xác định cha, mẹ cho con theo pháp luật việt nam

Việc xác định cha, mẹ, con sẽ đảm bảo cho trẻ em có mộtmái ấm gia đình thực sự, được chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục một cách tốt nhất,được bảo đảm cả về thể chất lẫn tinh thần giúp trẻ

MỤC LỤC

Phần mở đầu 1

Chương 1 3

Những vấn đề lý luận chung về việc xác định cha, mẹ cho con trong hệ thống pháp luật Việt Nam 3

1.1.Khái niệm xác định cha, mẹ, con 3

1.2.Ý nghĩa của việc xác định cha, mẹ, con 3

1.3 Quy định của pháp luật Việt Nam về xác định cha, mẹ, con qua các thời kỳ 4

1.3.1.Xác định cha, mẹ, con trong pháp luật Việt Nam thời kỳ phong kiến 4

1.3.2.Xác định cha, mẹ, con trong pháp luật Việt Nam thời kỳ Pháp thuộc 5

1.3.3 Xác định cha, mẹ, con trong pháp luật Việt Nam thời kỳ từ Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến nay 7

Chương 2 14

Xác định cha, mẹ cho con theo Luật HN&GĐ năm 2000 và thực tiễn áp dụng 14

2.1 Các trường hợp xác định cha, mẹ, con 14

2.1.1 Xác định cha, mẹ, con trong giá thú 14

2.1.2 Xác định cha, mẹ, con ngoài giá thú 20

2.1.3 Xác định cha, mẹ, con trong trường hợp sinh con theo phương pháp khoa học 25

2.2 Thủ tục xác định cha, mẹ, con 30

2.2.1 Xác định cha, mẹ, con theo thủ tục hành chính 30

2.2.2 Xác định cha, mẹ, con theo thủ tục tư pháp 32

Chương 3 34

Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả điều chỉnh pháp luật về xác định cha, mẹ, con theo pháp luật hiện hành 34

3.1 Nhận xét chung về tình hình xác định cha, mẹ, con trong những năm vừa qua 34

3.1.1.Đối với trường hợp xác định cha, mẹ, con theo thủ tục hành chính 34

3.1.2 Đối với trường hợp nhận con theo thủ tục tư pháp 35

3.2 Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả điều chỉnh của pháp luật về xác định cha, mẹ, con 36

3.2.1 Hoàn thiện pháp luật về xác định cha, mẹ, con 36

3.2.2 Một số giải pháp khác 40

Kết Luận 41

Phần mở đầu 1.Tính cấp thiết của đề tài

Việc xác định quan hệ cha, mẹ cho con vừa có ý nghĩa về mặt pháp lý vừa có

ý nghĩa về mặt tự nhiên.Quan hệ cha, mẹ cho con được xác lập sẽ được pháp luật vàcộng đồng thừa nhận, là cơ sở để thực hiện quyền và nghĩa vụ giữa cha, mẹ vàcon.Đồng thời còn là cơ sở để giải quyết những tranh chấp xảy ra trong thực tiễnđối với việc xác định quan hệ cha, mẹ cho con Hệ thống pháp luật Việt Nam đã cónhững quy định về vấn đề này nhằm tạo hành lang pháp lý để xác định mối quan hệcha, mẹ cho con, tuy nhiên pháp luật Việt Nam về xác định cha, mẹ cho con cònnhiều bất cập và hạn chế Pháp luật quy định chưa thực sự rõ ràng, còn tản mản vàchưa đầy đủ, thủ tục chưa nhất quán, còn nhiều chồng chéo Chưa có căn cứ cụ thể

để xác định cha, mẹ cho con ngoài giá thú dẫn đến tình trạng khi xảy ra tranh chấpthì cơ quan chức năng còn lúng túng trong vấn đề áp dụng pháp luật Do đó, cần cónhững nghiên cứu, sửa đổi nhằm tạo ra các cơ sở pháp lý để giải quyết các tranhchấp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cha, mẹ cho con

Vì những lý do cơ bản trên, nên em chọn vấn đề: “Xác định cha mẹ cho con theo pháp luật Việt Nam” làm đề tài khóa luận của mình.

2.Mục đích và phạm vi nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của khóa luận là tập trung tìm hiểu, phân tích và làmsáng tỏ việc xác định cha, mẹ, con trong hệ thống pháp luật Việt Nam, thực tiễn ápdụng về việc xác định cha, mẹ, con, qua đó nêu lên những điểm hạn chế trong cácquy định của pháp luật hoặc những khó khăn trong giải quyết các vụ việc xác địnhcha, mẹ ,con trên thực tế Trên cơ sở đó, đưa ra một số giải pháp nhằm hoàn thiệnpháp luật và thực hiện việc xác định cha, mẹ cho con trên thực tế

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là các quy định của pháp luật về xác định cha, mẹ,con và thực tiễn áp dụng pháp luật về việc xác định cha, mẹ, con

3.Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau như phươngpháp phân tích, phương pháp tổng hợp, phương pháp lịch sử, phương pháp so sánhtrên cơ sở phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của học thuyết Mác-

Lê nin nhằm nghiên cứu việc xác định cha, mẹ cho con từ nhiều góc độ, nhằm hiểu

rõ các quy định của pháp luật Việt Nam về vấn đề này

4.Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những vấn đề lý luận và thực tiễn về xácđịnh cha, mẹ, con trong hệ thống pháp luật Việt Nam Đặc biệt tập trung nghiên cứucác quy định của pháp luật hiện hành về xác định cha, mẹ cho con và thực tiễn ápdụng

5.Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

Với việc đi sâu khai thác những nội dung cụ thể từng vấn đề trong chế địnhpháp lý về xác định cha, mẹ, con Khóa luận đã khái quát được những vấn đề cơ bảncủa pháp luật về vấn đề này

Khóa luận có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc học tập và nghiên cứucủa sinh viên Trường đại học Luật Hà Nội cũng như sinh viên khoa Luật các trườngđại học khác

6.Kết cấu khóa luận

Cơ cấu của khóa luận được bố cục như sau:

- Phần mở đầu

- Chương 1: Những vấn đề lý luận chung về xác định cha, mẹ cho con trong

hệ thống pháp luật Việt Nam

- Chương 2: Xác định cha, mẹ cho con theo Luật HN&GĐ Việt Nam năm

2000 và thực tiễn áp dụng

- Chương 3: Một sốgiải pháp nhằm nâng cao hiệu quả điều chỉnh pháp luật vềviệc xác định cha, mẹ cho con theo pháp luật hiện hành

Chương 1 Những vấn đề lý luận chung về việc xác định cha, mẹ cho con trong hệ thống

pháp luật Việt Nam 1.1.Khái niệm xác định cha, mẹ, con

Theo từ điển Tiếng Việt “Xác định” nghĩa là“qua nghiên cứu, tìm tòi, biết được rõ ràng, chính xác”, vậy xác định cha, mẹ cho con là việc nghiên cứu, tìm tòi

để tìm ra nguồn gốc của một con người một cách rõ ràng và chính xác

Theo từ điển Luật học, xác định cha, mẹ cho con được hiểu là:“định rõ một người là cha hoặc một người là mẹ cho con trên cơ sở các quy định của pháp luật”, ngoài ra còn có khái niệm xác định con cho cha, mẹ là: “định rõ một người là con của cha hoặc mẹ trên cơ sở các quy định của pháp luật” Tuy vậy, mối quan hệ

giữa cha, mẹ và con là mối quan hệ hai chiều và không thể tách rời, xác định cha,

mẹ cho con cũng chính là xác định xác định con cho cha, mẹ vì sau khi xác địnhđược ai là cha, mẹ hoặc ai là con cũng sẽ phát sinh những quyền và nghĩa vụ giữacha, mẹ và con

+ Dưới góc độ sinh học- xã hội:

Xác định cha, mẹ cho con là việc nghiên cứu, tìm kiếm, nhận diện mối quan

hệ huyết thống giữa hai thế hệ kế tiếp nhau thông qua sự kiện sinh đẻ [12.Tr20]

+ Dưới góc độ pháp lý:

Xác định cha, mẹ cho con là một chế định pháp lý bao gồm các quy phạmpháp luật, quy định về căn cứ pháp lý, thủ tục pháp lý xác định cha, mẹ, con, cơ sở

để hình thành ở các chủ thể quyền và nghĩa vụ theo luật định [12.Tr23]

Với ý nghĩa là một quan hệ pháp luật: xác định cha, mẹ, con là quan hệ xãhội phát sinh trong quá trình tìm kiếm, nhận diện tư cách cha, mẹ, con về mặt huyếtthống của các chủ thể được các quy phạm pháp luật điều chỉnh [12.Tr26]

1.2.Ý nghĩa của việc xác định cha, mẹ, con

Việc xác định cha, mẹ, con là một vấn đề phức tạp và nhạy cảm song lại rấtcần thiết, việc xác định đó không chỉ có ý nghĩa đối với cá nhân từng chủ thể màcòn mang ý nghĩa pháp luật và xã hội sâu sắc Do đó, việc xác định cha, mẹ, conchứa đựng nhiều ý nghĩa về mặt xã hội và pháp lý:

+ Ý nghĩa về mặt xã hội:

Mối quan hệ giữa cha, mẹ và con là mối quan hệ thiêng liêng Do đó xácđịnh rõ mối quan hệ cha, mẹ, con có ý nghĩa đặc biệt quan trong đối với đời sốngHôn nhân và Gia đình Việc xác định cha, mẹ, con sẽ đảm bảo cho trẻ em có mộtmái ấm gia đình thực sự, được chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục một cách tốt nhất,được bảo đảm cả về thể chất lẫn tinh thần giúp trẻ em phát triển toàn diện cả về mặtthể lực và thế lực.

Việc xác định cha, mẹ, con một cách chính xác cũng là cơ sở cho việc tuân

thủ Hiến pháp “Nhà nước không thừa nhận sự phân biệt đối xử giữa các con” (Điều

64) vì nó góp phần xóa bỏ những tư tưởng lạc hậu, xóa bỏ sự kỳ thị, phân biệt đốivới trẻ em được sinh ra ngoài cuộc hôn nhân, đảm bảo cho mọi đứa trẻ đều bìnhđẳng với nhau dù đứa trẻ đó ra đời từ cuộc hôn nhân hợp pháp hay không hợp pháp.Đồng thời còn giúp cho việc quản lý dân số và hộ tịch của nhà nước tốt hơn

Việc xác định cha, mẹ, con là cơ sở giải quyết quyền và lợi ích hợp pháp của cha,

mẹ, con cũng như các chủ thể khác có liên quan theo quy định của pháp luật Mụcđích cuối cùng của việc xác định cha, mẹ, con là dung hòa được lợi ích của gia đình

và xã hội

+ Ý nghĩa về mặt pháp lý:

Việc xác định cha, mẹ cho con được quy định trong hệ thống pháp luật ViệtNam phù hợp với luật pháp quốc tế, nhất là phù hợp với công ước quốc tế về quyềntrẻ em

Xác định cha, mẹ cho con là một chế định của Luật HN&GĐ năm 2000, phùhợp với quy định của Hiến pháp và BLDS, điều này thể hiện sự thống nhất đồng bộtrong việc xây dựng pháp luật, đặc biệt đã thể hiện được tầm quan trọng của chếđịnh xác định cha, mẹ cho con cả về mặt lý luận và thực tiễn

Khi xác định một người là cha, mẹ, con của nhau thì ngoài tình cảm máu mủ,ruột thịt thì giữa họ cũng hình thành một quan hệ cha, mẹ, con trước pháp luật Điều

đó cũng có nghĩa giữa họ đã có những quyền và nghĩa vụ đối với nhau theo quyđịnh của pháp luật Do đó, chế định xác định cha, mẹ, con còn là cơ sở pháp lý để

cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp phát sinh từ quan hệ nàynhư: xác định dân tộc, chia di sản thừa kế, cấp dưỡng

1.3 Quy định của pháp luật Việt Nam về xác định cha, mẹ, con qua các thời kỳ 1.3.1.Xác định cha, mẹ, con trong pháp luật Việt Nam thời kỳ phong kiến

Hệ thống pháp luật thời kỳ này phản ánh rõ tư tưởng Nho giáo Mối quan hệcha, mẹ và con theo quan niệm đạo đức và pháp lý là tuyệt đối định đoạt và tuyệtđối phục tùng, những đứa con sinh ra từ cuộc hôn nhân phong kiến đương nhiên trởthành thành viên của gia đình và theo phụ hệ Việc xác định này hầu như là chắcchắn chính xác bởi phong tục tập quán, đạo đức truyền thồng và các nguyên tắc doLuật định Nếu một người phụ nữ không đoan chính và gây ra hậu quả thì theophong tục và luật định họ sẽ phải chịu những hình phạt hà khắc Chính nhữngkhuôn giáo khắt khe và những hình phạt nghiêm khắc này mà đương nhiên khingười vợ sinh con ra thì đứa trẻ đó mặc nhiên được thừa nhận là con chung của vợchồng Tuy nhiên, người chồng có thể không thừa nhận đứa trẻ đó nếu phát hiện vợmình không chính chuyên hoặc thông gian với người khác Để chứng minh, theophong tục tập quán thì trước sự chứng kiến của các chức sắc trong làng, họ sẽ lấyhai giọt máu của đứa trẻ và người chồng hòa vào một bát nước lã, nếu thấy hai giọtmáu không hòa đồng màu sắc thì đứa trẻ đó được coi là con riêng của vợ và ngườikhác, khi đó người chồng không phải có trách nhiệm gì với đứa trẻ và có quyền bỏ

vợ, còn người vợ thì bị coi là phạm một trong bảy tội lớn Như vậy dù với cáchhành xử của phong tục tập quán hay các quy định về hình phạt của pháp luật phongkiến đều nhằm hạn chế tình trạng có con ngoài giá thú, giữ vững trật tự gia đình,đảm bảo đứa con do người vợ sinh ra là con chung của vợ chồng

Xã hội phong kiến thực hiện chính sách phân biệt đối xử giữa các con tronggia đình và sự phân biệt sâu sắc nhất chính là giữa con trong giá thú (con chínhthức) với con ngoài giá thú (con tư sinh hay con ngoại hôn) Pháp luật chỉ quy địnhhành vi tự nhìn nhận con của người cha và người mẹ đứa trẻ, còn đứa con không thểnhận cha Vì thế con tư sinh chỉ được coi là con chính thức khi được sự thừa nhậncủa người cha

Như vậy, hệ thống pháp luật thời kỳ này không đề cập một cách cụ thể và chitiết về việc xác định cha, mẹ, con Mối quan hệ cha, mẹ, con là mối quan hệ tuyệtđối định đoạt và phục tùng Đây được xem là một điểm hạn chế của pháp luật.Chính

sự chi phối của tư tưởng Nho giáo, đề cao quyền gia trưởng và sự cam chịu củangười phụ nữ đã tạo nên sự bất bình đẳng sâu sắc tồn tại trong gia đình, quyền lợicủa phụ nữ và trẻ em bị lấn át

1.3.2.Xác định cha, mẹ, con trong pháp luật Việt Nam thời kỳ Pháp thuộc

Trong thời kỳ thực dân pháp xâm lược, thực dân Pháp thực hiện chính sách

“chia để trị”, đã chia nước ta thành ba kỳ khác nhau với mỗi kỳ lại ban hành từng

+ Ở Nam kỳ áp dụng những quy định của Bộ luật Dân luật Giản Yếu năm 1883

Cả ba bộ dân luật này đều có những quy định cụ thể về hôn nhân và gia đình mà đặcbiệt đã có những quy định riêng về việc xác định cha, mẹ, con Các bộ luật này quyđịnh về vấn đề xác định cha, mẹ, con có những nét tương đồng nhau, trong đó bộdân Luật Bắc kỳ (DLBK) là bộ luật tiêu biểu

Pháp luật thời kỳ này đều thừa nhận chế độ đa thê, cho phép người chồng có

quyền được lấy nhiều vợ, hiện tượng “năm thê, bảy thiếp” được xem là bình

thường Điều 79 BDLBK đã quy định : có hai cách xác định giá thú hợp phép là

“giá thú về chính thất và giá thú về thứ nhất” Đặc biệt là đã có sự phân biệt đối xử giữa “con chình thức” và “con hoang” (theo BDLBK) hoặc phân biệt giữa “con chính thức” và “con ngoại tình” (theo Hoàng Việt Trung kỳ hộ luật):

+ “Con chính thức” là con do người mẹ có giá thú chính thức mà sinh ra;

+ “Con hoang” hay “con ngoại tình” là con không có giá thú chính thức mà sinh ra.

