Đề tài triết học " QUAN NIỆM CỦA HÊGHEN VỀ XÃ HỘI CÔNG DÂN " docx

QUAN NIỆM CỦA HÊGHEN VỀ XÃ HỘI CÔNG DÂN NGUYỄN ĐÌNH TƯỜNG* Trong bài viết này, tác giả đã phân tích một cách khái quát quan niệm của G.V.Ph.Hêghen về xã hội công dân xã hội dân sự, về



Đề tài triết học

QUAN NIỆM CỦA HÊGHEN VỀ XÃ

HỘI CÔNG DÂN

QUAN NIỆM CỦA HÊGHEN VỀ XÃ HỘI CÔNG DÂN

NGUYỄN ĐÌNH TƯỜNG(*)

Trong bài viết này, tác giả đã phân tích một cách khái quát quan niệm của G.V.Ph.Hêghen về xã hội công dân (xã hội dân sự), về các mối quan hệ kinh tế của xã hội công dân cũng như cơ cấu đẳng cấp và biện chứng của xã hội công dân Theo tác giả, Hêghen đã đứng trên cơ sở của chủ nghĩa duy tâm khách quan, thần bí để xem xét mối quan hệ giữa xã hội công dân và nhà nước, coi nhà nước là cái có trước, là cơ sở và động lực của xã hội công dân Vì vậy, có thể nói, quan niệm của Hêghen về xã hội công dân nói riêng và triết học của ông nói chung có tính chất mâu thuẫn

Qua sách báo và các phương tiện truyền thông trong những năm gần đây, vấn đề

xã hội công dân (hay xã hội dân sự) ngày càng được quan tâm nhiều hơn Khái niệm xã hội công dân có một quá trình ra đời và tồn tại khá phức tạp Nó xuất hiện trong ngôn ngữ phương Tây từ cuối thế kỷ XVI và ở nước ta trong những thập niên gần đây Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu khái niệm này một cách đầy đủ và đúng đắn Nghiên cứu các tài liệu hiện có cho thấy, có nhiều định nghĩa, nhiều ý kiến và tranh luận khác nhau về khái niệm xã hội công dân Mỗi một cách tiếp cận đều có tính hợp lý của nó tuỳ theo góc độ triết học, chính trị học, xã hội học, luật học…

Trong bài viết này, chúng tôi muốn đưa ra quan niệm của Hêghen về xã hội

công dân nhằm phần nào làm sáng tỏ nội hàm của khái niệm này trong một giai đoạn lịch sử triết học trước Mác

Trong tác phẩm Triết học pháp quyền của G.V.Ph.Hêghen, lĩnh vực đạo đức hay

từ của ông dùng là “thực thể đạo đức” bao gồm ba giai đoạn; giai đoạn thứ nhất

là gia đình, giai đoạn thứ hai là xã hội công dân, giai đoạn thứ ba là nhà nước Học thuyết về xã hội công dân là một trong những nội dung quan trọng nhất

trong Triết học pháp quyền của Hêghen Theo ông, “thực thể đạo đức” là sự liên

kết giữa cá nhân và xã hội, còn xã hội con người là sự thể hiện của “thực thể đạo đức” Chính điều này đã thể hiện rõ nét chủ nghĩa duy tâm khách quan của Hêghen

“Thực thể đạo đức” là giai đoạn cao nhất trong sự phát triển của tinh thần khách quan Trong giai đoạn này đã có sự thống nhất giữa con người và xã hội

Nếu trước đây, trong các học thuyết của Xpinôda, Hốpxơ và của những nhà Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII, cá nhân đã được chọn làm điểm xuất phát cho quan niệm của các ông về xã hội, nghĩa là xã hội là cái thứ hai được sinh ra từ

cá nhân, thì ngược lại, đến Hêghen, ông đã nêu ra quan điểm đúng đắn khi coi

xã hội chứ không phải là cá nhân là cái khởi đầu Đồng thời, Hêghen đã xem xét những hình thức khác nhau của đời sống xã hội là gia đình, xã hội công dân và nhà nước

