Hoài bão cá nhân mà H ộ say mê đạt tới để tự khẳng định tr ước cuộc đời là một sự nghiệp văn chương, nhưng là thứ văn chương chân chính, mang ti nh thần nhân đạo cao đẹp, “nó ca ngợi t ì
Trang 1Biên tậ p viên: Trầ n Hả i Tú www.hoc360.vn O
GI Á TRỊ NHÂN ĐẠ O MỚ I MẺ TRONG TÁC PHẨ M “ĐỜ I THỪ A”
CỦ A NAM CAO
Đờ i thừ a là truyệ n về mộ t nhà văn nghèo bấ t đắ c dĩ Đề t ài ấ y không thậ t mớ i:
đư ơ ng thờ i, đã có Mự c mài nư ớ c mắ t (Lan Khai), Nợ văn (Lãng Tử ), nhiề u trang tuỳ bút củ a Nguyễ n Tuân, nhiề u vầ n th ơ củ a Tả n Đà, Nguyễ n Vỹ , Trầ n Huyề n Trân…, hai câu th ơ rấ t quen thuộ c củ a Xuân Diệ u: “Nỗ i đờ i cơ cự c đang giơ vuố t – Cơ m áo không đùa vớ i khách thơ ”… Tấ t cả đề u đã nói thấ m thía về cả nh nghèo túng đáng thư ơ ng củ a ngư ờ i cầ m bút
Đờ i thừ a cũng như mộ t số sáng tác củ a Nam Cao gầ n gũi vớ i nó về đề t ài, giọ ng điệ u, tư tư ở ng: Trăng sáng, Nư ớ c mắ t, Số ng mòn… – đã ghi lạ i chân thậ t hình ả nh buồ n thả m củ a ngư ờ i tri thứ c tiể u t ư sả n nghèo Tuy không đ ế n nỗ i quá đen tố i, “tố i nh ư mự c”
lắ m khi “đen quánh lạ i” – chữ dùng củ a Nguyễ n Tuân -, như cuộ c số ng củ a quầ n chúng lao
độ ng thư ờ ng xuyên đói rét thê thả m, như ng cuộ c số ng củ a nhữ ng ng ư ờ i “lao độ ng áo trắ ng”, nhữ ng “vô sả n đeo cổ cồ n” đó cũng to àn mộ t màu xám nhứ c nhố i: “không tố i đen
mà xam xám nhờ nhờ ” (Xuân Diệ u) Vì nghèo túng triề n miên, vì “chế t mòn” về tinh thầ n Trong bứ c tranh chung về cuộ c số ng ng ư ờ i tiể u t ư sả n nghèo, Nam Cao đã góp vào nhữ ng nét bút rấ t mự c chân thậ t và sắ c sả o, làm cho hình ả nh vừ a bi vừ a hài củ a lớ p ngư ờ i này trở nên đầ y ám ả nh
Trong mả ng sáng tác về đề t ài tiể u tư sả n củ a Nam Cao, Đờ i thừ a có mộ t vị trí đặ c biệ t Cũng như tiể u thuyế t Số ng mòn, Đờ i thừ a là sự tổ ng hợ p củ a ngòi bút Nam Cao trong
đề tài tiể u tư sả n, là tác phẩ m đã thể hiệ n khá hoàn chỉ nh tư tư ở ng nghệ thuậ t cơ bả n củ a nhà văn Có điề u, trong khuôn khổ truyệ n ngắ n, sự tổ ng hợ p ấ y không xả y ra tr ên bề rộ ng
mà chủ yế u tậ p trung đi vào bề sâu
Giá trị củ a Đờ i thừ a không phả i chỉ ở chỗ đã miêu t ả chân thậ t cuộ c số ng ngh èo khổ ,
bế tắ c củ a ngư ờ i trí thứ c tiể u t ư sả n nghèo, đã viế t về ngư ờ i tiể u tư sả n không phả i vớ i ngòi bút vuố t ve, thi vị hoá, mà còn vạ ch ra cả nhữ ng thói xấ u củ a họ v.v…
Cách nói đó dư ờ ng như xác đáng, song ch ỉ thấ y mộ t lớ p ý nghĩa, lớ p thứ nhấ t, lớ p bên trên củ a tác phẩ m Mà vớ i Nam Cao, cách nh ìn như vậ y thậ t tai hạ i, vì nó “bấ t cậ p”, vô tình thu hẹ p và hạ thấ p rấ t nhiề u tầ m t ư tư ở ng củ a truyệ n Khác vớ i các tác phẩ m củ a Nguyễ n Công Hoan, Ngô Tấ t Tố , Vũ Trọ ng Phụ ng, truyệ n củ a Nam Cao thuộ c loạ i có nhiề u