Việc xác định cha, mẹ cho con hầu như chỉ được chú trọng về việc xác địnhcha, mẹ cho con trong giá thú Tuy nhiên nhà làm luật thời kỳ này chỉ đặt việc xácđịnh cha cho con mà không có việc xác định mẹ cho con vì quan hệ mẹ con là quan

hệ đương nhiên được xác định từ sự kiện sinh đẻ Việc xác định cha cho con, trướchết là căn cứ vào giá thú người mẹ như Điều148, Điều 151 BDLBK

Đứa con chỉ được thừa nhận là “con chính thức” khi người mẹ thụ thai trong

thời kỳ giá thú, đó là khoảng thời gian mang thai tối thiểu và tối đa của người phụ

nữ kể từ thời điểm thụ thai đến thời điểm sinh con, các nhà làm luật đã đưa ra khái

niệm tại Điều 151 BDLBK như sau: “thụ thai trong thời kỳ giá thú, tức là kể từ sau khi đã làm lễ cưới cách ngoại một trăm tám mươi ngày sinh con, hay là kể từ sau khi đã tiêu hôn mà trong khoảng ba trăm ngày sinh con” Đây được coi là nguyên

tắc suy đoán pháp lý xác định cha cho con (trong giá thú- còn gọi là con chính

thức) Tức là những đứa trẻ chỉ được công nhận là “con chính thức” khi được sinh

ra sau 180 ngày kể từ ngày có hôn thú hoặc là trong vòng 300 ngày sau khi hôn thúđoạn tiêu Do vậy, nếu đứa trẻ đó sinh ra khi chưa đủ 180 ngày kể từ ngày bố mẹlập hôn thú thì người cha có quyền khởi kiện không nhận con theo Điều 153BDLBK Tuy nhiên cũng theo Điều 152 BDLBK thì người chồng đương nhiên phải

nhận con sinh ra trước khi lập hôn thú 189 ngày là “con chính thức” khi: “1 Trước khi lập giá thú đã biết người đàn bà ấy có thai; 2 Đã chứng kiến việc khai sinh và

ký vào chứng thư khai sinh, hay là trong chứng thư ấy đã biên lời khái rằng không biết ký tên”.

Việc phân biệt đối xử giữa các loại con trong gia đình được thừa nhận, đặc

biệt đối với con ngoài giá thú: “nếu là con loạn luân hay con ngoại tình của người

me thì hộ lại không được đăng ký sự khai nhận đứa con hoang ấy Nếu hộ đã trót khai nhận thì coi như không và vô hiệu” (Điều 168BDLBK) Con ngoài giá thú

không được hưởng các quyền lợi như con trong giá thú cả về quyền nhân thân vàquyền tài sản, chúng không có quyền mang họ của cha đẻ và đương nhiên không cóquyền thừa kế tài sản của người cha đó và ngay cả quyền xin xác nhận một người là

cha đẻ của mình mà pháp luật cũng không cho phép “con ngoài giá thú không được xin truy nhận cha, mẹ của mình trước tòa án” Tuy nhiên, pháp luật thời kỳ này có

sự tiến bộ khi quy định các trường hợp thừa nhận “con hoang” thành “con chính thức” tại các Điều 169 và Điều 170 BDLBK.Trong BDLBK cũng quy định một số

trường hợp có thể xác định một người nào đó là cha đứa con hoang

Như vậy có thể thấy rằng, vấn đề xác định cha, mẹ, con đã được quy địnhkhá cụ thể, chi tiết trong chế định riêng với nội dung tương đối đầy đủ và hoàn thiệnhơn so với pháp luật thời kỳ trước đã phần nào làm căn cứ cho việc xác định cha,

mẹ, con trên thực tế trong thời kỳ này

1.3.3 Xác định cha, mẹ, con trong pháp luật Việt Nam thời kỳ từ Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến nay

* Giai đoạn 1945-1954

Trong giai đoạn nàyđối với việc xác định cha mẹ cho con pháp luật không cóquy định một cách rõ ràng và cụ thể Tuy nhiên, Đảng và nhà nước ta đã chủ trươngtiến hành phong trào vận động nhân dân tự nguyện xóa bỏ những hủ tục phong kiếnlạc hậu trong đời sống hôn nhân và gia đình Theo Sắc lệnh số 90/SL ngày

10/10/1945 của Chủ tịch nước thì vẫn tạm thời cho phép áp dụng những quy định

cũ nhưng phải có sự chọn lọc theo nguyên tắc không trái với lợi ích của nhân dân,của chính thể nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa Như vậy, về cơ bản thì các quyđịnh trong ba bộ dân luật thời Pháp thuộc vẫn được áp dụng trong giai đoạn này vàđương nhiên cũng sẽ được áp dụng đối với nguyên tắc xác định cha, mẹ, con

Năm 1946 Hiến pháp đầu tiên của nước ta ra đời đã quy định những vấn đề cơ bảncủa xã hội cũng như các vấn đề liên quan đến hôn nhân và gia đình Trong Điều 9Hiến pháp đã quy định về quyền bình đẳng giữa nam và nữ về mọi mặt, đây là cơ sởpháp lý để đấu tranh xóa bỏ chế độ hôn nhân và gia đình phong kiến, xây dựng mộtchế độ hôn nhân và gia đình dân chủ và tiến bộ

Ngày 22/05/1950, Chủ tịch nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ban hành Sắclệnh số 97/SL nhằm sửa đổi một số quy lệ và chế định trong dân luật, sắc lệnh nàybao gồm 15 điều, trong đó có 8 điều để điều chỉnh quan hệ Hôn nhân và gia đình.Việc xác định cha, mẹ cho con không được quy định thống nhất thành một chế địnhriêng mà nó được quy định rải rác trong sắc lệnh So với thời kỳ trước, Sắc lệnh cóđưa ra những quy định tiến bộ hơn, chẳng hạn tại Điều 3 Sắc lệnh số 97/SL đã quyđịnh thời gian tái giá của của người vợ khi chồng chết nhằm tránh sự lẫn lộn về con

cái: “trong thời kỳ tang chế vẫn có thể lấy vợ lấy chồng được Song người vợ góa chỉ có thể lấy chồng sau 10 tháng kể từ ngày chồng chết Nhưng trong thời hạn ấy người vợ góa cũng có thể tái giá nếu chứng minh được rằng mình không có thai hoặc đã có thai với người chồng trước để tránh sự lẫn lộn về con cái” Đối với những người ly hôn, Sắc lệnh đã dự liệu: “người đàn bà ly dị có thể lấy chồng khác ngay sau khi có án tuyên ly dị nếu dẫn chứng được rằng mình không có thai hoặc đang có thai” [34.Điều 4] Những quy định đó nhằm xác định chính xác cha của

đứa trẻ đó sau này và thời kỳ thai nghén tối đa của người phụ nữ theo tinh thần củasắc lệnh này là 10 tháng (300 ngày) kể từ ngày thụ thai đứa trẻ đó Trong thời kỳnày người vợ có thể bị hạn chế quyền tái giá nhằm tránh sự lẫn lộn về con cái giữangười chống trước và người chồng sau Việc phân biệt con hoang, con loạn luân haycon ngoại tình không được đặt ra trong sắc lệnh này và đặt biệt lần đầu tiên trong

lịch sử pháp luật của Việt Nam, nhà làm luật đã quy định:“người con hoang vô thừa nhận được phép thưa trước tòa án để truy nhận cha hoặc mẹ cho mình”

