Nhân viên xã hội giúp những đứa trẻ chấp nhận là hôn nhân của bố mẹ đã gãy đổ, và nhân viên xã hội cần phải khuyên bố mẹ sau khi ly dị cả 2 đều quan tâm đến con cái và để cho con cái gặp
Trang 1hơn nếu cặp vợ chồng thuận tình ly hôn mà không xảy ra những cuộc gây gỗ, ẩu đả nghiêm trọng
Nhân viên xã hội giúp những đứa trẻ chấp nhận là hôn nhân của bố mẹ đã gãy
đổ, và nhân viên xã hội cần phải khuyên bố mẹ sau khi ly dị cả 2 đều quan tâm đến con cái và để cho con cái gặp bố mẹ, và cần khuyến khích để bố mẹ hiểu rằng con cái không có lỗi trong sự gãy đổ này, và để cho con cái hiểu rằng nó không có khả năng hàn gắn lại cha mẹ, cần khuyến khích cha mẹ hiểu rằng con cái đang khổ sở vì
sự ly hôn và cần sự hỗ trợ của cha mẹ mình và có thể trong lúc ly hôn, họ cũng đau khổ và quên rằng con mình cũng đang đau khổ như mình Khuyến khích hai cặp vợ chồng này khi thuận tiện, nói con cái rằng sự ly hôn này là do hai vợ chồng chứ không phải là con cái không có khả năng cứu vãn Đó là cách để cho con cái nhận thức rằng cuộc hôn nhân này không thể tồn tại được, đừng để cho trẻ có những mơ ước hão huyền là nó có thể hàn gắn được mối quan hệ giữa cha mẹ
Bài 2: Làm việc với người lớn trong gia đình
1 Thương lượng với cha mẹ về sự cần thiết làm việc riêng với trẻ
2 Giúp đỡ trẻ và cha mẹ làm sáng tỏ cảm xúc của trẻ
PHẦN VII
Tiến trình công tác xã hội với trẻ em và gia đình
Trang 21 Tìm hiểu trẻ em và gia đình của trẻ
Muốn có sự hiểu biết về tình trạng của trẻ, nhân viên xã hội cần phải vãng gia
để khảo sát môi trường sống của trẻ và cha mẹ Những vấn đề mà nhân viên xã hội cần quan tâm trong bối cảnh gia đình thông qua các mối quan hệ ví dụ như :
- Cha - mẹ : Sự không hài lòng của họ về trẻ, những bất hòa trong các quyết định, những khó khăn trong quan hệ vợ chồng
- Cha mẹ - đứa trẻ : Cách giải quyết những khó khăn, thất vọng vì trẻ vô tích sự
- Trẻ em – Cha mẹ : Trẻ oán giận vì bị xem lúc nào cũng là trẻ con, những than phiền vì những bất công
- Trẻ - trẻ : Sự kình địch giữa anh chị em ruột, ganh tị nhau
Thân chủ của nhân viên xã hội có thể là một trong những người này - một đứa trẻ từ chối đi học, cha hoặc mẹ tức giận hoặc buông xuôi hoặc tất cả các thành viên gia đình cảm thấy buồn bã Nhân viên xã hội có thể tìm hiểu ở khu xóm, tại trường học hoặc ở các tổ chức trong cộng đồng Ai là thân chủ là một câu hỏi khó được trả lời
Có nhân viên xã hội thích gặp tất cả các thành viên trong gia đình khi phỏng
vấn, có người thích gặp cha mẹ trước với hoặc không có sự hiện diện của trẻ Tiến
trình tìm hiểu là một tiến trình quan sát, hỏi và lắng nghe Để khám phá “cái gì”,
nhân viên xã hội cần có những kỹ năng quan sát, đặt câu hỏi và lắng nghe khi tiếp cận gia đình Cuộc gặp gỡ này là một mối quan hệ tương tác, một tiến trình của gia đình đi tìm sự can thiệp hoặc sự hỗ trợ và nghiệp vụ chuyên môn nhằm làm rõ vấn
đề
Hilton Davis (1985) đã đưa ra ba mô hình trong một quyển sách về trẻ em với những nhu cầu đặc biệt : mô hình chuyên gia, mô hình khách hàng và mô hình ghép :
Trang 3• Theo mô hình chuyên gia, nhà chuyên môn tự cho mình là trên hết
do mình là chuyên gia, có trách nhiệm và phải có quyết định Thân chủ tương đối thụ động, cần lời khuyên và thực hiện theo lời phán của chuyên gia
• Theo mô hình khách hàng, thân chủ có quyền chọn lựa cái gì họ tin
là phù hợp với các nhu cầu của họ, nhà chuyên môn chỉ vai trò tư vấn
• Theo mô hình ghép hay còn được gọi là mô hình đối tác, nhà chuyên môn có tự xem mình là chuyên gia, nhưng có chia sẻ, trao đổi với phụ huynh và với những nhà bán hoặc không chuyên nghiệp khác để họ có thể đứng ra làm trung gian hoặc tạo thuận lợi cho trị liệu đứa trẻ hay cha mẹ đứa trẻ
Không có mô hình nào phù hợp cho mọi vấn đề Điều quan trọng là nhà chuyên môn phải biết sứ mệnh của mình là gì Để giúp nhân viên xã hội khám phá vấn đề của trẻ em và gia đình chúng thì nên hướng vào các câu hỏi sau đây:
• Tôi có gặp gia đình chưa ?