lớ p nghĩa, t ư tư ở ng truyệ n không phả i luôn trùng khí t vớ i nộ i dung cuộ c số ng đự ơ c phả n ánh trong truyệ n Trong khi dự ng lạ i chân thậ t t ình cả nh nhế ch nhác củ a ng ư ờ i trí thứ c nghèo, ngòi bút Nam Cao đã tậ p trung xoáy sâu vào tấ n bi kị ch tinh thầ n củ a họ , qua đó,
đặ t ra mộ t loạ t vấ n đề có ý nghĩa kh ái quát xã hộ i và triế t họ c sâu sắ c
Trang 2Biên tậ p viên: Trầ n Hả i Tú www.hoc360.vn P
Chuyện Hộ “mê văn”, có “hoài bão lớn” về văn chương và khao khát tên tu ổi chói sáng, là một hiện tượng phổ biến, có ý nghĩa điển h ình
[…]
VớiĐờ i thừ a(sau đó là Số ng mòn), Nam Cao đã đề cập gần như trực diện tới vấn đề
cá nhân, nói lên yêu cầu được khẳng định và phát triển của cá nhân – vấn đề mà lâu nay, người ta tưởng đâu chỉ đặt ra trong văn học l ãng mạn đương thời
Quả là chủ đề cá nhân không có trong sáng tác của Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, nhưng lại là chu đề tâm huyết của Nam Cao Và niềm khao khát được làm đầy trái tim, khao khát được sống mạnh mẽ, sâu sắc, chói sáng, v ượt lên trên cái bằng phẳng tầm thường, sự ghê sợ điệu sống mòn mỏi, đơn điệu, vô vị…, là những điều da diết ở tác giảPhấ n thông vàng,Kinh cầ u nguyệ n củ a nhữ ng kẻ đi làm, tác giảThiế u quê hư ơ ng,Tuỳ bút (I, II),Chiế c
lư đồ ng mắ t cua…, nhưng cũng chính là những điều nung nấu ở tác giảĐờ i thừ a, Số ng mòn Chủ đề ấy chính là một biểu hiện mới mẻ của chủ nghĩa nhân đạo trong văn học Việt Nam thếkỷ XX này Có điều là, nếu như phần nhiều cái “tôi” trong văn học l ãng mạn trong khi giãy giụa “nổi loạn” “chống lại x ã hội thù địch với nó, nó càng ngày càng khép kín, ch ỉ còn tự thực hiện và tự “phát triển” trong sự đối lập với x ã hội; thì ở Nam Cao, yêu cầu khẳng định và phát triển cá nhân luôn gắn liền với trách nhiệm x ã hội, hướng theo lí tưởng nhân tạo tiến bộ Hoài bão cá nhân mà H ộ say mê đạt tới để tự khẳng định tr ước cuộc đời
là một sự nghiệp văn chương, nhưng là thứ văn chương chân chính, mang ti nh thần nhân đạo cao đẹp, “nó ca ngợi t ình thương, lòng bác ái, sự công bình”…
Có lẽ trong văn học đương thời, không ai ngoài Nam Cao đã đặt ra vấn đề cá nhân một cách đúng đắn và tiến bộ như vậy
Nhưng cái xã hội ấy nếu kích thích sự thức tỉnh ý thức cá nhân thì đồng thời, đã đẩy
cá nhân vào tình trạng bị đè bẹp Đó là tất cả tấn bi kịch đang diễn ra ngấm ngầm trong đời sống tinh thần thế hệ 1930 khi đó “Hoài bão lớn” mà Hộ quyết đạt tới bằng một ý chí phi thường đã không thể thực hiện được Hộ gặp Từ giữa lúc người con gái bất hạnh đó đang
“đau đớn không bờ bến”: bị một g ã Sở Khanh bỏ rơi với đứa bé mới đẻ… Hộ đã “cuối xuống nỗi đau khổ của Từ (…) mở rộng đôi cánh tay đón lấy Từ” Tr ước số phận đau khổ của con gnười, anh không còn có thể coi “nghệ thuật là tất cả” mà đã hành động như một con người chân chính Nhưng điều đó đã gây nên nguy cơ phá hỏng sự nghiệp của anh Từ khi “ghép cuộc đời của Từ vào cuộc đời của hắn, hắn có cả một gia đình phải chăm lo” Hộ không thể
