Đề tài triết học " KHÁI NIỆM “THÀNH” CỦA NHO GIÁO TRONG LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG VIỆT NAM " potx

Đề tài triết học KHÁI NIỆM “THÀNH” CỦA NHO GIÁO TRONG LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG VIỆT NAM... 21 KHÁI NIỆM “THÀNH” CỦA NHO GIÁO TRONG LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG VIỆT NAM NGUYỄN MINH TƯỜNG * Thứ nhất, bài

Đề tài triết học KHÁI NIỆM “THÀNH” CỦA NHO GIÁO TRONG

LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG VIỆT NAM

21

KHÁI NIỆM “THÀNH” CỦA NHO GIÁO

TRONG LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG VIỆT NAM

NGUYỄN MINH TƯỜNG (*)

Thứ nhất, bài viết trình bày sự hình thành và nội dung của khái niệm “thành” của Nho giáo thông qua tư tưởng về “thành” của một số bậc đại Nho Trung Quốc trong một số kinh điển của Nho học Trên cơ sở đó, thứ hai, bài viết trình bày và phân tích ảnh hưởng của khái niệm “thành” trong lịch sử tư tưởng Việt Nam thông qua tư tưởng của một số gương mặt tiêu biểu trong lịch sử tư tưởng Việt Nam; đó là Chu Văn An, Nguyễn Trãi, Lê Quý Đôn, Ngô Thì Nhậm, Cao Bá Quát, Phan Châu Trinh

và Hồ Chí Minh

KHÁI NIỆM "THÀNH" CỦA NHO GIÁO

ho giáo là một học thuyết chính trị và đạo đức do Khổng Tử (551 - 479 TCN.) sáng lập, đã có ảnh hưởng rất lớn và lâu dài trong đời sống chính trị, văn hóa -

xã hội, phong tục tập quán… của các nước phương Đông Trong quá trình tồn tại và phát triển, Nho giáo đã đề xuất khá nhiều những khái niệm, như nhân, trí, dũng, lễ, nghĩa, thành, tín, v.v nhằm tạo nên những bậc quân tử, những nhà cai trị mẫu mực giúp cho quốc phú, binh cường, dân an

Theo sử sách, Nho giáo đã du nhập vào Việt Nam từ những thế kỷ đầu Công nguyên Tuy nhiên, dưới thời Bắc thuộc, các tín điều của đạo Nho chưa có ảnh hưởng là bao trong đời sống người dân Việt Nam cư trú trong các làng xã Phải tới khi Việt Nam giành được quyền độc lập, tự chủ vào thế kỷ X và nhất là, sau sự kiện năm 1070 thành lập Văn miếu ở Kinh đô Thăng Long để phụng thờ Đức Khổng Tử và các bậc Tiên hiền đạo Nho, thì Nho giáo mới thực sự có ảnh hưởng mạnh tới đời sống chính trị – xã hội của Việt Nam Đến khoảng giữa thế kỷ XV, với sự trị vì của ông vua hùng tài, đại lược rất đề cao Nho học là Lê Thánh Tông (1460-1497) và từ đó trở đi, Nho giáo đã trở thành quốc giáo của triều đình phong kiến Việt Nam Từ đây, việc xây dựng hệ thống pháp luật, việc tổ chức quan lại từ triều đình trung ương đến các địa phương, việc giáo dục, đào tạo và tuyển lựa nhân tài của triều đình phong kiến Việt Nam đều lấy các tín điều Nho giáo làm chuẩn mực.(*)

Trong bài viết này, chúng tôi chỉ tìm hiểu một khái niệm quan trọng của Nho giáo là

khái niệm “thành” (誠) và ảnh hưởng của nó trong lịch sử tư tưởng Việt Nam

I Sự hình thành và nội dung của khái niệm “thành” của Nho giáo

(*) Phó giáo sư, tiến sĩ, Viện Sử học, Viện Khoa học xã hội Việt Nam

KHÁI NIỆM "THÀNH" CỦA NHO GIÁO

“Thành” (誠\) là một phạm trù triết học quan trọng của Nho giáo Nghĩa gốc của

“thành” là chân thực, thật thà, chỉ nói năng, xử sự và hành động đúng đắn, chân

chính, không xằng bậy, thành thật không dối trá, lừa lọc

Trong sách Luận ngữ (論“ 語Z), Khổg Tửtuy chư đ? cậ tớ khái niệ “thành” nhưg ông đ nêu ra: “Ngôn trung tín, hành đ?c kính”(語Z 忠? 信 行 篤 敬), nghĩ là: Nói thì trung tín, làm thì dố lòng kính cẩ (Luậ ngữ - VệLinh công); hoặ “Đ?c tín hiế