[34.Điều 9] Có thể thấy đây là một điểm vô cùng tiến bộ của pháp luật thời kỳ này

* Giai đoạn 1954-1975

Năm 1959, bản Hiến pháp thứ hai của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa rađời đã ghi nhận những nguyên tắc cơ bản quan trọng của Luật Hôn nhân gia đìnhnhư quyền bình đẳng nam nữ về mọi mặt, bảo vệ quyền lợi của phụ nữ và trẻem tạo nền tảng cho việc xây dựng chế độ hôn nhân gia đình mới Luật HN&GĐnăm 1959 đã được Quốc hội khóa I, kỳ họp thứ 11 chính thức thông qua ngày29/12/1959, với sáu chương, trong đó quan hệ cha, mẹ và con được quy định tạichương VI Các quy định này tuy chưa đầy đủ nhưng cũng có sự tiến bộ đáng kể vềcách nhìn nhận các loại con

Luật HN&GĐ năm 1959 quy định quyền xin nhận cha, mẹ, con ngoài giá thútrước Ủy ban hành chính cơ sở (Điều 21) hoặc kiện trước Tòa án (Điều 22) Cũngnhư theo quy định tại Điều 21 Luật HN&GĐ năm 1959 các chủ thể có quyền khởikiện xác định cha, mẹ, con ngoài giá thú bao gồm: người con ngoài giá thú đã thànhniên, người mẹ của người con ngoài giá thú, người thay mặt cho đứa trẻ ngoài giáthú chưa thành niên Việc con ngoài giá thú được cha, mẹ nhận hoặc được Tòa ánnhân dân cho nhận cha, mẹ có quyền và nghĩa vụ như con chính thức (Điều 23).Các quy định trên đã phần nào bảo vệ quyền lợi của con ngoài giá thú, xóa bỏ sựphân biệt đối xử giữa các con

Điểm hạn chế của pháp luật thời kỳ này là không quy định nguyên tắc suyđoán pháp lý xác định cha, mẹ, con Khi giải quyết các vụ án kiện Tòa án đã thiếu

đi cơ sở pháp lý để áp dụng luật Điều này dẫn đến việc giải quyết các tranh chấp vềxác định cha, mẹ, con thường dựa vào tình cảm, ý chí chủ quan của Thẩm phán khixét xử, khó tránh được sự tùy tiện, không thống nhất giữa các cấp Tòa án [5.Tr11]

Ở miền Nam: Thời kỳ này, việc xác định cha, mẹ, con chủ yếu được quyđịnh trong các văn bản pháp luật: Luật gia đình năm 1959 dưới chế độ Ngô ĐìnhDiệm (thiên thứ ba, gồm hai chương); Sắc lệnh số 15/64 năm 1964 quy định về giáthú, tử hệ và tài sản cộng đồng (Chương thứ ba, gồm hai tiết); Bộ Dân luật Sài Gònnăm 1972 của chính quyền Việt Nam cộng hòa (Thiên thứ sáu, gồm ba chương) Các văn bản đã quy định một số điều cơ bản về việc xác định cha, mẹ, con cónét tương đồng so với các Bộ Dân luật thời kỳ Pháp như quy định về việc xác địnhcon chính thức (con trong giá thú): là người con được thành thai trong thời kỳ hônthú (Điều 100 sắc lệnh số 15/64) đồng thời Điều 207 Bộ Dân luật Sài Gòn quy định:

“đứa trẻ thụ thai trong thời kì hôn thú là con của chồng người mẹ” Và điều luật này cũng quy định thời kỳ thụ thai của một đứa trẻ trong thời kỳ hôn thú: “được coi

là thụ thai trong thời kỳ hôn thú đứa trẻ nào sinh đủ một trăm tám chục ngày sau khi hôn thú thành lập hay không quá ba trăm ngày sau khi hôn thú đoạn tiêu” Do

trong thời kỳ này quan hệ mẹ con đương nhiên được thừa nhận thông qua sự kiệnsinh đẻ, việc xác định cha, mẹ, con chỉ nhằm xác định cha cho đứa trẻ thông quanguyên tắc suy đoán rằng nếu người mẹ có chồng chính thức thì khi sinh con, đứacon đó mặc nhiên là con của người chồng, dựa vào thời kỳ thụ thai đã được quyđịnh trong luật, đó là khoảng thời gian mang thai tối thiểu và tối đa là 180 ngày và

300 ngày Cả ba văn bản pháp luật này đều dự liệu dựa theo BLDS Cộng hòa Pháp,trên cơ sở y học để quy định về thời kỳ thụ thai và nếu đứa trẻ được thụ thai trongthời kỳ đó thì được coi là con của người chồng, đây có thể được coi là nguyên tắcsuy đoán pháp lý xác định cha, mẹ cho con (con trong giá thú) Vậy nếu đứa trẻ sinh

ra khi chưa đủ 180 ngày sau khi lập hôn thú thì có được coi là con chính thức haykhông? Điều 208 Bộ luật Sài Gòn đã quy định các trường hợp đứa trẻ đó được coi

là con chính thức khi: “đứa trẻ sinh ra chưa đủ 180 ngày sau khi kết hôn cũng được coi là con của người chồng, trừ khi bị người này khước từ Sự khước từ đương nhiên được chấp nhận ngoại trừ trường hợp người chồng:

+ Trước khi kết hôn biết rằng người đàn bà đã thụ thai

+ Có mặt khi lập giấy khai sinh cho đứa trẻ hay đã tự mình đứng khai sinh cho đứa trẻ”.

Nhưng nếu có sự khước từ của người chồng thì cũng phải có chứng cứ chứngminh rằng trong thời gian từ 180 ngày đến 300 ngày trước khi sinh, vợ chồng khôngthể gần gũi nhau vì xa cách hoặc vì tai nạn rủi ro làm cho người chồng bất lực hoặcnếu sự sinh đẻ lại giấu diếm và có sự kiện chứng minh người chồng không thể làcha của đứa trẻ [20.Điều 209]

Đối với những đứa trẻ sinh quá 300 ngày sau khi hôn thú đoạn tiêu, theo quyđịnh của Bộ luật Dân sự năm 1972 đứa trẻ được sinh ra sau 300 ngày kể từ ngàyhôn thú của cha, mẹ đoạn tiêu thì không được coi là con chính thức

Ngoài ra, pháp luật thời kỳ này đã có điểm tiến bộ trước khi quy định vềviệc chính thức hóa con ngoại hôn, thừa nhận con ngoại hôn, truy tìm phụ hệ ngoạihôn

Tương tự như pháp luật thời kỳ trước, con ngoại hôn được phép thừa nhận vàviệc thừa nhận này chỉ phụ thuộc vào ý chí của người thừa nhận, tuy nhiên đối vớicon loạn luân hay con ngoại tình thì không được phép khai nhận (Điều 99 và Điều

102 Luật gia đình năm 1959) Đồng thời các nhà làm luật cũng đưa ra thế nào là conngoại tình hay con loạn luân trong Bộ Dân luật Sài Gòn:

+ Con loạn luân là con của một người đàn ông và một người đàn bà có họ hàng vàotrường hợp cấm kết hôn;

+ Con ngoại tình là con của một người đàn ông đã có vợ với một người đàn bà đã

có chồng hoặc một trong hai bên đã có vợ, có chồng

Về truy tìm phụ hệ tư sinh, theo Điều 107 Luật gia đình năm 1959, Điều số 24

SL số 15/64 và Điều 229 Bộ Dân luật Sài Gòn thì phụ hệ tư sinh có thể do Tòa áncông nhận tuyên bố một trong năm trường hợp:

+ Khi người đàn bà bị bắt đem đi hay bị hãm hiếp mà sự thụ thai lại đúng vào thời

+ Khi người bị hồ nghi là cha đã cấp dưỡng, dạy dỗ đứa trẻ với tư cách là cha

Về vấn đề chính thức hóa con ngoại hôn thì điều kiện để con ngoại hôn đượcchính thức hóa chính là hôn thú hợp pháp của cha mẹ Việc chính thức hóa conngoại hôn sẽ là đương nhiên nếu các con ngoại hôn đã được cha mẹ khai nhận khicha mẹ làm giá thú [20.Khoản 1 Điều 243] còn đối với trường hợp các con ngoạihôn chưa được cha mẹ khai nhận cũng có thể được chính thức hóa nếu đồng thờikhi lập giá thú, cha mẹ khai nhận con ngoại hôn là con mình