“khinh những lo lắng tủn mủn về vật chất” như trước đây, mà trái lại, phải ra sức kiếm tiền
Và “những bận rộn tẹp nhẹp, vô nghĩa lí nh ưng không thể không nghĩ tới, ngốn một phần lớn thì giờ của hắn” Nhưng không phải chỉ thì giờ
Vì phải kiếm tiền – trong điều kiện, khả năng của Hộ, cách ki ếm tiền duy nhất là sáng tác – Hộ không thể viết thận trọng, nghi êm túc theo yêu cầu của nghệ thuật chân chính Anh “phải cho in nhiều cuốn văn viết vội v àng (…) phải viết những bài báo để người
Trang 3Biên tậ p viên: Trầ n Hả i Tú www.hoc360.vn Q
ta đọc rồi quên ngay sau lúc đọc” Đây là điều vô cùng đau đớn với một người như Hộ Không phải anh không được viết, mà là phải viết thứ văn chương mà một người có lí tưởng nghệ thuật cao đẹp, có lương tâm nghề nghiệp, có khát vọng v ươn tới đỉnh cao nghệ thụât như anh, không thể nào chấp nhận được Thế là, Hộ đã phản bội lại chính mình Nhà văn chân chính nơi anh cảm thấy hết sức đau đớn, nhục nh ã chứng kiến gã “bất lương”, “đê tiện” cũng chính là anh đang làm thứ hàng giả: “Chao ôi! Hắn đã viết những gì? Toàn những cái vô vị, nhạt nhẽo, gợi những t ình cảm rất nhẹ, rất nông, diễn một vài ý rất thông thường quấy loãng trong một thứ văn bằng phẳng v à quá ư dễ dãi Hắn chẳng đem một chút mới lạ
gì đến cho văn chương”
Là người hiểu rất rõ viết văn là một hoạt động sáng tạo không ngừng, phải “kh ơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những cái gì chưa có”, Hộ cay đắng nhận ra rằng mình “là một kẻ vô ích, một người thừa”, bởi vì, “hắn chẳng đem một chút mới lạ g ì đên cho văn chương” Người nghệ sĩ sáng tạo trước đây trong Hộ đã chết Hộ đau buồn vô hạn v ì cảm thấy đời mình đã bỏ đi, không gì cứu vãn được: “Thôi thế là hết! Ta đã hỏng! Ta đã hỏng đứt rồi!” Tấn bi kịch tinh thần đau đớn của Hộ l à ở đó
Đây không phải chỉ là bi kịch của một nhà văn không thành đạt, cũng không phải là
bi kịch “vỡ mộng” của những ch àng trai nghèo tỉnh lẻ cay cú muốn nhập v ào xã hội thượng lưu Pari nhưng bị ném trả tàn nhẫn trong tác phẩm của Banzắc Đây l à bi kịch của con người có ý thức sâu sắc về sự sống, muốn v ươn lên một cuộc sống chân chính, trong đó cá nhân được phát triển bằng sự nghiệp t inh thần có ích cho xã hội, nhưng đã bị nhấn chìm trong lối sống mà anh ta rất khinh ghét vì không xứng đáng với con người “Còn gì đau đớ n cho mộ t kẻ vẫ n khát khao l àm mộ t cái gì để nâng cao giá trị đờ i số ng củ a m ình, mà kế t cụ c chẳ ng làm đư ợ c cái gì, chỉ nhữ ng lo cơ m áo mà đủ mệ t?” Trong Số ng mòn, cuốn tiểu thuyết dày dặn đã triển khai một cách hệ thống chủ đề n ày, tiếng kêu đó lại cất lên một cách thống thiết: “Đau đớ n thay nhữ ng kiế p số ng khao khát muố n l ên cao như ng lạ i bị áo
cơ m ghì sát đấ t!” Cũng như nhà văn Hộ, anh giáo Thứ đau đớn v ì cuộc đời khốn nạn cứ bắt anh phải sống “cái lối sống quá ư loài vật, chẳng biết một việc g ì ngoài cái việc đổ thức ăn vào dạ dày”! Đó là nỗi đau tinh thần to lớn, không nguôi v à không gì có thể xoa dịu được đối với người trí thức khát khao sáng tạo, khát khao khẳng định tr ước cuộc đời “khao khát muố n lên cao”…
