Kiến thức: - Nêu được các thành phần tham gia và ý nghĩa điều hoà hoạt động của gen.. - Trình bày được cơ chế điều hoà hoạt động của gen ở SV nhân sơ thông qua ví dụ về hoạt động của ô
Trang 1Bài 3: ĐIỀU HOÀ HOẠT ĐỘNG CỦA GEN
I Mục tiêu:
1 Kiến thức:
- Nêu được các thành phần tham gia và ý nghĩa điều hoà hoạt động của gen
- Trình bày được cơ chế điều hoà hoạt động của gen ở SV nhân sơ
thông qua ví dụ về hoạt động của ôpêrôn Lac ở E.coli
- Mô tả các mức điều hoà hoạt động của gen ở SV nhân thực
2 Kĩ năng:
- Rèn luyện khả năng quan sát hình để mmoo tả hiện tượng
3 Giáo dục:
- Giải thích được tại sao trong tế bào chỉ tổng hợp pôtêin khi cần thiết
II Phương tiện:
- Hình 3 SGK
- Thiết bị dạy học: máy chiếu
III Phương pháp:
- vấn đáp
- Nghiên cứu SGK (kênh hình)
IV Tiến trình:
Trang 21 ổ định tổ chức:
- Kiểm tra sĩ số và nhắc nhở giữ trật tự:
2 KTBC:
- Diễn biến kết quả của cơ chế phiên mã ?
- Trình bày cơ chế dịch mã diễn ra tại ribôxôm?
3 Bài mới :
- Tế bào ở cơ thể SV bậc thấp chứa hàng nghìn gen, SV bậc cao chứa
hàng vạn gen ở các giai đoạn phát triển khác nhau, các gen này hoạt động
liên tục,đổng thời hay không? cơ chế hoạt động như thế nào?
GV:TB của cơ thể SV chứa đầy đủ các gen,không
phải bất kì lúc nào ở giai đoạn nào của cơ thể các gen
cũng hoạt động đồng thời.- VD về gen hoạt động
thường xuyên, cung cấp SP liên tục?(Gen tổng hợp
các Pr, enzim chuyển hoá trong QT TĐC, gen tổng
hợp enzim tiêu hoá…)
- VD về gen hoạt động tuỳ giai đoạn cần thiết
theo nhu cầu của cơ thể?(Gen tổng hợp hoocmôn sinh
I Khái niệm
- Là QT điều hoà lượng sản phẩm của gen được tạo ra giúp TB tổng hợp loại Pr cần thiết vào lúc cần thiết trong đời sống
- Trong cơ thể việc điều hoà gen có th
ở nhiều cấp độ:ADN; phiên mã; dịch m sau dịch mã
Trang 3dục ở ĐV có vú…=>phải có cơ chế điều hoà => điều
hoà hoạt động gen là gi?
GV: Opêron là gì ?
GV:Cấu tạo của opêron Lac gồm những thành phần
nào?Opêron Lac hoạt động như thế nào ?
GV: lưu ý có nhiều trường hợp chỉ có một gen cấu
trúc được điều hoà
GV: Gen điều hoà (gen R)nằm ở vị trí nào ? (không
nằm trong opêron mà nằm trước opêron)
GV: Bình thường gen điều hoà tổng hợp pr là chất ức
chế kìm hãm không cho opêron hoạt động
GV: cho HS nghiên cứu hình 3 SGKvà cho biết: -
Những biểu hiện ở gen R và opêron Lac trong trạng
thái bị ức chế ?
