang (hàn gang)

Hàng gang là một công nghệ hàn có nhiều khó khăn do nhiều nguyên nhân Nguyên nhân

cơ bản nhất là do tính chất của gang chịu được hiện tượng nguội cứng, hiện tượng này được

đặc trưng bởi thành phần hóa học của gang (cácbon hơn 2%, silic 1,6 ữ 2,0%, mănggan 0,5 ữ

1,2%, lưu huỳnh 0,12% và phốt phát 0,8%) đồng thời do tốc độ nguội nhanh của gang

Xuất phát từ những khó khăn trên đây, trong thực tế đã xuất hiện nhiều phương pháp công

nghệ hàn gang, đó là hàn nóng, hàn nửa nóng và hàn nguội

I- Hàn nóng: Trước khi hàn người ta phải đốt nóng chi tiết đến nhiệt độ

600 ữ 7000C trong các lò nung chuyên dùng Nếu trên chi tiết có nhiều khuyết tật cần phải hàn,

thì với mục đích làm giảm tốc độ nguội của chi tiết người ta phải đặt nó trong một thiết bị giữ

nhiệt có kết cấu đặc biệt Khi đốt nóng gang, thể tích của nó sẽ tăng lên dẫn tới tăng ứng suất

gây nên các vết nứt Tuy vậy nếu đốt nóng chỉ đến nhiệt độ 600 ữ 7000C thì thể tích thích của

nó chỉ tăng thêm 0,4% và không ảnh hưởng đến sự xuất hiện vết nứt Vì vậy nhiệt độ nêu trên

được coi là nhiệt độ tối ưu Công nghệ đốt nóng hợp lý nhất là theo 2 giai đoạn: giai đoạn đầu

đạt nhiệt độ 200 ữ 3000C với tốc độ 6000C trong 1 giờ, giai đoạn hai đến nhiệt độ 600 ữ 7000C

với tốc độ 16000C trong 1 giờ

Nhiệt độ thấp nhất tại thời điểm kết thúc hàn không được nhỏ hơn 4000C

Hàn nóng các chi tiết bằng gang có thể hàn bằng ngọn lửa ôxy-axetylen hoặc hàn điện hồ

quang Chất lượng mối hàn sẽ cao nếu sử dụng ngọn lửa trung hòa hoặc ngọn lửa thừa một ít

axetylen Trong trường hợp này thì mối liên kết hàn có cấu trúc và cơ tính không khác mấy so

với phần kim loại chính của chi tiết

Vật liệu hàn trong trường hợp này là que hàn bằng gang có đường kính 6 ữ 8mm Thành phần

hóa học của que hàn loại này được trình bày trong bảng 3.1

Bảng 3.1

Tỷ lệ các thành phần hóa học, % Loại

II- Hàn nửa nguội: Công nghệ hàn này được tiến hành bằng cách đốt nóng toàn bộ hay đốt

nóng cục bộ chi tiết hàn đến nhiệt độ 300 ữ 4000C, còn các điều kiện công nghệ khác vẫn theo đúng như hàn nóng

III- Hàn nguội: Công nghệ hàn nguội đối với các chi tiết bằng gang được áp dụng tương

đối phổ biến trong sửa chữa máy Tuy hàn nóng sẽ tạo nên chất lượng mối hàn cao, nhưng về mặt kỹ thuật và kinh tế thì vẫn còn nhiều trở ngại, do vậy mức độ áp dụng vẫn chưa nhiều

Trong thực tế tồn tại các phương pháp hàn và hàn đắp nguội đối với các chi tiết bằng gang như sau:

• Hàn bằng que hàn thép ít cácbon có lớp bọc đặc biệt

• Hàn bằng que hàn tổng hợp (bimetal)

• Hàn bằng que hàn hợp kim mômen (có thành phần: 68 Ni; 2,5 Fe; 1,5 Mn; 28 Cu)

Tùy thuộc vào yêu cầu của mối hàn, vào loại khuyết tật của chi tiết v.v… mà người ta chọn loại que hàn cho phù hợp Ví dụ như que hàn bimetal được dùng để hàn đắp các vết nứt nhỏ trên những phần của chi tiết không chịu lực lớn Hoặc que hàn hợp kim mômen được sử dụng trong trường hợp cần tạo lớp kim loại hàn có tính gia công tốt và để giảm đến mức tối đa vùng ảnh hưởng nhiệt trong chi tiết hàn

c) Hàn các chi tiết bằng nhôm và hợp kim nhôm

Điều khó khăn cơ bản nhất đối với hàn các chi tiết bằng nhôm và hợp kim nhôm là cần phải tẩy ra khỏi bề mặt hàn lớp màng ôxít chịu lửa (nhiệt độ nóng chảy là 20500C) Lớp màng này tạo ra trên bề mặt chi tiết và cản trở sự nóng chảy của kim loại que hàn cùng với kim loại chính (kim loại chi tiết) Ngoài ra, màng ôxít này sẽ lẫn vào trong mối hàn tạo thành hợp chất phi kim loại, làm giảm chất lượng mối hàn