ham họ, thà chế đ? giữtrọ Đ?o (Luậ ngữ - Thái Bá) Theo đ, có thểnói, Khổg Tửđ đ? cậ đ?n nộ dung cơbả hàm chứ trong khái niệ “thành” Trong thiên Quân đ?o, sách Thuyế uyể cũg có ghi lờ Khổg Tửnói: “Chu công đi kỷhành hóa nhi thiên hạthuậ chi, kỳthành chí hỹ” nghĩ là: Chu công mang mình ra thi hành giáo hóa

mà thiên hạthuậ theo, lòng thành ấ đ đ?n tộ bậ Nhưg, các nhà nghiên cứ cho rằg,

đy chư chắ đ là lờ nguyên vẹ củ Khổg Tử

Trung dung ( 中 庸 ?) và Mạh Tử ( 孟 ? 子 ?) mớ thự sựnâng khái niệ “thành”( 誠 \) lên

tầ mộ phạ trù triế họ Sách Trung dung vố là tên mộ thiên (thiên thứ31) trong 49 thiên

kinh để củ Nho gia Sách này tư?ng truyề là tác phẩ củ TửTư( 子 ? 思 ?), tứ Khổg Cấ (438-402 TCN.), là cháu đch tôn củ Khổg Tử Trung dung tậ trung bàn vềkhái niệ

“thành” ởcác chư?ng 20, 21, 25 và 26

Theo TửTư “thành”vừ là mộ phạ trù đ?o đ?c, vừ có ý nghĩ bả thểluậ và nhậ thứ luậ Ông viế: “Thành giả thiên chi Đ?o dã, Thành chi giả nhân chi Đ?o dã Thành giả bấ miễ nhi trúng; bấ tưnhi đ?c; thung dung Trung đ?o; Thánh nhân dã Thành chi giả trạh thiệ chi cốchấ chi giảdã”( 誠 \ 者 ò 天 ? 之 ? 道 也 誠 \ 之 ? 者 ò 人 ? 之 ? 道 也 誠 \

固 執 之 ? 者 ò 也 ), nghĩ là: Thành vố là Đ?o củ Trờ Muố đ?t đ?ợ sựthành thự là

KHÁI NIỆM "THÀNH" CỦA NHO GIÁO

Đ?o củ ngư?i, thành [củ Trờ] là không phả miễ cư?ng cũg tựnhiên thích hợ, không phả suy nghĩgì cũg tựnhiên có đ?ợ, cứung dung mà hợ vớ Đ?o, chỉcó Thánh nhân mớ đ?ợ thế Còn đ?t tớ thành [bằg thự tiễ] thì phả chọ lấ đề thiệ mà kiên trì cốgiữ(Trung dung – Chư?ng 20) Ông cho rằg, “thành”đ?o Trờ vớ “thành”đ?o ngư?i vừ khác nhau, vừ thốg nhấ vớ nhau.(Đ?o ngư?i thông qua sựtu dư?ng, khắ kỷgò mình bằg “Tưthành” “Chí thành” mà đ?t

đ?ợ tớ cõi đ?o đ?c “thành” thiên nhân hợ nhấ Ông viế: “Duy thiên hạchí thành vi năg tậ kỳtính Năg tậ kỳtính, tắ năg tậ nhân chi tính Năg tậ nhân chi tính, tắ năg tậ vậ chi tính Năg tậ vậ chi tính, tắ khảdĩtán thiên đ?a chi hóa dụ Khảdĩtán thiên đ?a chi hóa dụ, tắ khảdĩdữthiên đ?a tham hỹ”(唯? 天? 下 至Á 誠\ 為? 能? 盡 其? 性? 能? 盡 其? 性? 則 能? 盡 人? 之? 性? 能? 盡 人? 之? 性? 則 能?