Xoáy sâu vào bi kịch tinh thần này, Nam Cao đã lên án sâu sắc cái hiện thực tàn nhẫn đã vùi dập mọi ước mơ, hoài bão của con người, tước đi ý nghĩa sự sống chân c hính thật sự xứng đáng với con ng ười
*
Nhưng tấn bi kịch tinh thần của nh à văn Hộ không chỉ có thế Từ cái bi kịch đau đớn dai dẳng vì phải sống cuộc “đời thừa”, Hộ cũng đã lâm vào một bi kịch thứ hai cũng rất đau
Trang 4Biên tậ p viên: Trầ n Hả i Tú www.hoc360.vn R
đớn, thậm chí, đau đớn h ơn nữa Đó làbi kị ch củ a con ngư ờ i coi tình thư ơ ng là nguyên tắ c,
là đạ o lí cao nhấ t, như ng lạ i vi phạ m vào chính nguyên t ắ c, đạ o lí thiêng liêng đó củ a mình Trước mắt Hộ, có một con đường giải thoát: thoát li vợ con Có thế anh mới có thể rảnh rang theo đuổi sự nghiệp văn ch ương là lẽ sống của đời anh Tức l à để đạt được “hoài bão lớn”, thực hiện được lí tưởng mà anh hằng say mê, anh phải tự gỡ bỏ sợi dây ràng buộc của tình thương Đã có cả một triết lí cao siêu, đầy hấp dẫn bênh vực, khuyến khích anh làm điều đó Một triết gia nổi tiếng ph ương Tây đã ném ra câu nói hùng hồn: “Phải biết ác, biết tàn nhẫn để sống cho mạnh mẽ” Câu nói có giọng điệu của chủ nghĩa si êu nhân của Nitsơ, tư tưởng gia tiền bối của chủ nghĩa phát xít đó, không phải không có sức hấp dẫn đối với những kẻ đang khát khao “sống cho mạnh mẽ” , khao khát khẳng định cá nhân như Hộ Nhưng mặc dù nỗi đau đớn vì “đời thừa” to lớn đến đâu, nỗi mong mỏi được giải thoát mãnh liệt đến đâu Hộ vẫn không thể lựa chọn cách giải quyết ấy. Bởi vì, thoát li vợ con để rảnh thân – dù là vì gì chăng nữa – vẫn cứ là tàn nhẫn, vứt bỏ lòng thương “Hắn có thể hi sinh tình yêu, thứ tình yêu vị kỉ đi; nhưng hắn không thể bỏ lòng thương; có lẽ hắn nhu nhược, hèn nhát, tầm thường, nhưng hắn vẫn còn được là người” Như vậy là, với Hộ, tình thương là tiêu chuẩn xác định tư cách làm người; không có tình thương, con người chỉ
là “một thứ quái vật bị sai khiến bởi l òng tự ái” Khi cuộc đời tàn nhẫn buộc anh phải lựa chọn một trong hai thứ: nghệ thuậ t và tình thư ơ ng, anh đã hi sinh nghệ thuật để giữ lấy tình thương, hi sinh lẽ sống thứ nhất cho lẽ sống thứ hai, d ù đây là sự hi sinh quá lớn đối với anh Như vậy là, một lần nữa, người nghệ sĩ say mê lí tưởng nghệ thuật, có thể hi sinh tất cả cho nghệ thuật ấy, đã hi sinh nghệ thuật cho tình thương, cái mà anh còn thấy cao hơn cảnghệ thuật Việc dứt khoát đặt t ình thương, trách nhiệm đối với con người lên trên nghệ thuật như vậy, cũng như lời phát biểu của Hộ về thế n ào là một tác phẩm văn chương
“thật giá trị” cho thấy cái gốc nhân đạo sâu vững của nh à văn lớn Nam Cao
Sự lựa chọn của Hộ ở đây khó khăn, phức tạp v à cao hơn sự lựa chọn của Điền trong Trăng sáng Ở Điền là sự lựa chọn giữa hai con đường nghệ thuật: lãng mạn thoát li