• Tôi có nhìn trẻ trong bối cảnh của gia đình của nó không?
• Tôi có trao đổi hai chiều thường xuyên với gia đình không?
• Tôi có tôn trọng giá trị của gia đình không?
• Tôi có cảm nhận là gia đình có những mặt mạnh để giúp trẻ không?
• Tôi có nhận diện được các khả năng và tài nguyên của gia đình không?
• Tôi có hành động một cách trung thực nhất không?
• Tôi có cho họ nhiều lựa chọn để thực hiện điều gì đó không?
• Tôi có lắng nghe họ không?
• Tôi có nhận diện được các mục tiêu của họ không?
• Tôi có thương lượng với họ không?
• Tôi có điều chỉnh để có kết luận chung không?
Trang 4• Tôi có cho rằng họ có trách nhiệm về những gì tôi làm cho con cái của họ?
• Tôi có cho rằng tôi phải cần có sự kính trọng của họ không?
• Tôi có tin tưởng là họ có thể thay đổi?
• Tôi có cố gắng nhận diện cách nhìn của họ đối với con cái của họ không?
Phần nhiều câu trả lời “có” là theo mô hình khách hàng, còn trả lời “không” là theo mô hình chuyên gai Mô hình mà nhân viên xã hội chọn không phải chỉ do cơ quan mà nhân viên xã hội làm việc, do thân chủ đi tìm kiếm sự hỗ trợ ở cơ quan mà còn do quan điểm của bạn về con người Cách nhân viên xã hội phân tích vấn đề và đạt ra các giải pháp phản ánh niềm tin của nhân viên xã hội về gia đình, các vấn đề của nó và mặt mạnh của nó thúc đẩy sự phát triển và thay đổi
2 Tiếp cận vấn đề : làm việc với trẻ, thiết lập các nguyên tắc làm việc
3 Vãng gia
• Tìm hiểu môi trường sống
• Làm việc với cha mẹ
4 Phân tích vấn đề
• Điều gì đang xảy ra ?
• Tại sao nó xảy ra ?
• Điều gì sẽ xảy ra tiếp ?
5 Hỗ trợ tình cảm
6 Chuẩn bị/trao đổi với các đồng nghiệp, chuyên gia để có sự thống nhất trong phương hướng giải quyết vấn đề
7 Hiểu được ước muốn và cảm xúc của trẻ
Đối với trẻ em, trong công tác xã hội nhóm, một hình thức môi trường giúp trẻ thay đổi là chơi Cần phân biệt chơi trong khuôn khổ và chơi không theo khuôn khổ Chơi không theo khuôn khổ là một phương tiện truyền thông và tự bộc lộ Nó được dùng
Trang 5cho các nhóm của mọi lứa tuổi, liên quan đến các nhu cầu của cá nhân và liên quan đến những người mà họ có quan hệ ở một thời điểm nhất định Garvey (1977) nêu 5 tiêu chí để xác định trò chơi không theo khuôn khổ :
• Chơi vui, hoặc có giá trị tích cực cho người chơi
• Được thúc đẩy từ bên trong, không có mục đích bên ngoài hoặc hành động bắt buộc nào
• Nó xuất phát một cách tự nhiên, không bị ép buộc
• Nó đòi hỏi sự tham gia tích cực bởi người chơi
• Nó có một mối quan hệ nhất định với cái “không chơi” trong thế giới thực Các đặc tính của việc chơi không theo khuôn khổ :
Chơi được dùng bởi người lớn để hiểu trẻ em theo 3 phương cách (Garbarino Stott, 1992) :
• Tìm hiểu mức độ phát triển và năng lực của trẻ, bao gồm phát triển nhận thức, xã hội và thể chất
• Thu thập thông tin về cuộc sống tinh thần của trẻ - có khái niệm về trẻ cảm nhận như thế nào
• Chơi giúp trao đổi về những trải nghiệm lo lắng
Những hoạt động bao gồm trò chơi, thi đua, kể chuyện, sắm vai, tâm kịch đều được xem là chơi theo khuôn khổ Nhân viên xã hội sử dụng các hoạt động này để các thành viên và nhóm đạt được mục tiêu của họ, nó thường xem như là một chương trình hoạt động đã định, giúp họ “học hỏi các quy định của trò chơi”, giúp họ dịch chuyển xa hơn, tạo ra những khám phá mới, phát triển sự sáng tạo