盡 物 之? 性? 能? 盡 物 之? 性? 則 可? 以? 贊 天? 地? 之? 化 育ý 可? 以? 贊 天? 地? 之? 化 育ý 則 可? 以? 與 天? 地? 參矣?), nghĩ là: Chỉcó ngư?i có đ?ợ đ?c “thành”tố cao trong thiên hạmớ có thểthểhiệ đ?ợ hế cái bả tính [thiên phú] củ mình Thểhiệ đ?ợ hế bả tính củ mình thì phát huy đ?ợ hế bả tính củ ngư?i Phát huy đ?ợ hế bả tính củ ngư?i mớ phát huy đ?ợ hế bả tính củ vậ Phát huy đ?ợ

hế bả tính củ vậ thì có thểgiúp cho sựhóa dụ củ Trờ Đ?t Giúp cho sựhóa dụ củ Trờ Đ?t mớ có thểcùng vớ Trờ Đ?t đ?ng sánh làm ba

vậ (Trung dung – Chư?ng 22) Ông nhấ mạh tầ quan trọg củ “thành”đ?i vớ việ tu dư?ng đ?o đ?c củ con ngư?i: “Tựthành minh, vịchi tính Tựminh thành, vịchi giáo Thành, tắ minh hỹ Minh, tắ thành hỹ”(自? 誠\ 明? 謂^ 之? 性? 自? 明? 誠\ 謂^ 之? 教 誠\ 則 明? 明? 則 誠\ 矣?), nghĩ là: Do nộ tâm chân thành mà sáng tỏđ?ợ sựlý, đ gọ là bả tính [tiên thiên] Do sáng tỏsựlý mà trởnên chân thành, đ gọ là giáo hóa [hậ thiên] Chân thành thì nhấ đ?nh sẽsáng tỏđ?ợ sựlý, sáng tỏđ?ợ sựlý cũg nhấ đ?nh sẽchân thành (Trung dung – Chư?ng 21)

Sau này, Mạh Tử ngư?i tiế nố tưtư?ng củ TửTư cũg nói: “Thành giả Thiên chi đ?o dã Tựthành giả nhân chi đ?o dã”(誠\ 者ò 天? 之? 道 也 自? 誠\ 者ò 人? 之? 道 也), nghĩ là: Thành là Đ?o củ Trờ Tựlàm cho mình trởthành thành thự là đ?o củ ngư?i (Mạh Tử –

Ly Lâu Thư?ng) Ở đy, chúng ta thấ, Mạh Tửđ kếthừ tưtư?ng nói trên củ TửTư đ?u coi “thành”vừ là “Thiên chi Đ?o” lạ vừ giả thích là cõi củ Thánh nhân Theo Mạh Tử ngư?i quân tửvì ởbên trong có sẵ cái “thành”(có khi ông coi đ là khí Hạ nhiên 浩? 然? 之? 氣), cho nên tâm hồ lúc nào cũg thanh thả, an lạ: “Vạ vậ giai bịưngã, phả thân nhi thành lạ mạ đ?i yên”(萬f 物 皆? 備? 於? 我? 反 身ớ 而ứ 誠\

樂 莫 大 焉?), nghĩ là: Vạ vậ đ?y đ? ởtrong ta, quay vềmình mà thành thậ vớ mình, thì không gì vui thú hơ vậ – Mạh Tử

(1) Tứthư gồ Luậ ngữ(論“ 語Z), Trung dung (中庸?), Đ?i họ (大 學), Mạh tử(孟 子).1)