Khái niệm xã hội công dân

Hêghen đã xác định xã hội công dân như là sự tổng hợp những điều kiện vật chất của đời sống xã hội, là hệ thống những nhu cầu dựa trên chế độ tư hữu, là những quan hệ tài sản, pháp luật và đẳng cấp Về điều này, C.Mác cho rằng, theo cách của người Anh và người Pháp thế kỷ XVIII, Hêghen đã gộp toàn bộ những điều kiện sinh hoạt vật chất lại và gọi chung là xã hội công dân Hêghen

nói, “xã hội công dân là mối liên hệ giữa các thành viên với tư cách là cái riêng độc lập trong tính chung hình thức, là mối liên hệ thông qua nhu cầu của các thành viên đó, thông qua các thiết chế pháp luật là phương tiện bảo vệ cá nhân và

sở hữu”(1) Đồng thời, ông coi xã hội công dân là lĩnh vực những điều kiện sinh hoạt vật chất, là sản phẩm có tính chất tự nhiên, trong đó các cá nhân ràng buộc với nhau thông qua những lợi ích vật chất ích kỷ

Với quan niệm như vậy, Hêghen rút ra hai đặc điểm cơ bản của xã hội công dân:

Thứ nhất, trong xã hội công dân từng cá nhân cụ thể là mục đích của chính

mình, nghĩa là hoạt động của nó nhằm vào việc đáp ứng những nhu cầu riêng tư

Thứ hai, từng cá nhân cụ thể chỉ có thể đáp ứng được mục đích của mình thông

qua quan hệ với những cá nhân khác

Như vậy, trong xã hội công dân, những người khác chỉ là phương tiện để từng

cá nhân cụ thể đạt được mục đích riêng của mình Hêghen cho rằng, “Trong xã hội công dân, mỗi người đều là mục đích đối với mình, mọi người khác thực chất

là hư vô đối với nó Nhưng nó không thể đạt được tổng số các mục đích của mình nếu thiếu quan hệ với người khác Do vậy, những người này thực chất chỉ là phương tiện cho mục đích riêng Nhưng mục đích riêng cũng đem lại cho nó hình thức của cái chung và tự đáp ứng thông qua quan hệ với những mục đích khác, nhờ đó mà nó cũng đồng thời đáp ứng những lợi ích của người khác”(2)

Như vậy, xã hội công dân là lĩnh vực để thực hiện những mục đích riêng của các

cá nhân, còn những người khác chỉ có ý nghĩa như là phương tiện để cá nhân đạt được mục đích đó Theo đó, mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng được thiết lập và xuyên suốt toàn bộ đời sống của xã hội công dân Trong hoạt động của mỗi cá nhân riêng biệt, khi đáp ứng mục đích của mình, thì đồng thời nó cũng đáp ứng mục đích của những người khác và bằng cách đó, những cá nhân này

cũng góp phần thực hiện lợi ích chung Ngoài ra, Hêghen còn xác định những mối quan hệ khác giữa các thành viên của xã hội công dân Trong xã hội công dân, mục đích riêng của cá nhân và mục đích chung của mọi người có sự độc

lập với nhau, nhưng giữa chúng vẫn có mối liên hệ hữu cơ Một mặt, Hêghen coi xã hội công dân như là kết quả của “sự mở rộng” các gia đình; mặt khác,

ông nhấn mạnh tư tưởng cho rằng sự phát triển của xã hội công dân muộn hơn

so với sự phát triển của nhà nước Theo ông, các yếu tố và đặc điểm của xã hội công dân cũng chính là của xã hội tư sản dựa trên sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất và sự cạnh tranh tự do, “xã hội công dân chỉ được tạo

ra trong thế giới hiện đại”(3) Hơn nữa, Hêghen coi sở hữu tư nhân là điều kiện cần thiết cho sự ra đời và phát triển của xã hội công dân cũng như của tự do cá nhân Ở đây, ông đã thần bí hoá và coi quy luật giá trị của xã hội tư sản là “ánh hào quang của lý tính”, là sự thể hiện của “thực thể đạo đức” trong xã hội công dân

Dưới góc độ triết học xã hội, Hêghen đã nêu lên được những mối quan hệ kinh

tế tư sản, cũng như sự hình thành và bảo đảm chúng bằng pháp luật trong xã hội công dân Khi xây dựng hệ thống triết học của mình trên cơ sở duy tâm khách quan, Hêghen đã mô tả xã hội công dân theo sơ đồ tam đoạn thức Cụ thể là nó được tạo ra bởi 3 yếu tố sau:

Thứ nhất, hệ thống những nhu cầu được hiểu như là tính gián tiếp của nhu cầu

và sự thoả mãn nhu cầu của cá nhân thông qua hoạt động của nó Chính nhờ đó

mà nó cũng thoả mãn nhu cầu của những người khác nữa

Thứ hai, hệ thống pháp luật nhằm bảo hộ cho tự do và quyền sở hữu cá nhân Thứ ba, cảnh sát và các tổ chức đoàn thể không chỉ giải quyết nhiệm vụ pháp

luật, mà còn thực hiện ở những phương diện khác nữa

Từ quan niệm trên đây của Hêghen về xã hội công dân, có thể nhận thấy rằng, các yếu tố của xã hội công dân cũng chính là các yếu tố cơ bản của xã hội dựa trên chế độ sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất và sự cạnh tranh

tự do Xã hội đó không phải là cái gì khác, mà chính là xã hội tư sản Ở đây, Hêghen đã nhận thấy một cách sâu sắc sự xuất hiện của xã hội công dân trong thời đại chủ nghĩa tư bản, ở những nước tư bản

Khi khẳng định tính hợp pháp của những mối quan hệ kinh tế được xây dựng trên cơ sở chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất của xã hội công dân, Hêghen đã đối lập lại với triết học xã hội của Platôn và với những nhà tư tưởng phản động của chế độ phong kiến Ông đã phê phán tư tưởng chống lại sở hữu tư nhân, chủ nghĩa bình quân cũng như khuynh hướng xã hội chủ nghĩa của J.Rútxô Ngoài

ra, quan niệm của Hêghen về xã hội công dân cũng chống lại học thuyết của Phíchtơ về “Nhà nước thương mại đóng kín”

Những mối quan hệ kinh tế của xã hội công dân

Trong học thuyết về xã hội công dân, Hêghen đã đề cập đến những vấn đề có liên quan đến lĩnh vực đời sống kinh tế, cũng như những vấn đề thuộc về pháp luật Đặc biệt, ông đã đi sâu nghiên cứu những điều kiện sinh hoạt vật chất, trước hết là những mối quan hệ kinh tế của xã hội công dân Khi trình bày quan niệm về xã hội công dân, Hêghen đã nghiên cứu luận điểm có tính chất đặt nền tảng không phải theo lối suy diễn trừu tượng, mà trực tiếp từ kinh tế chính trị học

Trên cơ sở nghiên cứu kinh tế chính trị học, Hêghen đã rút ra kết luận rằng, trong xã hội công dân mỗi người đều là mục đích đối với mình, còn những người khác thực chất chỉ là phương tiện cho mục đích riêng Nhưng nhờ có mối quan hệ với những người khác mà việc thực hiện mục đích riêng mang một hình thức chung, vừa thoả mãn nhu cầu của cá nhân, vừa thoả mãn quyền lợi của

những người khác

Mặc dù xác định xã hội công dân là sự tổng hợp những điều kiện vật chất của đời sống xã hội và coi hệ thống những mối quan hệ kinh tế - xã hội là xã hội công dân, song với lập trường duy tâm, Hêghen đã giải thích sự tổng hợp những mối quan hệ kinh tế như là hệ thống những mối quan hệ đạo đức giữa các cá nhân và xã hội Tương tự như vậy, kinh tế chính trị học được ông hiểu như là khoa học về những quy luật kinh tế của xã hội công dân, mà ở một mức độ nào

đó nó mang hình thức đạo đức Ở đây, Hêghen không coi những cái gì có liên quan đến hệ thống của những mối quan hệ kinh tế như là hệ thống của những mối quan hệ sản xuất; ngược lại, ông xem chúng như hệ thống của những nhu cầu, như sự thoả mãn những nhu cầu của con người Hệ thống này được Hêghen xây dựng trên cơ sở “sự gắn kết một cách toàn diện của sự phụ thuộc tất cả vào tất cả”