Đối với trường hợp con ngoại hôn được khai nhận sau khi cha mẹ lập giáthú: “con ngoại hôn được thừa nhận sau khi cha, mẹ kết hôn với nhau chỉ đượcchính thức hóa bởi một bản án công khai xác nhận đứa trẻ có thân trạng con chungcủa hai người từ ngày lập hôn thú và tuyên nhận sự chính thức hóa” [20.Điều 244].Pháp luật thời kỳ này tiến bộ hơn khi quy định về việc bồi thường cho người mẹ và

cấp dưỡng cho con tư sinh khi đã được Tòa án ra bản án công nhận tại các Điều

234, 235 Bộ Dân luật Sài Gòn

Như vậy, qua các phân tích trên có thể thấy quy định của pháp luật về việcxác định cha, mẹ cho con thời kỳ này còn tản mản và vẫn còn thể hiện sự bất bìnhđẳng giữa các con, đề cao sự gia trưởng của người cha Tuy nhiên so với pháp luậtthời kỳ trước đã có nhiều tiến bộ hơn trong việc chính thức hóa và thừa nhận conngoại hôn

*Giai đoạn từ năm 1975 đến nay

Thời kỳ này, bản Hiến pháp thứ ba của nước ta đã ra đời, làm nền tảng chobước phát triển mới của Luật HN&GĐ.Luật HN&GĐ năm 1986 đã được Quốc hộikhóa VII kỳ họp thứ 12 thông qua ngày 29/12/1987 và được hội đồng nhà nướccông bố ngày 3/1/1987 Luật HN&GĐ năm 1986 đã dành hẳn chương V với sáuđiều luật quy định về việc xác định cha, mẹ, con Đây là một bước tiến mới thể hiện

sự hoàn thiện của Luật hôn nhân và gia đình Đặc biệt Điều 28 Luật HN&GĐ năm

1986 đã quy định: “con sinh ra trong thời kỳ hôn nhân hoặc do người vợ có thai trong thời kỳ đó là con chung của vợ chồng Trong trường hợp có yêu cầu xác định lại vấn đề này thì phải có chứng cứ khác” “chứng cứ khác” được giải thích tại Mục

5 Nghị quyết số 01/NQ-HĐTP ngày 20/1/1988 đó là: người vợ công nhận là mình

có thai với người khác từ trước khi kết hôn; người chồng chứng minh rằng mình đã

đi công tác xa trong thời gian mà người vợ có thể có thai đứa trẻ Ngoài ra tại Điều

31 Luật HN&GĐ năm 1986 đã quy định quyền xin nhận cha, mẹ của con ngoài giáthú ngay cả khi cha, mẹ đã chết Về hậu quả pháp lý của việc xác định cha, mẹ, con

ngoài giá thú, Luật đã quy định: “con ngoài giá thú được cha, mẹ nhận hoặc được Tòa án nhân dân cho nhận cha, mẹ có mọi quyền và nghĩa vụ như con trong giá thú” [21.Điều 31], quy định này nhằm xóa bỏ sự phân biệt đối xử giữa các con.

Tóm lại, trong giai đoạn này pháp luật đã quy định khá đầy đủ về vấn đề xácđịnh cha, mẹ, con phù hợp với thời kỳ đổi mới của đất nước.Tuy nhiên, trong thời

kỳ đổi mới của đất nước Luật HN&GĐ năm 1986 còn nhiều điểm hạn chế cần phảisửa đổi.Căn cứ trên những nguyên tắc cơ bản của Hiến pháp năm 1992 và BLDSnăm 1995, Luật HN&GĐ năm 2000 được Quốc hội khóa X, kỳ họp thứ 7 thông quangày 9/6/2000 và có hiệu lực thi hành ngày 1/1/2001 Luật gồm 13 chương, 110điều, trong đó vấn đề xác định cha, mẹ, con được quy định ở một chương riêng đó

là chương VII, từ Điều 63 đến Điều 66 Về cơ bản, việc xác định cha, mẹ cho convẫn dựa trên những quy định của Luật HN&GĐ năm 1986 như các quy định vềnguyên tắc suy đoán pháp lý xác định cha, mẹ, con trong giá thú, quyền nhận cha,

mẹ, con Luật HN&GĐ đã thể hiện được điểm mới tại Điều 63 quy định về việcxác định cha, mẹ, con được sinh ra theo phương pháp khoa học, hay tại Điều 66 đãquy định về quyền yêu cầu xác định cha mẹ cho con chưa thành niên, con đã thànhniên mất năng lực hành vi dân sự hoặc xác định con cho cha, mẹ mất năng lực hành

vi dân sự

Như vậy trong hệ thống pháp luật của nhà nước ta từ sau Cách mạng thángTám năm 1945 đến nay, vấn đề xác định cha, mẹ, con được quan tâm đáng kể.Những quy định của pháp luật trong việc xác định cha, mẹ cho con luôn có sự pháttriển, thể hiện xu thế ngày càng hoàn thiện hơn nhằm đảm bảo giải quyết tốt mốiquan hệ trong việc xác định cha, mẹ, con

Chương 2 Xác định cha, mẹ cho con theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 và thực

tiễn áp dụng 2.1 Các trường hợp xác định cha, mẹ cho con

2.1.1 Xác định cha, mẹ cho con trong giá thú

Thuật ngữ con trong giá thú được đề cập đến trong Luật HN&GĐ năm 2000 Tuynhiên như thế nào là con trong giá thú thì luật này không có giải thích cụ thể.Theo

từ điển Tiếng Việt thì “con trong giá thú” là con của cha mẹ có hôn nhân hợp pháp,

cha mẹ đã đăng ký kết hôn và tuân thủ đầy đủ các điều kiện kết hôn mà LuậtHN&GĐ năm 2000 quy định

Tuy nhiên, có trường hợp hai bên nam, nữ chung sống với nhau như vợ chồng đượcnhà nước thừa nhận Bởi vậy, con của họ cũng là con của một cặp vợ chồng cho nênphải được xác định là con trong giá thú.Vì vậy, có thể hiểu con trong giá thú là concủa cặp vợ chồng có quan hệ hôn nhân được Nhà nước thừa nhận

*Cơ sở pháp lý xác định cha, mẹ, con:

Luật HN&GĐ năm 2000 đã đưa ra nguyên tắc suy đoán pháp lý xác định cha, mẹ,con khi cha mẹ có hôn nhân hợp pháp tại điều 63 như sau:

“1 Con sinh ra trong thời kỳ hôn nhân hoặc do người vợ có thai trong thời kỳ đó là con chung của vợ chồng.

Con sinh ra trước ngày đăng ký kết hôn và được cha mẹ thừa nhận cũng là con chung của vợ chồng.

2.Trong trường hợp cha, mẹ không thừa nhận con thì phải có chứng cứ và phải được Tòa án xác định

Việc xác định cha, mẹ cho con được sinh ra theo phương pháp khoa học do Chính phủ quy định”

Đồng thời theo hướng dẫn tại mục 5 Nghị quyết 02/2000/NQ-HDTP ngày23/12/2000 của Hội đồng thẩm phán TANDTC hướng dẫn áp dụng một số quy địnhcủa Luật HN&GĐ thì trong các trường hợp sau đây phải được coi là con chung của

vợ chồng:

-Con sinh ra sau khi đã tổ chức đăng ký kết hôn cho đến trước khi chấm dứt quan

hệ hôn nhân do Tòa án công nhận hoặc quyết định theo yêu cầu của vợ hoặc chồng hoặc của cả hai vợ chồng;

-Con sinh ra sau khi chấm dứt quan hệ hôn nhân do Tòa án công nhận hoặc quyết định theo yêu cầu của vợ hoặc chồng hoặc cả hai vợ chồng, nhưng người vợ đã có thai trong thời kỳ hôn nhân (trong thời kỳ từ khi đã tổ chức đăng ký kết hôn cho đến trước khi chấm dứt quan hệ hôn nhân).