Để nhận được chất lượng hàn nhôm tốt hơn, ta nên sử dụng dòng điện một chiều, đấu cực ngược Bề mặt bể hàn thường được làm sạch khỏi màng ôxít nhôm bằng phương pháp hòa tan catốt Nhưng như vậy cũng chỉ mới tẩy được những màng ôxít mỏng, còn đối với những lớp màng ôxít dày, muốn tẩy được ra khỏi bề mặt hàn cần phải dùng chất trợ dung đặc biệt hoặc que hàn có lớp bọc đặc biệt - tẩy bằng phương pháp hoá học

Cũng có thể sử dụng các phương pháp cơ học để tẩy sạch bề mặt hàn (dùng chổi sắt, giấy ráp để đánh sạch lớp ôxít nhôm)

Những chi tiết được chế tạo từ hợp kim nhôm, người ta thường hàn bằng hàn hơi (ôxi -

Nếu dùng hàn điện để hàn hợp kim nhôm, người ta sử dụng que hàn với lớp bọc đặc biệt

có pha thêm 35% Na3AlF6 (Criolít) Việc pha thêm criolít vào trong lớp bọc que hàn có tác dụng làm ổn định quá trình phóng hồ quang Trong thực tế, phụ thuộc vào thành phần hợp kim nhôm, người ta lựa chọn que hàn và chất trợ dung cho phù hợp để cho quá trình hàn đạt được chất lượng cao

Chế độ hàn điện đối với hàn các hợp kim nhôm được trình bày trong bảng 3.2

dạng hạt) tác dụng áp lực lên lớp kim loại

hàn nóng chảy làm cho nó dễ tạo hình và bám

vào chi tiết

• Chất trợ dung sẽ hoà tan các thành

phần kim loại của mình vào trong kim loại

mối hàn, làm tăng chất lượng mối hàn

Que hàn được sử dụng trong trường hợp

này là que hàn trần (không có lớp bọc),

đường kính que hàn thường từ

Hình 3.14 Sơ đồ hàn đắp dưới chất trợ dung

1- Nguồn điện; 2- Thiết bị cấp chất trợ dung; 3- Lớp màng bao bọc bằng chất trợ dung lỏng; 4- Đầu hàn; 5- Que hàn; 6- Buồng khí; 7- Lớp xỉ; 8- Lớp kim loại hàn đắp; 9- Chi tiết hàn; 10- Đầu đấu dòng điện với chi tiết

1 ữ 6mm Que hàn được cung cấp chuyển dịch liên tục vào cung hồ quang bằng một thiết bị chuyên dùng kiểu con lăn (Rulô)

Trong thực tế cũng có những trường hợp người ta sử dụng que hàn dẹt có bề dày 0,4 - 0,8mm, bề rộng 20 - 100mm

Khi hàn các chi tiết thép cácbon trung bình, người ta thường sử dụng que hàn cácbon thấp, que hàn có pha mănggan hoặc que hàn có pha mănggan - silíc Còn đối với các chi tiết thép hợp kim thì phải hàn bằng các loại que hàn hợp kim chuyên dùng

Theo phương pháp chế tạo, chất trợ dung được phân thành 2 loại: loại trợ dung nóng chảy

và loại không nóng chảy (loại gốm)

- Loại trợ dung nóng chảy nhận được bằng cách cho nóng chảy các thành phần hóa học hợp thành trong lò điện, sau đó gia công tạo thành dạng hạt nhỏ Phụ thuộc vào thành phần các nguyên tố hợp kim chứa trong chất trợ dung, những chất trợ dung này được phân thành loại silíc cao (SiO2 > 30%), loại silíc thấp và loại trợ dung mănggan (MnO > 12%)

Trong sửa chữa máy, người ta thường sử dụng chất trợ dung mănggan và silíc cao (bảng 3.3)