Thông thường, nhân viên xã hội hỗ trợ nhóm lựa chọn và sử dụng các hoạt động Vai trò của tác viên bao gồm nhiều công việc như chọn một hoạt dộng, lên kế hoạch,
Trang 6khởi đầu, dạy (trường hợp nhó trẻ), hỗ trợ, điều chỉnh, điều quan trọng là tạo sự gắn kết giữa các thành viên trong nhóm và các hoạt động phải là những cơ hội khen thưởng để các nhóm viên phàn ứng một cách tích cực Trong những trường hợp khác, nhân viên xã hội cần giúp trẻ vượt qua những hoạt động mới mẻ, chưa quen thuộc, để tập dần sự thích thú trong những gì trẻ đang làm Trong lúc vẽ tranh hoặc lúc nặn đất sét, nhân viên xã hội thường cùng tham gia, tạo cho trẻ nhiều cơ hội tự thể hiện một cách thoải mái mà không có cảm giác là mình đang bị giám sát bời nhân viên xã hội Vai trò của nhân viên xã hội là tạo sự ham muốn tham gia hoặc thúc đẩy người khác trở nên dấn thân hơn Tuy nhiên đôi lúc nhân viên xã hội cũng cần kiểm soát hoặc hạn chế bớt những hành vi thái quá, trường hợp có mâu thuẫn, có nghĩa là nhân viên xã hội được phép can thiệp khi trẻ có nhu cầu
2 Các bước tìm hiểu trẻ em và gia đình
2.1 Phỏng vấn trẻ
Phỏng vấn là một phương pháp chủ yếu để có thể tiếp cận các vấn đề của cha
mẹ và của trẻ Trước khi thâm nhập vào các vấn đề riêng tư của gia đình, bạn cần phải trả lới một cách rõ ràng nhiều câu hỏi được đặt ra:
• Tôi có quyền và được sự chấp thuận của gia đình chưa để tiến hành cuộc phỏng vấn? Vấn đề khó khăn là nhân viên xã hội thường đội hai “nón” được gọi là “chăm sóc” và “kiểm soát” và những sự can thiệp, viếng thăm không dược mong đợi như vậy thường ít được chào đón nhất là trong những trường như trẻ bị lạm dụng tình dục…
• Các mục tiêu của tôi là gì ? ( Tôi muốn tìm hiểu cái gì?)
• Ai tôi cần gặp để tôi đạt được các mục tiêu của tôi ? (Tất cả các thành viên trong gia đình ? Chỉ gặp người cha thôi ? Chỉ gặp riêng đứa trẻ? với anh chị
em của trẻ ?)
• Tôi nói chuyện với ai trước? Người mẹ? Cả cha mẹ ? Có sự hiện diện của trẻ hay không?
• Tôi bắt đầu như thế nào?
Trang 7• Làm thế nào để tôi bảo đảm là họ an tâm về tính riêng tư của vấn đề của họ?
• Cách nào tốt nhất để gợi ra những thông tin xác thật? Thông tin nào là xác thật?
• Làm thế nào để giúp họ không nói lạc đề hoặc lẫn tránh vấn đề chính yếu?
• Làm thế nào tôi kết thúc cuộc phỏng vấn giúp họ yên tâm và không làm cho
họ lo sợ ?
Nhân viên xã hội cần lưu ý là phỏng vấn trẻ em đòi hỏi kỹ năng truyền thông,
sự kiên nhẫn và tôn trọng trẻ Trẻ nhỏ tuổi thường có giới hạn trong diễn đạt suy nghĩ của mình, mối lo sợ, tâm trạng thất vọng và những mối nghi ngờ
2.2 Tiến trình khảo sát vấn đề
Giai đoạn 1 : Bối cảnh ban đầu
Bước 1 : Duy trì mối quan hệ làm việc hiệu quả
(a) Giải thích bạn là ai và bạn mong đợi gì (b) Thiết lập mối quan hệ thân thiện, chuyên nghiệp (ví dụ làm việc
có hệ thống)
Bước 2 : Giúp thân chủ cơ hội trình bày vấn để như họ nhận thấy
(Những câu hỏi này có thể phù hợp và hỏi trực tiếp trẻ) (a) Bắt đầu bằng một câu hỏi mở : “Hãy cho tôi biết điều làm em
bận tâm?”