KHÁI NIỆM "THÀNH" CỦA NHO GIÁO

Tuân Tử vào cuố thờ Chiế Quố (479-221 TCN.), đ kếthừ và phát huy tưtư?ng củ các Nho gia tiề bố cũg cho rằg, “thành”vừ là nguyên tắ cơbả đ? tu thân, dư?ng tâm, vừ là quy luậ vậ hành biế hóa củ tựnhiên Ông nói: “Quân tửdư?ng tâm, mạ thiệ ưthành”(君 子? 養 心 莫 善? 於? 誠\), nghĩ là: Ngư?i quân tửnuôi dư?ng tâm mình, không gì cầ thiế hơ đ?c thành thậ - Tuân Tử) Hoặ ông còn nói: “Phù thành giả quân tửchi sởthủdã, nhi chính sựchi bả dã”(夫? 誠\ 者ò 君 子? 之? 所? 守? 也 而ứ 政? 事 之? 本? 也), nghĩ là: “thành”là đề ngư?i quân tửphả giữgìn và là cái gố củ chính sựvậ – Tuân Tử) Thậ chí, Tuân Tửcòn nhấ mạh rằg: “Biế hóa đ?i hưg Tứthờ bấ ngôn nhi bách tính kỳyên, phù thửhữ thư?ng, dĩchí kỳthành giảdã”(變? 化 大 興 四 時 不? 言ễ 而ứ 百 姓? 祈? 焉? 夫? 此? 有 常 以? 至Á 其? 誠\ 者ò 也), nghĩ là: Biế đ?i thay nhau nổ lên bố mùa không nói gì mà tră họmong ởđ, đ là do hữ thư?ng và tuyệ đ?i thành thự vậ – Tuân Tử)

Lý Cao đ?i Đ?ờg (618-907) coi “thành” là cõi tinh thầ củ thánh nhân Ông nói: “Thành giả Thánh nhân chi tính dã, tịh nhiên bấ đ?ng, quảg đ?i thanh minh, chiế hồThiên Đ?a, cả nhi toạ thông thiên hạchí cố hành chỉngữmặ, vô bấ xửưcự dã”(誠\ 者ò 聖 人? 之? 性? 也 寂 然? 不? 動? 廣 大 清? 明? 照? 乎? 天? 地? 感 而ứ 遂ỡ 通? 天? 下 之? 故? 行 止? 語Z 默? 無 不? 處? 於? 極 也), nghĩ là: “Thành”là bả tính củ Thánh nhân, lặg lẽbấ đ?ng, rộg lớ trong sáng, soi vào Trờ Đ?t, cả mà thông vớ mọ việ trong thiên

hạ ngừg hành đ?ng, im lờ nói, không cái gì không ởvào tộ đ?nh – (Phụ tính thư)

Chu Đn Di thờ Bắ Tốg (960-1126) cũg coi “thành”là bả tính củ Thánh nhân Ông nói: “Thành giả Thánh nhân chi bả Đ?i tai càn nguyên, vạ vậ tưthử thành chi nguyên dã”(誠\ 者ò 聖 人? 之? 本? 大 哉? 乾? 元 萬f 物 資 此? 誠\ 之? 源 也), nghĩ là: Thành

là cái gố củ bậ Thánh nhân Lớ thay Đ?o lớ củ càn, vạ vậ sinh ra ởđ, thành là nguồ gố vậ – (Thông thư) Trình Di cũg cho rằg:

“Thành giả lý chi thự nhiên, trí nhấ nhi bấ khảdịh giảdã”(誠\ 者ò 理? 之? 寔 然? 致Â 一? 而ứ 不? 可? 易 者ò 也), nghĩ là: Thành

là cái lẽthự, là cái đ?t tớ duy nhấ không thểthay đ?i đ?ợ (Kinh thuyế)

Chu Hy thờ Nam Tốg (1126-1279) cũg giả thích chữ“thành”nhưsau: “hành giảchân thự vô võng chi vị thiên lý chi bả nhiên”(誠\

者ò 真? 寔 無 妄 之? 謂^ 天? 理? 之? 本? 然?), nghĩ là: Thành tứ là chân thự đng đ?n, không nói năg bậ bạ là lẽTrờ vố nhưvậ – (Trung dung chư?ng cú) Qua đ, chúng ta thấ, Trình – Chu muố nhậ quy luậ tựnhiên vớ nguyên tắ đ?o đ?c củ mình

Vư?ng Phu Chi vào giao thờ Minh (1368-1644), Thanh (1644-1911) cho rằg, “thành”tứ là “Thiên Đ?a hữ kỳlý”(天? 地? 有 其? 理?), nghĩ là: Trờ Đ?t có cái lý củ nó, và ông nhấ mạh: “Thiên Đ?a thự nhiên, vô nhân vi nhân ngụ dã”(天? 地? 寔 然? 無 人? 為? 人? 偽? 也), nghĩ là: Trờ Đ?t quảthậ là nhưvậ, không có sựbày đ?t củ ngư?i Cho nên, theo Vư?ng Phu Chi, “thành”là nói