và hiện thực nhân đạo; lựa chọn giữa hai lối sống: h ưởng lạc, phù phiếm, chạy theo sự quyến rũ của những “người đàn bà nhàn nhã ngả mình trên những cái ghế xích đu, nhún nhẩy”, phản bội lại vợ con v à tất cả những người nghèo khổ lam lũ lầm than, hay trở về chỗ đứng giữa họ, chung thuỷ với họ Từ bỏ nghệ thuật l ãng mạn thoát li để đến với nghệ thuật hiện thực, với Điền, là cưỡng lại sự quyến rũ tội lỗi, l à sự thức tỉnh của lương tâm, sự giác ngộ của tâm hồn Sự lựa chọn ấy đem đến cho Điền niềm y ên tâm và sức mạnh mới
Ở Hộ có khác Anh từ bỏ nghệ thuật không phải nh ư từ bỏ một đam mê tội lỗi, cũng không phải như từ bỏ một sở thích, sở nguyện Nghệ thuật với anh có ý nghĩa lớn lao, thiêng liêng hơn nhiều Đó là lẽ sống đời anh, là lí tưởng anh hằng theo đuổi, l à cái chứng
tỏ sự có mặt của anh trên cõi đời này Chính vì vậy mà, tuy Hộ không băn khoăn nhiều k hi phải lựa chọn tình thương, trách nhiệm thay cho nghệ thuật, khi từ chối lời k êu gọi thoát li
vợ con để được “sống cho mạnh mẽ” v à thực hiện “hoài bão lớn” của đời mình, nhưng sau
Trang 5Biên tậ p viên: Trầ n Hả i Tú www.hoc360.vn S
sự lựa chọn ấy anh không thể y ên tâm thanh thản mà vẫn đau khổ dai dẳng, lúc ngấm ngầm âm ỉ, lúc nhói lên dữ dội Và anh cứ bị giày vò bởi mặc cảm cay đắng là đang sống một cách vô ích, vô nghĩa, l à “một người thừa” Con người “khao khát bay lên cao” và không thiếu tài năng và ý chí để thực hiện khao khát của m ình ấy làm sao không đau khổ u uất trong tình cảnh đó? Hộ đã cố hi vọng sau vài năm bỏ phí để kiếm tiền, cho ng ười vợ có được cái vốn con để làm ăn, anh lại có thể trở lại với con đường sự nghiệp của m ình Nhưng cuộc sống cơm áo ngày càng chẳng dễ dàng khiến cho hi vọng của Hộ trở thành hão huyền
và tình cảnh của Hộ trở nên hoàn toàn bế tắc Gánh nặng cơm áo chẳng hề nhẹ đi mà cứ ngày càng nặng thêm mãi: “Đứa con này chưa kịp lớn lên, đứa con khác đã vội ra, mà đứa con nào cũng nhiều đẹn, nhiều sài, quấy rức, khóc mếu suốt n gày đêm và quanh năm u ống thuốc (…) Hộ điên người lên vì phải xoay tiền” Và những “bận rôn tẹp nhẹp vô nghĩa lí” đó chẳng những làm tiêu tan hi vọng về sự nghiệp của Hộ m à còn thường xuyên phá hoại sự yên tĩnh, thư thái của tâm hồn là điều rất quan trọng đối với người trí thức sáng tạo: “ Hắn còn điên lên vì con khóc, nhà không lúc nào yên t ĩnh để cho hắn viết hay đọc sách Hắn thấy mình khổ quá, bực bội quá Hắn trở n ên cau có và gắt gỏng Hắn gắt gỏng với con, với
vợ, với bất cứ ai, với chính m ình Và nhiều khi, không còn chịu nổi cái không khí bực tức ở trong nhà, hắn đang ngồi bỗng đứng phắt l ên, mắt chan chứa nước, mặt hầm hầm, vùng vằng đi ra phố, vừa đi vừa nuốt nghẹn” Đi ra phố để thoát khỏi “không khí bực tức ở trong nhà” hay tìm người bạn nào đểnói chuyện văn chương cho vơi nỗi lòng, nhưng chẳng đi đâu trốn được bản thân mình, Hộ chỉ càng nung nấu thêm tâm sự u sầu: “Hắn lặng lẽ nghĩ đến cái tác phẩm dự định từ mấy năm nay để m à chán ngán Hắn thừ mặt ra như một kẻ phải đi đày, một buổi chiều âm thầm kia, ngồi trong một làn khói nặng u buồn mà nhớ quê hương (…) Lòng hắn rũ buồn”…