≤ 0,5

≤ 0,5

34 ÷38 38÷47

13 ÷15

- 19÷21

30 41,5 4,5 4,5

11 ÷12 15÷18 3÷7 0,5 18,0 6,5 6,5

2 ÷3 8÷10

≤2

11 14,5 5,75 2,5

-

- 0,4÷0,8

29

21

4 ÷5,5 6÷9

-

- 0.15 0,08 0,08 0,15 0,15

-

- 0,20 0,05 0,05 0,12 0,15

-

-

-

- 1,1

- 14,0

-

-

-

41,5 6,0 6,0 5,0 24,0

-

- 2,0

- 0,5

- 14,0

-

-

-

39,5 10,0

- 5,0 25,0

-

-

-

- 0,5 3,0

-

- 3,0 14,0

28,7 10,0 9,0

- 8,0 31,0 6,0

-

- 0,5

- 5,0 1,0 0,8

-

35,6 10,0 9,0

- 8,0 20,0 10,0

-

- 1,0

- 5,0 1,0 0,4

-

43,0 10,0 15,0

- 5,0 17,0 1,0

- 1,0

- 3,0 5,0

Ví dụ như nhận được lớp kim loại hàn có khả năng chống xuất hiện các vết nứt tinh thể, người

ta dùng chất trợ dung gốm AHK-18 có thành phần hóa học như sau:

CaCO 3

CaF 2

MgO

Al2O3SiO2

Tốc độ hàn dưới chất trợ dung dao động từ 10 ữ 80 m/h

Phương pháp hàn tự động dưới chất trợ dung là một công nghệ hàn tiên tiến đáp ứng được nhiều yêu cầu về kỹ thuật đối với các chi tiết sửa chữa

Phương pháp này có các ưu, nhược điểm sau:

• Có thể điều chỉnh được thành phần lớp kim loại hàn để nó đạt được cơ tính theo yêu cầu

• Lớp trợ dung bao phủ mối hàn, làm chậm quá trình nguội của kim loại hàn, điều đó tạo nên lớp kim loại hàn có cấu trúc đồng đều, ít bị nứt và bị rỗ khí

Nhược điểm:

• Chi tiết hàn bị đốt nóng đến nhiệt độ cao, dẫn tới cơ tính của chi tiết có thể bị thay đổi

• Những chi tiết có đường kính nhỏ (< 45mm) khi hàn đắp bằng phương pháp này sẽ gặp một số trở ngại là chất trợ dung nóng chảy chưa kịp đông đặc nhưng vì chi tiết luôn luôn quay cho nên chất trợ dung có thể bị chảy tuột khỏi bề mặt hàn

• Một số chất trợ dung và que hàn đặc biệt có giá thành cao, dẫn tới chi phí hàn sẽ tăng

b) Hàn trong môi trường các chất khí bảo vệ

Một hình thức khác bảo vệ kim loại hàn sẽ được đề cập tới trong công nghệ hàn đắp dưới môi trường các khí trơ (khí Agon) Nhưng việc áp dụng phương pháp này còn bị hạn chế do giá thành của chất khí quá đắt Do vậy hàn đắp hồ quang trong chất khí Agon chủ yếu chỉ được

sử dụng trong công nghệ chế tạo các chi tiết quan trọng trong ngành chế tạo hàng không

Trong lĩnh vực sửa chữa, phương pháp hàn đắp tự động phổ biến nhất là trong môi trường bảo vệ của khí CO2 và hơi nước (H2O) hoặc

của khí bảo vệ tổng hợp

Các thiết bị phụ trợ cho công nghệ hàn

đắp trong chất khí CO2 bao gồm: Bình chứa

khí CO2, bộ cấp khí và đo khối lượng khí,

thiết bị đốt nóng và sấy khí CO2 và các ống

dẫn khí

Sơ đồ công nghệ hàn đắp trong môi

trường khí CO2 được thể hiện trên

hình 3.15

Que hàn có đường kính từ 0,8 ữ 2,0mm được chuyển dịch vào cung hồ quang với vận tốc không đổi

Để giảm sự tiêu hao kim loại (tiêu hao từ 5 đến 20%) và tăng chất lượng mối hàn, người ta thường dùng dòng điện một chiều và đấu cực ngược