- Những biểu hiện ở gen R và opêron Lac khi có
II Cơ chế điều hoà hoạt động gen ở sinh vật nhân sơ
1 Cấu tạo của opêron Lac theo Jacôp và Mônô
- K/n:Các gen có liên quan về chức năng
thường được phân bố thành một cụm, có chung một cơ chế điều hoà được gọi l opêron
- Cấu tạo:+Một nhóm gen cấu trúc li
quan về chức năng (gồm 3 gen:Z, Y, A tổng hợp các Pr kí hiệu là Z, Y, A)
+ Vùng vận hành(O): nằm tr gen cấu trúc là vị trí tương tác với chất Pr ức chế (khi có Pr ức chế thì vùng vận hành không hoạt động, khi không có Pr ức chế th vùng vận hành hoạt động)
+ Vùng khởi động(P)nằm tr vùng vận hành,là vị trí tương tác của en zim ARN pôlimeraza
Trang 4các chất cảm ứng lactôzơ ?
GV: Khi lactôzơ bị phân giải hết, chất ức chế được
giải phóng.Chất ức chế chuyển từ trạng thái bất hoạt
sang trạng thái hoạt động đến bám vào vùng chỉ huy
và opêron lại chuyển sang trạng thái bị ức chế
GV: Tại sao sự điều hoà hoạt động của gen ở SV
nhân thực phức tạp hơn so với nhân sơ ? (Phức tạp
hơn do cấu trúc ADN trong NST, khối lượng ADN
lớn, NST chứa nhiều gen,số gen hoạt động ít, còn lại
đa số ở trạng thái không hoạt động.)
GV: Khi nào gen hoạt động tổng hợp Pr ?
Mức độ tổng hợp có giống nhau không ? (khi có nhu
cầu của TB và tuỳ từng giai đoạn PT mà mức độ tổng
hợp khác nhau.)
GV: TP tham gia ?
GV: ở SV nhân thực có mức điều hoà nào ?
để khởi đầu phiên mã
2 Cơ chế hoạt động của opêron Lac E.coli
- Khi môi trường không có lactôzơ(đk thường)gen điều hoà (R) phiên mã tạo ra mARN của nó, mARN này được sử dụng đ tổng hợp ra chất ức chế(pr ức chế) Chất ức chế bám vào vùng vận hành-> vùng v
bị ức chế do đó các gen cấu trúc không phi
mã
- Khi môi trường có lactôzơ, thì lactôz tác dụng với chất ức chế ->chất ức chế bị bất hoạt Do vậy nó không tể kết hợp với v
vận hành nữa Vùng vận hành được tự do điểu khiển QT phiên mã của opêron, mARN của các gen Z, Y, A được tổng hợp và sau đó được sử dụng để dịch mã tổng hợp các Pr tương ứng =>trạng thái hoạt động của opêron
III Cơ chế điều hoà hoạt động gen
Trang 5vật nhân thực
- Cơ chế điều hoà phức tạp đa dạng thể hiện
ở mọi gđ từ gđ trước phiên mã đến sau dịch
mã
- Tế bào tổng hợp Pr nhiều hay ít do nhu cầu của TB và từng giai đoạn phát triển của tế bào
- Thành phần tham gia gồm: gen gây tăn cường,gen gây bất hoạt, các gen cấu trúcv khởi động,vùng KT và nhiều yếu tố khác
- Mức điều hoà:NST tháo xoắn, phiên mã, sau phiên mã, điều hoà dịch mã và sau d
mã
- Gen gây bất hoạt có tác dụng ngược với gen gây tăng cường Gen gây bất hoạt ngừng QT phiên mã
4 Củng cố : - ý nghĩa của điều hoà hoạt động gen?
+ Đảm bảo cho hoạt động sống của tế bào trở nên hài hoà
Trang 6+ Tuỳ từng nhu cầu của tế bào, tuỳ từng mô, từng giai đoạn ST, PT mà mỗi TB có nhu cầu tổng hợp các loại Pr không giống nhau, tránh tổng hợp lãng phí
+ Các pr tổng hợp vẫn thường xuyên chịu cơ chế kiểm soát để lúc không cần thiết, các Pr đó lập tức bị enzim phân giải
5 BTVN:
- Học bài theo câu hỏi SGK