KHÁI NIỆM "THÀNH" CỦA NHO GIÁO

tổg quát vạ lý, là “Ư?c thiên hạchi lý nhi vô bấ tậ, quán vạ sựchi trung nhi vô bấ thông dã”(約 天? 下 之? 理? 而ứ 無 不? 盡 貫ž

萬f 事 之? 中 而ứ 無 不? 通? 也), nghĩ là: Rút gọ cái lý củ thiên hạkhông thiế mộ thứgì, xuyên suố giữ muôn việ, mà chẳg có gì không thông suố vậ (Đ?c Tứthưđ?i toàn thuyế – Quyể 3) Ngoài ra, trong các tác phẩ củ mình, đi khi, ông còn dùng chữ“thự hữ”(寔 有) đ? giả thích “thành” “Phù thành giả thự hữ giảdã Tiề hữ sởthủ, hậ hữ sởchung dã Thự hữ giả thiên hạchi công hữ dã”(夫? 誠\ 者ò 寔 有 者 前 有 所? 始 後 有 所? 終 也? 寔 有 者ò 天? 下 之? 公 有 也?), nghĩ là: Thành tứ là cái “thự có” Trư?c

có chỗbắ đ?u, sau có chỗkế thúc “Thự có”tứ là thiên hạđ?u có công chung vậ – (Thư?ng thưdẫ nghĩ – quyể 3)

Qua nhữg đề trình bày khái quát trên đy, chúng ta thấ “thành”là mộ phạ trù triế họ quan trọg đ?ợ các bậ đ?i Nho củ Trung Hoa bàn tớ liên tụ trong khoảg 2500 nă hình thành và phát triể củ Nho giáo Đề đ có nghĩ là, cùng vớ khái niệ: nhân (仁?) – hạ nhân

lý luậ củ hệthốg tưtư?ng củ Khổg giáo; nghĩ (義); lễ(禮), v.v “hành”(誠\) cũg từg đ?ợ các nhà tưtư?ng dư?i thờ phong kiế củ Việ Nam tiế nhậ và sửdụg trong các tác phẩ củ mình

II Ảnh hư?ng củ khái niệ “thành”trong lịh sửtưtư?ng Việ Nam

Ở đy, chúng tôi không thểdẫ ra tấ cảnhữg nhà tưtư?ng, nhữg tác gia Việ Nam tiế thu và bàn vềkhái niệ “thành”trong các tác phẩ củ họ Do vậ, chúng tôi chỉxin để qua mộ vài gư?ng mặ tiêu biể, có nhữg đng góp nhấ đ?nh trong lịh sửtưtư?ng Việ Nam

Trư?c hế, chúng ta phả kểđ?n Chu Vă An (1292 -1370), ông đ?ợ giớ nhà Nho thuởxư tôn xưg là “Nam quố Nho tôn”(Bậ nhà Nho đ?ợ tôn trọg củ nư?c Nam) Họ giảLê Quý Đn tôn xưg Chu Vă An là “gư?i trong trẻ, cứg rắ, cao thư?ng, thanh liêm, có phong đ? nhưsĩquân tửđ?i Tây Hán”(2), là “ậ sĩphu thanh cao nhấ”trong thiên hạ Chu Vă An có nhiề tác phẩ lớ, như Thấ trả sớ, Tiề ẩ thi tậ, Tiề ẩ quố ngữthi tậ, Tứthưthuyế ư?c Nhưg cho đ?n nay, các tác phẩ nói trên đ?u thấ truyề, mớ chỉtìm đ?ợ

12 bài thơtrong Toàn Việ thi lụ Trong các tác phẩ còn lạ củ mình, mặ dù Chu Vă An không bàn trự tiế đ?n khái niệ “thành” nhưg ông có nhiề câu thơnói đ?n các phẩ chấ gầ gũ vớ khái niệ ấ Chu Vă An thư?ng ngụý trong nhữg hình ảh “cô vân”

“cổtỉh”đ? nói lên tấ lòng thanh tĩh, chân thậ củ mình: Thân dữcô vân trư?ng luyế tụ Tâm đ?ng cổtỉh bấ sinh lan (Thân ta cùng đm mây cô đ?n mãi mãi lư luyế hố núi Lòng giốg nhưmặ giếg cổchẳg hềgợ sóng)