-Con sinh ra trước ngày đăng ký kết hôn (ngày tổ chức đăng ký kết hôn) nhưng được cả hai vợ chồng thừa nhận.

Tại Điều 21 Nghị định số 70/2001/NĐ-CP ngày 03/10/2001 của Chính phủ quyđịnh chi tiết thi hành Luật HN&GĐ năm 2000 đã xác định con chung của vợ chồng:

“1 Con sinh ra trong thời kỳ hôn nhân hoặc do người vợ có thai trong thời kỳ hôn nhân theo quy định tại khoản 1 Điều 63 của Luật hôn nhân và gia đình được xác định là con chung của vợ chồng.

Con sinh ra trước ngày đăng ký kết hôn và được cha mẹ thừa nhận cùng là con chung của vợ chồng.

2.Con sinh ra trong vòng 300 ngày, kể từ ngày người chồng chết hoặc kể từ ngày bản án, quyết định của Tòa án xử cho vợ chồng ly hôn có hiệu lực pháp luật, thì được xác định là con chung của hai người”.

Theo quy định trên thì căn cứ suy đoán mối quan hệ cha, mẹ, con trong giá thú baogồm:

+ Căn cứ vào thời kỳ hôn nhân: “thời kỳ hôn nhân là khoảng thời gian tồn tại

quan hệ vợ chồng, tính từ ngày đăng ký kết hôn đến ngày chấm dứt hôn nhân”

[30.Khoản7, Điều8] Theo thủ tục đăng ký kết hôn, ngày đăng ký kết hôn sẽ đượctính từ ngày hai bên nam nữ ký vào giấy chứng nhận kết hôn và được cán bộ tưpháp hộ tịch ghi vào sổ đăng ký kết hôn và giấy chứng nhận đăng ký kết hôn Ngàynày cũng chính là ngày tổ chức đăng ký kết hôn và cấp giấy chứng nhận đăng ký kếthôn cho hai bên nam nữ để họ có thể trở thành vợ chồng [9.Tr57] Hôn nhân sẽchấm dứt khi một trong hai bên vợ hoặc chồng bị chết, bị tuyên bố là đã chết hoặchai bên được Tòa án cho phép ly hôn bằng bản án hay quyết định thuận tình ly hôn

có hiệu lực pháp luật Nếu người vợ sinh con trong thời kỳ hôn nhân này, về nguyêntắc con đó được xác định là con chung của vợ chồng

Tuy nhiên, việc xác định thời kỳ hôn nhân trong một số trường hợp còn gặp nhiềuvướng mắc Chẳng hạn, theo Nghị quyết số 02/2000/NQ-HĐTP ngày 23/12/2003của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn đối với những trường

hợp kết hôn trái pháp luật mà không máy móc xử hủy, thì thời điểm bắt đầu của thời

kỳ hôn nhân được tính từ thời điểm nào? Có quan điểm cho rằng thời điểm bắt đầuthời kỳ hôn nhân được tính từ ngày đăng ký kết hôn.Theo chúng tôi, lấy thời điểmnày là chưa phù hợp Bởi tại thời điểm đó họ đang vi phạm điều kiện kết hôn Vìvậy, đối với trường hợp này thời kỳ hôn nhân được xác định bắt đầu từ thời điểmhai bên không còn vi phạm điều kiện kết hôn nữa là hợp lý Điều này sẽ đảm bảoviệc xác định cha, mẹ, con khi đứa trẻ sinh ra trong điều kiện hợp lệ sẽ được xácđịnh là con trong giá thú của cha, mẹ

Ngoài ra đối với trường hợp nam, nữ chung sống như vợ chồng thuộc các trườnghợp quy định trong Nghị quyết số 35/2000/QH10 ngày 09/06/2000 của Quốc hộikhóa VII về việc thi hành Luật HN&GĐ năm 2000 và Thông tư tịch01/2001/TTLT-TANDTC-BTP của Tòa án nhân dân tối cao, Viện Kiểm sát nhândân tối cao, Bộ Tư pháp hướng dẫn Nghị quyết số 35 về việc thi hành LuậtHN&GĐ thì thời gian tồn tại quan hệ vợ chồng được tính từ ngày họ bắt đầu chungsống với nhau như vợ chồng (ngày họ tổ chức lễ cưới, ngày họ về ở với nhau được

tổ chức chứng kiến ) chứ không phải là ngày họ đăng ký kết hôn Do vậy, khi họđăng ký kết hôn, thời điểm bắt đầu thời kỳ hôn nhân sẽ được xác định từ ngày họbắt đầu chung sống trong quan hệ vợ chồng (được ghi rõ trong giấy chứng nhận kếthôn [13.tr84]

+ Căn cứ dựa trên cơ sở thụ thai và sự kiện sinh đẻ của người mẹ đứa trẻ:

“Có thai” là đang mang thai trong bụng, thụ thai là bắt đầu có thai [12.Tr85] Được

coi là con sinh ra do người vợ có thai trong thời kỳ hôn nhân nếu “con sinh ra trong vòng 300 ngày kể từ ngày chồng chết hoặc kể từ ngày bản án, quyết định của Tòa

án xử cho vợ chồng ly hôn có hiệu lực pháp luật” [21.Điều 23] Theo đó, những đứa

trẻ được sinh ra trong vòng 300 ngày kể từ khi hôn nhân chấm dứt trước pháp luật,đứa trẻ mặc nhiên được xác định là con do người vợ có thai với người chồng khingười chồng còn sống hoặc khi vợ chồng chưa ly hôn Như vậy, việc mở rộng căn

cứ suy đoán pháp lý này có ý nghĩa sâu sắc với việc xác định cha, mẹ, con, gópphần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của những người liên quan Đặc biệt làquyền lợi chính đáng của người phụ nữ và trẻ em

+ Căn cứ vào sự thừa nhận của cha, mẹ:

Đây được xem là căn cứ đặc biệt vì chỉ áp dụng với trường hợp con sinh ra trướcngày đăng ký kết hôn Điều kiện để xác định đứa trẻ là con trong giá thú của vợchồng là dựa vào việc đăng ký kết hôn của cha, mẹ đứa trẻ và sự thừa nhận đứa trẻ

đó là con chung của vợ chồng

Điều 63 Luật HN&GĐ năm 2000 quy định “trong trường hợp cha, mẹ không nhận con thì phải có chứng cứ và phải được Tòa án xác định” Thực tế cho thấy, khi

người vợ sinh con, người chồng đã làm giấy khai sinh cho đứa trẻ, lấy họ tên mình

là họ tên cha của đứa trẻ Thậm chí, đứa trẻ đó về mặt sinh học không phải con củangười chồng nhưng về nguyên tắc trước tiên người chồng vẫn được xác định là chacủa đứa trẻ, sự im lặng của người chồng chính là sự mặc nhiên mối quan hệ chacon Pháp luật không can thiệp sâu vào mối quan hệ này

Nếu người chồng thấy nghi ngờ người vợ đã ngoại tình với người khác; sau khi

người vợ sinh con mà không “thừa nhận” đứa trẻ đó là con của mình thì phải có

nghĩa vụ chứng minh Việc chứng minh của người chồng dựa trên sự thừa nhận của

người vợ là đã “có thai” với người khác từ trước khi kết hôn hoặc người chồng mắc

bệnh vô sinh, bị bất lực hoàn toàn về sinh lý, không thể có khả năng có con; người

chồng thực sự đi “ công tác xa vắng”, không thể có “quan hệ vợ chồng” ở vào thời

kỳ người vợ có thể thụ thai đứa con đó Nếu người chồng chỉ vì nghi ngờ, khôngchứng minh được thì Tòa án buộc họ phải nhận con do người vợ sinh ra là conchung của vợ chồng Chúng tôi cho rằng, đối với các trường hợp này, trước khi kếtluận giải quyết vụ việc, Tòa án cần phải điều tra cẩn trọng và đánh giá chính xác.Ngoài ra trên thực tế có nhiều trường hợp vô ý hoặc cố ý dẫn đến việc nhiều đứa trẻ

bị đánh tráo hoặc có sự nhầm lẫn Trong trường hợp này nếu người cha, người mẹkhông thừa nhận là con của mình, thì họ cũng phải cung cấp chứng cứ để chứngminh.Tuy nhiên, hiện nay trong các văn bản pháp luật có liên quan không có mộthướng dẫn cụ thể nào về vấn đề này.Điều đó làm ảnh hưởng không nhỏ đến quyềnlợi của các chủ thể Vì vậy, theo chúng tôi, pháp luật cần đưa ra hướng dẫn về hệthống chứng cứ chứng minh mà đương sự cần thiết phải đưa ra để chứng minh mốiliên hệ cha, mẹ, con trong đó chứng cứ khoa học có khả năng chứng minh cao là kếtluận giám định ADN