(b) Tóm lược ở khoảng cách câu chuyện mà không cắt ngang
lời nói của thân chủ :” Có thể chúng ta ngưng một lát để xem tôi
có hiểu đầy đủ những gì em nói không? Tôi muốn chắc là tôi hiểu đúng Như tôi hiểu là em đang quan tâm đến…Cần dành thời gian cần thiết cho thân chủ tự trình bày Một số câu hỏi bổ sung có ích cho bước này : “Điều gì tốt lành trong tình hình hiện nay mà em đang quan tâm
có liên quan đến…… (trẻ nói)? ; Nó giúp cho cuộc sống gia đình như
Trang 8thế nào? Có ai khác thể hiện mối quan về……… ? Có ai cho đó là không đáng quan tâm không?”
Bước 3: Bắt đầu xác định rõ vấn đề
(a) Hỏi về những ví dụ gần nhất minh họa cho vấn đề: “Có thể cho tôi biết chi tiết điều gì đã xảy ra để tôi có thể nhìn rõ vấn đề? Điều gì dẫn đến sự đối kháng,hoặc vấn đề? Ai nói gì với ai? Làm làm gì đối với ai? Với những hậu quả gì? Thông thường sự cố kết thúc như thế nào? Việc
sử dụng sắm vai có thể giúp ích rất nhiều
(b) Tìm hiểu khi nào, thường như thế nào, với cường độ ra sao, trong tình huống riêng biệt nào (ai, nơi chốn, hoàn cảnh) và các vấn đề xảy đến
(c) Khám phá những chi tiết xung quanh vấn đề “Xảy ra bao lâu?” (d) “ Có cố gắng khắc phục nó như thế nào ? kết quả ra sao ?”
(e) “Có ai giúp vượt qua vấn đề không? Có ai cản trở không ? (f) “Có lẻ em có vài ý kiến như tại sao nó lại xảy ra?
Bước 4 : Tìm hiểu hướng giải quyết mong muốn
“Tôi xin đưa ra một vài câu hỏi để giúp chúng ta làm rõ về những
gì mà chúng ta sẽ cùng làm việc Nếu cần thiết, khi các thành viên khác trong gia đình có liên quan thì chúng ta sẽ cần tham khảo ý kiến của họ
Bước 5 : Nhận diện chân dung vấn đề
Ghi nhận những lời than phiền và hướng mong muốn giải quyết của các thành viên trong gia đình
Bước 6 : Phân tích cho thân chủ suy nghĩ về những diễn biến hành vi
Phân tích theo công thức : A - B - C
Trang 9Công việc này sẽ giúp chúng ta hiểu một số ảnh hưởng có ý nghĩa làm bùng nổ và duy trì mối tương tác không vui trong gia đình, cung cấp cho thân chủ một số dữ liệu thu thập thông tin và sắp xếp việc nhà
A ( sự kiện tác động trước, Antecedent event )
B ( Hành vi phản ứng do vấn đề gạy ra – Behavior)
C ( Hậu quả xảy ra sau sự kiện – Consequence)
Bước 7 : Thiết lập các ưu tiên của vấn đề
Hỏi thân chủ cho biết mối quan tâm lớn nhất của họ là gì, Các ưu tiên cần thực hiện để thay đổi Thứ tự công việc có thể bị ảnh hưởng bởi những quan tâm đối với vấn đề :
- Mức độ phiền muộn
- Múc độ nguy hiểm
- Sự liên can đến đời sống gia đình hoặc từng cá nhân thành viên
- Khả năng cải thiện, thay đổi, can thiệp
- Tần số xảy ra sự kiện
- Cái giá của sự thay đổi dựa trên tài nguyên (tiền bạc, thời gian )
- Mức độ chấp nhận của hướng giải quyết mong muốn
- Kỹ năng, tài nguyên của nhân viên xã hội, cơ quan cung cấp dịch
vụ giúp đỡ
Giai đoạn II : Khảo sát bổ sung
Bước 8 : Lập biểu đồ thế hệ
Cùng với các thành viên gia đình xây dựng biểu đồ thế hệ với các thông tin chi tiết về vai trò và vấn đề trong cuộc sống gia đình của từng thành viên
Trong cuộc sống gia đình, cần chú ý các vấn đề sau :
Sự gắn kết : phản ảnh mối quan hệ trao đổi tình cảm gắn bó giữa