Nế Chu Vă An chư sửdụg khái niệ “thành” thì Nguyễ Phi Khanh đ bàn tớ mộ cách trự tiế Nguyễ Phi Khanh (1355-1428) là thân phụcủ vịanh hùng dân tộ, đ?i thi hào Nguyễ Trãi Trong bài Giáp Tý Hạhạ, Hữ sắ chưlộđ?o vũ vịđ?o nhi tiên vũ (Mùa Hạnă Giáp Tý (1384), hạ hán Vua có sắ cho các lộcầ mư, chư cầ trờ đ mư), ông viế:

KHÁI NIỆM "THÀNH" CỦA NHO GIÁO

“Thỉh tộ quố tư?ng hành thịh đ?o

Sơhòa dân dĩthiế hoan tâm

Tỉthịbộ uông hà dụg giả

Chí thành cả triệ cổdo câm (kim)”

Dịh nghĩ:

“uố gia sắ làm lễthỉh tộ đ? cầ mư trọg thể(3)

Trờ mớ đm lạ khí hòa(4), dân đ thấ khắ niề vui

Chẳg phả dùng làm gì cái lễđ?a mộ thân hình gầ còm ra phơ ngoài chợ(

Từxư đ?n nay, chỉcó lòng chí thành là cả đ?n trờ”

Nguyễ Trãi (1380-1442) là nhà vă hóa, nhà tưtư?ng, đ?i thi hào củ dân tộ Việ Nam Tưtư?ng củ Nguyễ Trãi là sựhòa quyệ, kế tinh cao nhấ củ tinh hoa dân tộ Việ Nam vớ tinh hoa nhân loạ ởthếkỷXV Cốg hiế quan trọg vềmặ tưtư?ng triế họ củ Nguyễ Trãi là ởchỗ ông chính là ngư?i đ?u tiên tổg kế chủnghĩ nhân ái Việ Nam từthự tiễ chiế đ?u: “Dĩđ?i nghĩ nhi thắg hung tàn; Dĩchí nhân nhi dịh cư?ng bạ”(Đm đ?i nghĩ thắg hung tàn, lấ chí nhân thay cư?ng bạ); “Nhân nghĩ chi cử yế tạ an dân”(Việ nhân nghĩ cố ởyên dân) Lòng thư?ng dân, mong ư?c sựấ no, công bằg cho dân, chiế đ?u cho “nề thái bình muôn thuở”củ

(2) Lê Quý Đn Toàn tậ, t.2, Kiế vă tiể lụ Nxb Khoa họ Xã hộ, Hà Nộ 1977, tr.257, 258

(3)Quan niệ xư cho rằg, hạ hán là do trờ giáng tộ xuốg nhân gian, và ngư?i trư?c hế phả chị cái tộ đ là Vua Cho nên, câu này nói trong nư?c sắ làm lễcầ mư trọg thểđ? xin chị tộ vớ trờ

(4) Vua chị tộ vớ trờ thì đ?ợ nhân hòa, nhân dân thấ khắ niề vui

(5)Đ?a thân hình gầ còm ra phơ (bộ uông): Đy là nghi lễcầ mư thờ xư Sách LễKinh có câu: “Thiên cử bấ vũ ngô dụ

bộ uông nhi hềnhư?c” nghĩ là: Trờ lâu không mư, ta muố đm thân hình gầ còm ra phơ nắg, mong trờ thư?ng xót mư

xuốg.5)

KHÁI NIỆM "THÀNH" CỦA NHO GIÁO

nhân dân và Tổquố là nhữg đề có vẻđ?n giả và bình dị nhưg đ lạ chính là cái cao cảcủ tưtư?ng nhân vă Nguyễ Trãi Đ? đ?t đ?ợ nhữg đề trên, theo Nguyễ Trãi, bậ sĩđ?i phu, tứ ngư?i cầ quyề, phả có đ?ợ tấ lòng “thành”(mà ông thư?ng thay bằg nhữg từnhư“đn tâm” “tâm thanh” ):

“Nhấ phiế đn tâm chân hốg hỏ

Thậ niên thanh chứ ngọ hồbăg”

(Mạ hứg – Kỳnhị

Dịh nghĩ:

“ộ tấ lòng son nhưlử luyệ đ?n bằg thủ ngân

Mư?i nă làm quan thanh liêm nhưbăg trong bầ ngọ”