*Một số trường hợp xác định là con chung của vợ chồng theo nguyên tắc suy đoán pháp lý

+ Trường hợp thứ nhất, con do người vợ sinh ra trước ngày đăng ký kết hôn và được cha mẹ thừa nhận.Khi đứa trẻ được sinh ra vì người mẹ không đang tồn tại

một quan hệ hôn nhân hợp pháp, do đó, đứa trẻ là con ngoài giá thú Nhưng khi cha

mẹ kết hôn thì đứa trẻ sẽ trở thành con chung của vợ chồng Tuy nhiên, không mangtính chất đương nhiên như các trường hợp khác, mà phải có điều kiện được cha mẹ

thừa nhận.Ở đây, pháp luật quy định là “được cha mẹ thừa nhận” có nghĩa là, cả

cha và mẹ đều phải thừa nhận đứa trẻ đó là con của mình Đó là điều kiện để xácđịnh đứa con đó là con chung của vợ chồng và là con trong giá thú

+ Trường hợp thứ hai, con do người vợ thụ thai trước ngày đăng ký kết hôn và sinh

ra trong thời kỳ hôn nhân Đây là trường hợp thực tế và diễn ra khá phổ biến trong

quan hệ hôn nhân hiện nay Đứa con đó cũng được coi là con chung của vợ chồng.Luật HN&GĐ không quy định về thời gian mang thai tối thiểu sau khi kết hôn màchỉ quy định đứa con sinh ra trong thời kỳ hôn nhân là con chung của vợ chồng, vậynên người mẹ sinh ra ở bất kỳ thời điểm nào sau khi kết hôn đều được thừa nhận làcon chung của vợ chồng Quy định này phù hợp với tình hình xã hội hiện nay nhằmbảo vệ quyền lợi cho bà mẹ và trẻ em, khi mà thực trạng vấn đề hôn nhân và giađình ngày nay, nam nữ được tự do yêu đương và tìm hiểu nhau trước khi đăng kýkết hôn

+ Trường hợp thứ ba, con do người vợ thụ thai và sinh ra trong thời kỳ hôn nhân

Đây là trường hợp đương nhiên, phù hơp với thực tế về hôn nhân và gia đình

+ Trường hợp thứ tư, con do người vợ thụ thai trong thời kỳ hôn nhân và sinh ra sau khi hôn nhân chấm dứt trong thời hạn luật định tối đa là 300 ngày: được coi là

con của người chồng trong quan hệ hôn nhân trước khi đứa trẻ được sinh ra Theonghiên cứu khoa học và cả kinh nghiệm dân gian, thời gian mang thai tối đa củangười phụ nữ khoảng 300 ngày, điều này phù hợp với thai gian mang thai tối đa quyđịnh tại Điều 21 Nghị định 70/2001/NĐ-CP của chính phủ quy định chi tiết Luật

HN&GĐ năm 2000: “con sinh ra trong vòng 300 ngày, kể từ ngày người chống chết hoặc kể từ ngày bản án, quyết định của Tòa án xử cho vợ chồng ly hôn có hiệu lực pháp luật, thì được xác định là con chung của hai người” Trên cơ sở thời gian

mang thai tối đa này, Luật HN&GĐ năm 2000 đã dự liệu trường hợp đứa trẻ đượcsinh ra trong thời hạn 300 ngày kể từ ngày hôn nhân chấm dứt vẫn được coi là con

chung của vợ chồng, nghĩa là không loại trừ trường hợp đứa trẻ được thụ thai vàođúng ngày hôn nhân chấm dứt.

+ Trường hợp thứ năm, con do người vợ thụ thai trước thời kỳ hôn nhân và sinh ra sau khi hôn nhân chấm dứt trong một khoảng thời gian luật định: cũng được coi là

con chung của vợ chồng Đây là một trường hợp đặc biệt của nguyên tắc suy đoán

pháp lý xác định cha, mẹ, con Điều 63 Luật HN&GĐ năm 2000 quy định: “ con do người vợ có thai trong thời kỳ hôn nhân là con chung của vợ chồng” nên có thể hiểu

là người vợ chỉ cần có thai trong thời kỳ hôn nhân (thời điểm thụ thai có thể trước

và trong thời kỳ hôn nhân) và sau đó sinh con sau khi hôn nhân chấm dứt cũng cóthể xác định đây là con chung của vợ chồng, không loại trừ trường hợp người vợthụ thai vào cuối cùng của của cuộc hôn nhân nên thời gian tối đa là 300 ngày saukhi hôn nhân chấm dứt, nếu người vợ sinh con trong khoảng thời gian này thì đứacon vẫn được xác định là con của người chồng trong quan hệ hôn nhân đó

Như vậy, nguyên tắc suy đoán pháp lý đã được Luật HN&GĐ năm 2000 quy định

có vai trò rất quan trọng nhằm xác định cha, mẹ cho con trong giá thú một cáchchính xác và rõ ràng nhất Điều đó đã góp phần vào việc ổn định các mối quan hệgia đình, bảo vệ quyền lợi cho các thành viên trong gia đình, đặc biệt là phụ nữ vàtrẻ em

*Thực tiễn xác định cha, mẹ, con trong giá thú

Thực tiễn xác định cha, mẹ, con trong giá thú xảy ra không nhiều Tuy nhiên, trênthực tế đã xảy ra một số trường hợp đặc biệt, gây khó khăn và lúng túng cho UBNDkhi tiến hành giải quyết các vụ việc này Chẳng hạn như trường hợp em gái chưa kếthôn đã dùng tên chị gái để sinh con, làm giấy khai sinh cho cho con theo tên tronggiấy chứng sinh (tên của chị gái) Do đó, họ tên cha cũng không chính xác Saunày, khi cha, mẹ thực của đứa trẻ kết hôn và tự nguyện nhận con Họ giả mạo giấy

tờ để khai sinh cho con, vậy trường hợp này đã có dấu hiệu vi phạm pháp luật vềđăng ký hộ tịch Vì vậy, theo quan điểm của chúng tôi, nên quy định cụ thể về thẩmquyền xác định cha, mẹ, con đối với những trường hợp này để có cơ sở giải quyết Còn đối với những trường hợp như: nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng,sau khi người phụ nữ sinh con, hai bên nam nữ mới tiến hành đăng ký kết hôn vàngười chồng thừa nhận con; trong thời kỳ hôn nhân, người vợ đã ngoại tình và cócon với người đàn ông khác, nhưng người chồng vẫn làm giấy khai sinh cho đứa

con lấy họ tên mình là cha của đứa trẻ trong giấy khai sinh Sau khi ly hôn, người

mẹ đứa trẻ đã kết hôn với người đàn ông là cha thực tế của đứa trẻ Hai người đã tựnguyện nhận con, người cha về mặt pháp lý cũng tự nguyện chấp nhận đứa trẻkhông phải là con của mình và các chủ thể này đã cùng yêu cầu UBND xác địnhquan hệ cha con Những trường hợp này sẽ xác định cơ quan nào có thẩm quyềngiải quyết?