Như một thông lệ, người nghệ sĩ bất đắc chí ấy t ìm đến sự giải sầu giải uất trong men rượu Nhưng cả rượu cũng chẳng làm vơi đi mà chỉ như càng làm cho anh thấm thía thêm nỗi khổ sở đắng cay của m ình Và anh trút nó vào v ợ con mà anh thấy là nguồn gốc trực tiếp của tình cảnh bế tắc của đời anh Con ng ười giàu tình thương, đã từng hi sinh những gì quý giá, thiêng liêng c ủa mình cho tình thương và trách nhiệm đối với vợ con đó,
đã hơn một lần đối xử phũ phàng thô bạo với vợ con mình, như một gã vô lại Anh đã gây khổ cho người vợ rất đáng thương, “rất ngoan, rất phục tùng, rất tận tâm” đối với anh v à cũng khổ sở không kém g ì anh Tức là anh đã vi phạm vào nguyên tắc, đạo lí làm người cao nhất của chính mình
Thành ra muốn “nâng cao giá trị sự sống” bằng cao vọng về sự nghiệp th ì cứ phải sống như một kẻ “vô ích”, một “ng ười thừa”; chỉ còn cò thể cố giữ lấy tình thương như là lẽ sống cuối cùng thì lại cứ tàn nhẫn, luôn gây khổcho những người cần được yêu thương, đáng được yêu thương
Cái bi kịch thứ nhất – không thực hiện được hoài bão lớn – tuy rất đau đớn nhưng còn lí do để an ủi: hi sinh sự nghiệp v ì tình thương,c òn bi kịch thứ hai này – lẽ sống tình
Trang 6Biên tậ p viên: Trầ n Hả i Tú www.hoc360.vn T
thương bị vi phạm – thì không có gì an ủi, biện hộ được Và nếu Hộ phải từ bỏ con đường
sự nghiệp là do áp lực của hoàn cảnh, thì sự vi phạm vào nguyên tắc tình thương lại trực tiếp do bản thân anh V ì thế mà nó chua xót vô cùng, T ỉnh rượu, nhớ lại hành vi của mình,
Hộ hối hận tới đau đớn Khi rón rén b ước lại gần người vợ đang nằm bế con ngủ mệt tr ên võng, nhận ra từ cái “dáng nằm thật l à khó nhọc và khổ não”, “cái tướng vất vả lộ ra cả đến trong giấc ngủ”, từ khuôn mặt xanh xao, có cạnh, có đôi mắt thâm quầng, đến b àn tay
“xanh trong xanh lọc”, “lủng củng rặt những x ương”…, tất cả đều “lộ một cái g ì mềm yếu, một cái gì ẻo lả”, “một vẻ bạc mệnh, một cái g ì đau khổ và chật vật”, Hộ đã “khóc núc nở”, nước mắt “bật ra như nước một quả chanh m à người ta bóp mạnh”… Anh đau đớn v ì nghĩ đến lối cư xử tồi tệ của mình đối với người vợ đáng phải được anh an ủi, che chở đó… Tiếng khóc của Hộ, cũng giống nh ư tiếng khóc của nhân vật Thứ trong Số ng mòn– nghe tin Đích
ốm nặng, Thứ thầm mong Đích chết, v à ngay lúc ấy, Thứ đã khóc -, là những tiếng khóc
“khóc cho cái chết của tâm hồn” Hộ nghẹn ng ào nói với Từ, giọng nói đẫm n ước mắt:
“Anh… anh… chỉ là… một thằng… khốn nạn” Anh không thể n ào tha thứ cho mình
Trong sáng tác, Nam Cao đã nhiều lần đề ập và ca ngợi nuớc mắt Nhân vật tiểu t ư sản của ông có không ít tật xấu v à lỗi lầm, nhung thường là những người hay bị hối hận giày vò và thường khóc vì hối hận Đó không phải là thứ “hối hận” ồn ào hời hợt của những