Hoặ:

“Mộg giác cốviên tam kính cúc

Tâm thanh hoạ thủ nhấ ây trà”

(Mạ hứg – Kỳngũ

Dịh nghĩ:

“ỉh giấ mộg, ba luốg cúc nơ vư?n cũ Rử sạh lòng, mộ ấ trà pha bằg nư?c suố”

Trong thơNôm, Nguyễ Trãi thư?ng dùng chữ“òng ngay” tứ tấ lòng ngay thẳg, đ? diễ tảkhái niệ “thành”

“Cư mộ lòng ngay khác chúng ngư?i

Ở chưg trầ thếmấ phen cư?i”

KHÁI NIỆM "THÀNH" CỦA NHO GIÁO

(Bả kính cảh giớ – Bài 11)

Nguyễ Trãi là ngư?i lên án, phả đ?i mạh mẽnhữg kẻcầ quyề lạ dụg sựmư thuậ, mánh khóe đ? trịquố:

“Quyề mư bả thịdụg trừgian

Nhân nghĩ duy trì quố thếan”

(Hạquy Lam Sơ – Kỳnhấ)

Dịh nghĩ:

“uyề mư vố chỉdùng đ? trừgian

Nhân nghĩ mớ duy trì cho thếnư?c đ?ợ yên”

Chỉđ?n Quân trung từmệh tậ, tứ nhữg thưtừ vă kiệ do Nguyễ Trãi thay mặ Chủtư?ng Lê Lợ gử cho các viên tư?ng nhà Minh, các ngụ quan ngư?i Việ trong suố thờ kỳkhở nghĩ Lam Sơ (1418-1427), ông mớ thự sựtrự tiế nhắ đ?n khái niệ “thành” Trong Tái dữVư?ng Thông, Sơ Thọthư (Lạ thưgử cho Vư?ng Thông, Sơ Thọ, vào tháng 12 nă Bính Ngọ(tháng 1-1427), Nguyễ Trãi viế: “ộ vă: “Tín giả quố chi bả” Nhân nhi vô tín, kỳhà dĩhành chi tai? Truyệ viế: “Bấ thành vô vậ” Cái tâm nhấ bấ thành, tắ sựgiai hưvọg ”(6) (Nghĩ là: Tôi nghe nói: “hữtín là vậ báu củ nư?c” Ngư?i mà không có chữtín thì dự vào đu đ? làm việ? Truyệ có câu: “hông thành thậ thì không có gì hế” Bở lòng mộ khi không thành thậ, thì việ gì cũg giảdố cả Vư?ng Thông bấ giờgiữchứ Tổg binh quân đ?i nhà Minh đng chiế giữthành Đng Quan (tứ thành Thăg Long) Vào nă Đnh Mùi (1427), Lê Lợ tiế quân đng tạ dinh BồĐ?, bờBắ sông NhịHà, đ?i lũ vớ thành Đng Quan Vư?ng Thông, Sơ Thọsai Nguyễ Nhậ đ?a thưđ?n

Lê Lợ sai Nguyễ Trãi viế thưgử Tổg binh Vư?ng Thông: “Thưphụg Tổg binh quan đ?i nhân quân tọ tiề Bộ vă: Dĩthành phụ nhân giả nhân diệ dĩthành phụ chi Phù, chí thành chi đ?o khảdĩcả quỷthầ, đ?ng thiên đ?a, nhi huốg ưnhân hồ”(7) (Nghĩ là: Thưkính gử đ?n trư?c quân tọ(8) củ ngài Tổg binh Tôi nghe nói: Lấ thành thậ mà đi ngư?i thì ngư?i cũg lấ thành thậ mà đp

lạ Ôi cái đ?o chí thành có thểcả phụ quỷthầ, đ?ng đ?n trờ đ?t, huốg chi là vớ ngư?i?) Sau này, trong Tái dữVư?ng Thông thư (Lạ thưcho Vư?ng Thông), Nguyễ Trãi tiế tụ nhấ mạh sứ mạh củ lòng thành thự: “ộ vă: Thành ưái vậ giả thiên đ?a chi

(6)Nguyễ Trãi toàn tậ tân biên Nxb Vă họ, TP HồChí Minh, 1999, t.1, tr.412-413.