Trong thực tế cũng có nhiều nơi sinh con theo phong tục tập quán như tập quán cưtrú trên núi cao của một số dân tộc ít người, tập quán thủy cư, tục gửi rể ba năm mới

tổ chức lễ cưới Vì vậy, việc xác định cha, mẹ, con còn gặp nhiều khó khăn Nhiềuđịa bàn được coi là điểm trắng về đăng kí khai sinh, hoặc nếu đi đăng kí khai sinhthì không xuất trình được giấy chứng sinh, những trường hợp này UBND vẫn làmgiấy khai sinh cho trẻ em đó, khi có giấy cam đoan về việc sinh là có thực củangười đi khai sinh cho trẻ em, nếu như không có người làm chứng Điều này có thểdẫn tới việc xác định cha, mẹ, con là không chính xác [13.Tr97]

Về tranh chấp trong việc xác định lại quan hệ cha mẹ và con trong thực tiễn thường

ít hơn đối với những tranh chấp trong việc xác định quan hệ cha, mẹ, con ngoài giáthú.Xét một cách khái quát thì những vụ việc về HN&GĐ hiện nay ngày càng giatăng.Trong đó những vụ việc về ly hôn chiếm tỉ lệ cao nhất Đối với những tranhchấp về cha, mẹ, con trong thực tiễn hiện nay so với các vụ việc về HN&GĐ làkhông nhiều Những tranh chấp về quan hệ cha, mẹ, con nhiều khi liên quan đến các

vụ việc khác như ly hôn, tranh chấp về tài sản và con cái khi ly hôn, hủy việc kếthôn trái pháp luật, thừa kế

2.1.2 Xác định cha, mẹ, con ngoài giá thú

Khái niệm con ngoài giá thú được Luật HN&GĐ năm 2000 sử dụng nhưng lạikhông đưa ra định nghĩa cụ thể thế nào là con ngoài giá thú Có thể thấy, đây là kháiniệm mà hầu hết pháp luật các nước sử dụng để chỉ những đứa con được sinh ra khi

cha mẹ chúng không có hôn nhân hợp pháp Con ngoài giá thú là “con của cha mẹ không có hôn nhân hợp pháp”.[12.Tr45]

Từ khái niệm này có thể hiểu con ngoài giá thú là đứa con được sinh ra khi ở vàomột trong các trường hợp sau:

-Người phụ nữ không có chồng nhưng có quan hệ sinh lý với một người đàn ôngdẫn đến có thai và sinh con;

- Người phụ nữ có chồng nhưng ngoại tình, có thai với người đàn ông khác và sinhcon;

- Người phụ nữ chung sống như vợ chồng với một người đàn ông dẫn đến có thai vàsinh con;

- Hai người kết hôn trái pháp luật, việc kết hôn bị hủy theo quy định của pháp luậtthì con của hai người cũng là con ngoài giá thú

Vấn đề xác định cha, mẹ cho con ngoài giá thú rất phức tạp khi có yêu cầu Vì giữacha mẹ đứa con không có hôn nhân hợp pháp nên không thể suy đoán pháp lý theoquy định tại Điều 63 Luật HN&GĐ năm 2000 được Luật HN&GĐ năm 2000không đưa ra các quy định cụ thể rõ ràng đối với việc xác định cha, mẹ cho con khicha mẹ không có hôn nhân hợp pháp, mà chỉ dừng lại ở việc quy định về quyền yêucầu Tòa án xác định cha, mẹ, con [30.Điều 64, 65,66], còn cơ sở pháp lý để xácđịnh cha, mẹ, con ngoài giá thú vẫn chưa được pháp luật quy định Điều này dẫnđến thực tiễn nảy sinh án kiện về vấn đề xác định cha, mẹ, con ngoài giá thú gặpnhiều khó khăn và vướng mắc Tòa án đã thiếu hẳn cơ sở pháp lý để giải quyết.Ngoài ra, trên thực tế có thể vì lý do danh dự, uy tín, thể diện mà người đàn ôngđược khai là cha của đứa con ngoài giá thú không muốn nhận đứa trẻ đó là con củamình, họ sẽ tìm mọi cách để từ chối mối quan hệ cha-con Do vậy, việc điều tra, xét

xử các loại án kiện này càng gặp nhiều khó khăn, phức tạp

Như vậy, so với pháp luật trước đây thì có thể thấy rõ đây là một điểm hạn chế củaLuật HN&GĐ năm 2000 Luật HN&GĐ năm 1986 quy định rất cụ thể về nguyêntắc suy đoán pháp lý xác định cha, mẹ, con khi cha mẹ có hôn nhân hợp pháp đồngthời cũng quy định về việc xác định cha, mẹ, con ngoài giá thú Vì vậy, LuậtHN&GĐ cần phải có những sửa đổi để bổ sung về vấn đề này

Trước đây,việc xác định cha, mẹ, con ngoài giá thú theo Thông tư số 15/DS ngày27/09/1974 của TANDTC hướng dẫn đường lối xử lí ly hôn, một vài loại tranh chấp

về dân sự, hôn nhân và gia đình, đã hướng dẫn TAND các cấp dựa vào một số

chứng cứ để giải quyết việc “truy nhận cha cho con” như sau:

“1 Trong thời gian có thể thụ thai đứa con, người đàn ông được coi là cha của đứa trẻ và người mẹ đứa trẻ đã công nhiên chung sống với nhau như vợ chồng;

2 Hai người đã thương yêu nhau, hứa hẹn kết hôn vơi nhau và trong thời gian có thể thụ thai đứa con đã ăn nằm với nhau như vợ chồng, rồi sau khi có con, bỏ không cưới xin gì nữa;

3 Người mẹ đã bị người này hiếp dâm, cưỡng dâm trong thời gian có thể thụ thai đứa con;

4 Sau khi sinh đứa con, người này đã thăm nom, chăm sóc đứa con như là con của mình;

5 Có những thư từ mà người này viết xác nhận đứa con đó do người phụ nữ đó sinh ra là con của họ”.

Theo hướng dẫn trên thì vấn đề suy đoán quan hệ cha-con ngoài giá thú sẽ tính từngày người mẹ sinh con ngoài giá thú, suy ngược trở về thời kỳ mà người mẹ cókhả năng thụ thai đứa con (khoảng từ 180 ngày đến 300 ngày trước ngày người mẹsinh con) Người phụ nữ đó có quan hệ với người đàn ông nào vào thời gian ngườiphụ nữ có thể thụ thai, người đó sẽ bị nghi vấn là cha của đứa trẻ Chúng tôi thấyrằng, với các chứng cứ quy định trên, tuy khả năng chứng minh chỉ mang tính tươngđối, nhưng để đảm bảo quyền lợi của hai mẹ con đứa trẻ trước pháp luật thì nhữngchứng cứ này là cơ sở cần thiết để chứng minh quan hệ cha-con là có thực

Tại khoản 2 Điều 63 và Điều 64 Luật HN&GĐ năm 2000 có quy định khi có yêucầu Tòa án xác định một người nào đó là con của họ hay không phải là con của họthì phải có chứng cứ Vấn đề này cũng được Nghị quyết số 02/2000/NQ-HĐTP

hướng dẫn như sau “khi người yêu cầu Tòa án xác định một người nào đó là con của họ hay không phải là con của họ thì phải có chứng cứ Trong trường hợp cần thiết thì giám định gien, người có yêu cầu giám định gien phải nộp lệ phí giám định gien” Tại khoản 3 Điều 21 Nghị định số 70/2001/NĐ-CP cũng quy định trong

trường hợp vợ hoặc chồng không nhận đứa trẻ là con chung thì phải có chứng cứ vàphải được Tòa án xác định Như vậy, về nguyên tắc khi khởi kiện các đương sự phảiđưa ra được các chứng cứ chứng minh cho yêu cầu của mình là có cơ sở Tuy nhiênnhững chứng cứ mà đương sự dựa vào đó để chứng minh mối quan hệ cha, mẹ, con

và được Tòa án chấp nhận bao gồm những chứng cứ nào thì pháp luật vẫn chưa cóquy định cụ thể

Cho tới nay thông tư số 15/DS không còn hiệu lực, pháp luật hiện hành lại khôngquy định cụ thể các chứng cứ xác định cha, mẹ, con ngoài giá thú Do đó, vấn đề