Trang 10các thành viên và tính độc lập của cá nhân
Các ranh giới : mô tà các thành tố thuộc hệ thống gia đình và các
thành tố thuộc môi trường, được xác định bởi các quy tắc của vai trò cá nhân Các ranh giới có thể rõ ràng (các quy tắc đễ nhận biết và chấp nhận), không rõ ràng(mâu thuẫn, lộn xộn, thiếu vững chắc hoặc thiếu vắng), hoặc khắt khe (cứng nhắc, không thích nghi)
Sự thích nghi : cho biết một gia đình có thể thay đổi các vai trò và mối
quan hệ của mình để thích nghi với ảnh hưởng của sự thay đổi
Sự hài hòa : Các tiểu hệ thống hài hòa với hệ thống gia đình và hệ
thống gia đình hài hòa với môi trường Duy trì sự hài hoà giúp đương đầu với sự thay đổi và lo lắng, để được như vậy hệ thống phải mở
Mở : Các thành viên trong gia đình có nhiều phương tiện để trao đổi
với bên ngoài
Đóng : Rất ít trao đổi với bên ngoài Phản hồi : Tiến trình qua đó gia đình có khả năng nhận biết và quản lý
được sự tiến bộ của mình và biết điều chỉnh khi cần thiết trong việc hoàn thành mục tiêu của gia đình
Những mâu thuẫn trong gia đình thường do những yếu tố:
- Sự hỗn độn trong tổ chức gia đình : thiếu sự tổ chức làm cho việc
quản lý sự thay đổi rất khó khăn
- Tổ chức cứng nhắc làm triệt tiêu sự thay đổi khi cần có sự thay
đổi hoặc có những phản ứng không phù hợp khi có sự cố
- Khoảng cách giữa các thành viên trong gia đình quá lớn đưa đến
sự cô lập về tình cảm và sức khỏe kém
- Sự gần gũi quá mức đưa đến việc mất đi tính cá biệt hóa
- Thiếu khả năng giải quyết mâu thuẫn và quyết định
- Thiếu khả năng liên kết giữa cha mẹ trong giải quyết vấn đè
Trang 11- Sự liên minh giữa các thế hệ (nội hoặc ngoại) trong đối phó với
vấn đề
- Thiếu giao tiếp giữa các thành viên
- Thiếu sự đáp ứng cho nhau về mặt cảm nhận
Bước 9 : Khảo sát các kỹ năng của thân chủ (động cơ, tài nguyên)
Các kỹ năng làm cha mẹ :
Tôi và con tôi Tôi và những người quan
trọng khác
Các kỹ năng tôi cần để quan hệ hiệu quả với con tôi
Các kỹ năng tôi cần để quan
hệ hiệu quả với những người khác ( ví dụ như hôn phối, giáo viên, bạn bè ) có liên quan đến con tôi
• Làm thế nào để truyền thông
rõ ràng
• Lắng nghe cẩn thận như thế nào để hiểu
• Phát triển mối quan hệ của tôi như thế nào
• Làm thế nào để giúp đỡ, chăm sóc và bảo vệ mà không quá đáng
• Răn dạy và duy trì kỷ luật như thế nào
• Làm thế nào để chứng tỏ và nhận lòng yêu thương
• Làm thế nào để quản lý và giải quyết mâu thuẫn
• Cho và nhận phản hồi như thế nào
• Làm thế nào để duy trì sự cân đối giữa các thái cực (ví như yêu thương mà không chiếm hữu)
• Làm thế nào để thương lượng thỏa hiệp
• Đặt ra những giới hạn hợp lý như thế nào
• Làm thế nào để khách quan đối với người khác
• Làm thế nào để không ích
kỷ
• Làm thế nào để quyết đoán
mà không lấn áp và gia trưởng
• Làm thế nào để ảnh hưởng đến những người quan trọng
và các hệ thống (ví như trường học)
• Làm thế nào để làm việc qua nhóm (nhóm phụ huynh)
• Làm thế nào để bày tỏ cảm nhận của mình một cách rõ ràng và xây dựng
• Làm thế nào để truyền tự tin
và sức mạnh nơi người khác
• Làm thế nào để nhìn nhận bạn của con tôi theo cách nhìn của con tôi