Khi hàn đắp trong môi trường khí CO2, có nhiều khả năng ôxy hóa lớp kim loại hàn, bởi vì khí CO2 trong hồ quang bị phân tích và tạo thành ôxít cácbon và ôxy Để giảm hiện tượng oxy hoá khi hàn đắp, người ta phải dùng các que hàn có lớp bọc đặc biệt, lớp bọc này chứa 1,0 ữ 1,2% chất tẩy ôxít (Silic, Titan, manggan) Cũng nhờ vậy mà trong nhiều trường hợp người ta lại nhận được lớp kim loại hàn đắp có cơ tính tốt

Trong giai đoạn hiện nay, hàn đắp tự động trong môi trường khí CO2 được sử dụng chủ yếu để sửa chữa các chi tiết chế tạo từ thép ít cácbon hoặc từ gang đúc Ngoài ra công nghệ này cũng được dùng để hàn các tấm mỏng khi sửa chữa cabin, các tấm nắp v.v…

Chất lượng hàn đắp trong trường hợp này cũng phụ thuộc nhiều vào các điều kiện và chế độ hàn Sau đây là bảng minh hoạ chế độ hàn đắp bằng que hàn CB-10ΓC có đường kính 2mm (Bảng 3.4)

Tuy vậy, phương pháp này cũng còn những tồn tại là mức tiêu hao kim loại còn nhiều và

cơ tính lớp kim loại hàn đạt đến mức còn thấp hơn so với hàn dưới chất trợ dung

c) Hàn đắp tự động trong môi trường hơi nước

Hơi nước được xả vào trong mỏ hàn

(Hình 3.16) có tác dụng bảo vệ hồ quang và

lớp kim loại nóng chảy khỏi sự tác dụng của

không khí bao quanh (đặc biệt là của Nitơ)

Để cho chất ngăn cách (tức là hơi nước)

không xả trực tiếp vào hồ quang, trong kết

cấu của mỏ hàn có một bộ phận phản xạ đặc

biệt Hơi nước được xả lên thành của mỏ hàn

và được hấp thụ lại tại vòng chắn (1), tại đây

hơi nước lại được bốc hơi một lần nữa và xả

Hình 3.17 Mặt cắt que hàn hình ống

vào bể hàn ở dạng hơi

Que hàn được sử dụng trong công nghệ này là que hàn ít cácbon, hoặc cũng có thể là que hàn có chứa Silic, mănggan

Ưu điểm cơ bản của phương pháp hàn này là chất bảo vệ thông dụng và rất rẻ, các mối hàn

ít bị nứt và quá trình hàn không thải ra các khí độc, cho nên phương pháp này được sử dụng để hàn nhiều loại chi tiết máy

phần hợp kim khác nhau (cácbon, các hợp

kim hai kim loại, hoặc các kim loại nguyên

chất), bao gồm các chất tạo xỉ và tạo khí (cẩm thạch, quặng titan) đồng thời bao gồm các chất

có tác dụng làm ổn định quá trình cháy hồ quang

Que hàn ống được phân thành 2 loại: loại thứ nhất chứa các thành phần hợp kim đến 12% hoặc cao hơn loại thứ hai có tỷ lệ này thấp hơn

Đối với que hàn loại thứ nhất, người ta dùng để tạo nên lớp kim loại hàn có cơ tính cao và đòi hỏi phải được bảo vệ một cách tin cậy khỏi sự tác dụng của khí Nitơ đến lớp kim loại lỏng

Do vậy loại que hàn này được chế tạo với một lượng cần thiết các thành phần tạo xỉ và tạo khí, đồng thời có cho thêm vào một ít chất tác dụng với Nitơ

Đối với que hàn loại thứ hai thì việc chống lại sự tác dụng của Nitơ đến lớp kim loại lỏng

sẽ giữ vai trò thứ yếu, hỗn hợp được cho thêm các chất có tác dụng làm tăng khả năng chuyển hóa của kim loại que hàn sang chi tiết, giảm bớt sự tiêu hao rơi vãi kim loại và dễ hình thành mối hàn

Để hàn đắp các mặt phẳng hoặc bề mặt các chi tiết tròn xoay có đường kính lớn, người ta thường dùng que hàn dạng dẹt có bề rộng 20 ữ 100mm

Que hàn ống thường có đường kính 2,0; 2,5 và 3,0mm Thành phần hóa học của chúng được trình bày trong bảng 3.5

Bảng 3.5

Thành phần hóa học % Loại

Độ cứng lớp kim loại hàn HRC

0,6 0,6 1,0

30 -45 3,0

-

3,5 0,6 1,5

3,5 0,4 - 0,8

-

-

- 0,7

- 0,2 0,3 ữ 0,4

48 - 55

60 ữ 65

52 ữ 60