Có thể nói, hoạt động sản xuất của con người được Hêghen xem là cái thứ hai đối với nhu cầu của con người Hơn nữa, ông cũng xem xét tính chất của lao động và phân công lao động trong sự phụ thuộc vào tính chất và phân loại của những nhu cầu Tuy nhiên, Hêghen đã nhận thấy đặc trưng nhu cầu của con người trong tiến trình của sự phát triển xã hội, cho rằng trong tiến trình đó thì những nhu cầu của con người ngày càng phát triển Theo ông, ý kiến xã hội cũng tham gia vào việc hình thành những nhu cầu của con người ở một mức độ đáng kể Thêm vào đó, Hêghen còn đề cập tới các phương tiện nhằm thoả mãn những nhu cầu của con người, làm cho những nhu cầu đó ngày càng phong phú thêm và trở nên sâu sắc hơn Cuối cùng, những nhu cầu đó trở thành những mục đích của con người và khiến việc thoả mãn chúng trở thành không có giới hạn Đối với Hêghen, sự phát triển của những nhu cầu con người và những phương tiện thoả mãn chúng là sự biểu hiện đặc trưng của “tính phổ biến” tinh thần vốn

có của con người ở trình độ cao hơn nhiều so với nhu cầu hạn chế của động vật

Theo ông, đó chính là sự biểu hiện văn hoá của con người Hêghen, một mặt, quan niệm văn hoá, theo nghĩa rộng, là sự hình thành tồn tại người; mặt khác,

giải thích văn hoá như là yếu tố nội tại của các tuyệt đối có giá trị vô tận Hơn nữa, đối với ông, văn hoá trong sự xác định tuyệt đối của nó là sự giải phóng và hoạt động giải phóng cao nhất của cái tuyệt đối để đạt đến cái hình ảnh chung của tinh thần, của thực thể đạo đức Có thể nói, Hêghen đã xem xét sự phát triển của văn hoá như là mục đích có xu hướng của lý tính(4) Như vậy, hạt nhân hợp

lý trong quan niệm của Hêghen về sự phát triển văn hoá bị bao trùm bởi cái vỏ thần bí duy tâm Tuy nhiên cũng phải thấy rằng, ý nghĩa hợp lý trong quan niệm trên đây của ông về văn hoá phù hợp với sự giải thích về văn hoá trong triết học Khai sáng Cùng với nền triết học này, nó đã chống lại mọi chính sách ngu dân

và chế độ gia trưởng

Như đã nêu trên, tính chất của những nhu cầu và sự thoả mãn chúng là yếu tố đầu tiên trong tam đoạn thức về “hệ thống nhu cầu”, còn tính chất “lao động” được coi là yếu tố thứ hai của hệ thống này Cũng cần phải nhấn mạnh là, Hêghen đã xem xét sự phát triển của văn hoá gắn liền một cách chặt chẽ với hoạt động lao động và sự tiến bộ của nó Ông đã từng chỉ ra rằng, thông qua lao động, mỗi con người trong nhu cầu của mình có mối quan hệ chủ yếu với những sản phẩm của những con người khác Chính lao động đã phân loại một cách trực tiếp vật liệu tự nhiên để đáp ứng những nhu cầu đa dạng này Hêghen cho rằng, nếu “văn hoá lý luận” được phát triển trên cơ sở sự phong phú của những đối tượng được con người quan tâm, thì “văn hoá thực tiễn” xuất hiện ngay trong quá trình lao động Văn hoá này được thể hiện qua những kỹ năng nghề nghiệp

và trình độ tay nghề cao, cũng như qua thói quen và nhu cầu lao động Đồng thời, ông đã chỉ ra vai trò quan trọng của sự phân công lao động đối với việc nâng cao năng suất lao động và tăng cường sự khéo léo của người lao động Ở đây, Hêghen đã nhận thấy “việc phân công lao động sẽ làm cho lao động có tính chất cơ học hơn”(5), nhờ đó mà nó chuẩn bị điều kiện để thay thế lao động cơ

học bằng máy móc

Yếu tố cuối cùng trong tam đoạn thức của “hệ thống nhu cầu” của là tài sản Theo Hêghen, tài sản công cộng được tạo ra bằng sự lao động tổng hợp, bằng sự sáng tạo và những khả năng thực tiễn của mỗi người Ngoài ra, ông còn xem xét vấn đề phân phối tài sản công cộng giữa những thành viên của xã hội công dân