kẻ lấy việc xỉ vả mình để khoe khoang; cũng không phải thứ hối hận có chu k ì củ nhiều kẻ tiểu tư sản dùng để xoa dịu cái lương tâm rách nát của mình trong khi vẫn buông mình theo cái xấu Mà đó là sự giằng xé chảy máu của những tâm hồn trung thực, khát khao hướng thiện Với Nam Cao, nước mắt là biểu tượng của tình thương và ông gọi nước mắt là “giọt châu của loaì người”, là “miếng kính biến hình vũ trụ” Giọt nước mắt của Hộ lúc này đã thanh lọc tâm hồn, nâng đỡ nhân cách của anh, giữ anh lai tr ước vực thẩm sa ngã
Điều đáng chú ý là trong khi miêu tả rất chân thực tình trạng con người bị đẩy vào chỗ phải tàn nhẫn, Nam Cao vẫn dứt khoát l ên án cái ác, bảo vệ tình thương Nếu đương thời, không ít cây bút gọi là “tả chân”, là “xã hội”, đã đồng tình, biện hộ và đề cao những nhân vật vứt bỏ lương tâm, vứt tình thương yêu đồng loại, tự cho phép l àm điều ác nhân danh sự trả thù xã hội bất công tàn bạo, thì Nam Cao trước sau không bao giờ chấp nhận cái ác Nhân vật của ông dù lâm vào tình thế bi kịch bế tắc, vẫn vật vã quằn quại cố vươn lên lẽ sống nhân đạo
Song, nước mắt chỉ là… nước mắt; nó đâu phải là sức mạnh vạn năng để có thể xoay lại cuộc đời, cứu được loài người! Nhân vật của Nam Cao vẫn bế tắc v à bi kịch của họ không cách gì gỡ ra được Tác phẩm của Nam Cao không mở ra triển vọng cho sự giải thoát Và thực ra, làm cho con người “thoát khỏi những xiềng xích của cái đói v à cái rét” (Số ng mòn), để không chỉ hoạt động kiếm sống trong “v ương quốc tất yếu” mà còn có thể bước ra hoạt động trong “v ương quốc tự do” – the cách nói của Mác – để con người có thể phát triển tự do và toàn diện, là việc mà lịch sử không dễ dàng thực hiện Nhưng, từ những câu chuyện sinh hoạt thường nhật bề ngoài tầm thường Nam Cao đã gióng lên tiếng chuông
Trang 7Biên tậ p viên: Trầ n Hả i Tú www.hoc360.vn U
báo động về sự huỷ diệt giá trị sự sống và nhân cách Đó cũng là lời kêu cứu thống thiết: hãy bảo vệ tình thương để cứu lấy con người, và con người hãy tự cứu lấy mình!
[…] Xây dựng nhân vật Hộ, Nam Cao không quan tâm đến việc khắc hoạ tính cách bằng những nét cá tính độc đáo gây ấn tượng đậm – khác với đám nhân vật trongGiông tố ,
Số đỏ ,Tắ t đèn và cảChí Phèo Ông tập trung đi sâu vào đời sống nội tâm nhân vật v à làm nổi bật bi kịch tinh thần của ng ười trí thức đó Và ở đây, nổi bật sở trường miêu tả, phân tích tâm lí con người của nhà văn, nhất là khi miêu tả sự diễn biến tâm lí và cho thấy quy luật tâm lí con người Có thể nói, trong đội ngũ tác giả văn xuôi đông đảo nhiều t ài năng đương thời, chưa có ai có được ngòi bút tinh tế, sâu sắc trong việc khám phá, thể hiện tâm
lí như Nam Cao Sức hấp dẫn nghệ thuật của Đờ i thừ a – và của mảng sáng tác về ng ười tiểu tư sản của Nam Cao – một phần quan trọng cũng l à ở đó
Nguyễ n Hoành Khung