và sự phân chia chúng theo đẳng cấp Điểm chủ yếu của những điều khoản về tài sản là cơ sở lý tính cao nhất của sự bất bình đẳng giữa các thành viên của xã hội công dân Theo Hêghen, tính khách quan của pháp luật trong ý niệm không những không gạt bỏ sự bất bình đẳng của con người trong xã hội công dân, mà còn làm cho sự bất bình đẳng này được thiết lập một cách tự nhiên, được nảy sinh ra từ tinh thần Còn đối với Rútxô và những người kế tục ông thì yêu cầu của sự bình đẳng trong lĩnh vực tài sản là điều hợp lý, hiển nhiên Tuy nhiên, Hêghen đã coi yêu cầu trên của Rútxô như là tính chất của lý tính trống rỗng không thể thực hiện được Ông nhận thức lao động công ích xã hội của các cá nhân chỉ diễn ra trong phạm vi xác định đẳng cấp này hay đẳng cấp khác Hêghen viết, “con người cần phải trở thành một cái gì đó, chúng ta phải hiểu ngầm rằng, con người cần phải thuộc về một đẳng cấp nhất định… Còn con người không có đẳng cấp chỉ là bộ mặt riêng biệt mà nó không có ở trong tính phổ biến hiện thực”(6) Ở đây, Hêghen đã lập luận về mặt triết học cho cấu trúc đẳng cấp của xã hội công dân mà nước Phổ là một điển hình

Cơ cấu đẳng cấp của xã hội công dân

Trong quan niệm của Hêghen, một mặt, đẳng cấp như là đẳng cấp thực thể hay đẳng cấp trực tiếp; mặt khác, như là đẳng cấp phản ánh hay đẳng cấp hình thức

và cuối cùng, như là đẳng cấp chung Tam đoạn thức của ông về đẳng cấp hoàn toàn có tính chất kinh nghiệm Nó được thể hiện khi ông tái tạo lại đẳng cấp của

xã hội Phổ dưới những tên gọi triết học Vì vậy, tam đoạn thức này là một bước

lùi so với những tư tưởng triết học và kinh tế - chính trị thế kỷ XVIII về cơ cấu giai cấp của xã hội đương thời Theo Hêghen, trong xã hội công dân tồn tại ba đẳng cấp khác nhau: đẳng cấp thực thể, đẳng cấp công nghiệp và đẳng cấp chung Ông coi đẳng cấp thực thể là chủ điền, đẳng cấp công nghiệp là thợ thủ công, chủ xưởng, còn đẳng cấp chung là những người bảo vệ lợi ích chung của

xã hội

Hêghen cho rằng, ruộng đất, đất đai tự nhiên là của đẳng cấp thực thể, hơn nữa

nó thuộc về sở hữu tư nhân Ông xác định loại đẳng cấp này là chủ điền, nhưng lại không nói đến sự phân chia thành giai cấp địa chủ và nông dân, cũng như sự đối kháng giữa các giai cấp này; đồng thời ám chỉ giai cấp nông dân như một bộ phận của đẳng cấp thực thể

Hêghen có tham vọng xóa bỏ những mâu thuẫn giai cấp khi nêu lên đẳng cấp công nghiệp và đưa sự phân loại nghề nghiệp lên vị trí hàng đầu, coi công việc của đẳng cấp công nghiệp là tạo nên những sản phẩm từ tự nhiên thông qua lao động và nhu cầu của những người khác Ngoài ra, ông còn phân loại những cá nhân thuộc đẳng cấp này thành những người sản xuất thủ công, sản xuất trong xí nghiệp và lĩnh vực thương mại Ở đây, Hêghen đã chú ý đến đẳng cấp công nghiệp như là giai cấp tư sản với vai trò lãnh đạo trong hoạt động kinh tế cũng như trong tính tích cực chính trị - xã hội của nó; đồng thời chỉ ra sự tiến bộ đã đạt được trong việc đảm bảo về mặt pháp luật đối với tự do cá nhân và chế độ tư hữu Cùng với việc đặt ra những nhiệm vụ nhất định cho sự tiến bộ hơn nữa trong lĩnh vực này, ông thừa nhận đẳng cấp công nghiệp là trụ cột của xã hội công dân, thấy được ưu thế của xã hội công dân là chế độ tư hữu và tự do cá nhân trong xã hội đó được pháp luật đảm bảo Đồng thời, các thành viên của xã hội công dân có quyền tìm kiếm toà án cho mình mà không phải lo sợ toà án không công bằng như trong thời kỳ chuyên chế phong kiến Gạt bỏ một cách kiên quyết sự biểu hiện thô bạo bằng bạo lực trong việc xét xử, sự đàn áp tự do