Búêi vò, thïị maơnh cuêa thïí biïn niïn lađ ghi cheâp sûơ kiïơn dûơa theo thúđi gian vađ do ăoâ, coâ thïí biïíu ăaơt ặúơc diïîn biïịn cuêa lõch sûê, nhûng thïí nađy chó líịy sûơ kiïơn lõ
Trang 1Đề tài triết học
Ý thức văn hoá trong “Đại Việt thông sử” của Lê Quý Đôn
Trang 2
I Múê ăíìu
Trong Lúđi tûơa saâch Ăaơi Viïơt thöng sûê
do Lï Quyâ Ăön (1726 – 1784) biïn soaơn,
coâ ăoaơn viïịt: “Möîi khi cíìm buât muöịn viïịt,
laơi nghô ăïịn thíơn troơng mađ thûúđng phaêi
ruơt ređ, ăíu daâm nghô lađm cho mau ặúơc
ăïí theo kõp hoơ Ban, hoơ Maô Taơm xin ăuâng
thaâng nùm, nhùơt nhaơnh nhûông viïơc míịt
maât böí sung vađo chöî sûê trûúâc chûa ăuê, ghi
laơi viïơc cuô cho ăúđi sau, may ra vùn hiïịn coâ
ăuê chûâng cúâ coâ thïí kï cûâu viïơc cuô, coâ thïí
ăïí laơi gûúng sau” Cíín troơng chónh lyâ
ăiïín tñch vùn hiïịn cuêa möơt triïìu ăaơi, líịy
viïơc cung cíịp nhûông bađi hoơc cho híơu thïị
ăaânh giaâ lađm muơc ăñch Cuông trong Lúđi
tûơa, Lï Quyâ Ăön chó roô rùìng, sûê coâ hai thïí
lađ biïn niïn vađ kyê truýơn Thïí biïn niïn
phöí biïín úê Viïơt Nam, nhûng khiïịm
khuýịt cuêa thïí nađy lađ “ăiïín chûúng cuêa
möơt thúđi ăaơi thò boê nhiïìu khöng thíịy
cheâp” Búêi vò, thïị maơnh cuêa thïí biïn niïn
lađ ghi cheâp sûơ kiïơn dûơa theo thúđi gian vađ
do ăoâ, coâ thïí biïíu ăaơt ặúơc diïîn biïịn cuêa
lõch sûê, nhûng thïí nađy chó líịy sûơ kiïơn lõch
sûê lúân lađm chñnh, mađ qún ghi cheâp vïì
thïí chïị vađ ăiïín chûúng Do ăoâ, mùơc duđ úê
Viïơt Nam “coâ ríịt nhiïìu caâc mö liïơt (lađ lúđi
ắnh mûu líơp cöng), huíịn caâo (lađ lúđi böị
caâo ăïí rùn daơy), vùn víơt ăiïín chûúng
cuông ríịt ăeơp ăeô, khöng keâm gò Trung
Quöịc”, nhûng “trong thûơc luơc thò khöng thíịy cheâp” Nöơi dung trong Ăaơi Viïơt thöng sûê do Lï Quyâ Ăön biïn soaơn ăaô giûô ặúơc sûơ hađi hoađ giûôa viïơc ghi cheâp caâc sûơ kiïơn vađ vùn hiïịn Muơc ăñch cuêa viïơc ghi cheâp phíìn vùn hiïịn vađ nhûông bađi hoơc lõch sûê quan troơng lađ nhùìm truýìn taêi laơi tû tûúêng ặúng thúđi cho híơu thïị
Nöơi dung cuêa bađi viïịt nađy chuê ýịu dûơa theo nhûông baên Chiïịu thû, Tíịu súâ ặúơc ghi cheâp trong Ăaơi Viïơt thöng sûê ăïí khaêo cûâu khña caơnh yâ thûâc vùn hoaâ cuêa noâ Coâ thïí coâ sûơ khaâc biïơt trong caâch nhòn nhíơn, ăaânh giaâ vïì nöơi dung cuêa caâc baên Chiïịu thû nađy giûôa caâc bíơc quín thíìn vúâi caâch nhòn nhíơn, ăaânh giaâ cuêa Lï Quyâ Ăön Thïm nûôa, do muơc ăñch chñnh trõ cuêa caâc baên vùn thû, nïn chûa hùỉn nhûông tû tûúêng ăaânh giaâ vïì noâ ăaô lađ ăuâng Nhûng, vúâi tû caâch ngûúđi biïn soaơn, Lï Quyâ Ăön ăaô coâ sûơ lûơa choơn theo caâch ăaânh giaâ cuêa öng möơt caâch khaâch quan vïì nhûông baên vùn hiïịn nađo ặúơc cho lađ quan troơng, nïn coâ sûơ tûúng ăöìng vïì nöơi dung cuêa caâc baên vùn hiïịn ặúơc sûê cheâp laơi Ăiïìu ăoâ khöng phaêi lađ sûơ phaên aânh tû tûúêng cuêa Lï Quyâ Ăön noâi riïng, mađ ăaơt ăïịn ặúơc caâch nhòn nhíơn vađ ăaânh giaâ chung
(*) Giaâo sû, Viïơn trûúêng Viïơn nghiïn cûâu Vùn -Triïịt, Viïơn nghiïn cûâu trung ûúng Ăađi Loan.
Bađi viïịt khaêo cûâu khña caơnh yâ thûâc vùn hoaâ trong nhûông baên Chiïịu thû, Tíịu súâ, Hõch ặúơc ghi cheâp trong cuöịn “Ăaơi Viïơt thöng sûê” do Lï Quyâ Ăön biïn soaơn Trïn cú súê xaâc ắnh rùìng, nöơi dung cuêa yâ thûâc vùn hoaâ ríịt röơng lúân, bađi viïịt chó ăi vađo möơt vađi khña caơnh trong nhûông nöơi dung ăoâ Cuơ thïí, ăoâ lađ víịn ăïì yâ thûâc mïơnh trúđi, víịn ăïì yâ thûâc lõch sûê vađ víịn ăïì yâ thûâc chuê thïí (chuê quýìn) Tûđ ăoâ, taâc giaê bađi viïịt ặa ra nhûông nhíơn ắnh, ăaânh giaâ cuêa baên thín vïì yâ thûâc vùn hoaâ cuêa ngûúđi Viïơt trong thúđi kyđ phong kiïịn vađ trong möịi tûúng quan vúâi vùn hoaâ - lõch sûê Trung Quöịc.
YÂ THÛÂC VÙN HOÂA TRONG “ĂAƠI VIÏƠT THÖNG SÛÊ”
CUÊA LÏ QUYÂ ĂÖN
CHUNG THAÂI QUÍN(*)
Trang 3Muơc ăñch cuêa bađi viïịt nađy lađ lađm roô vïì
caâi goơi lađ “yâ thûâc vùn hoaâ” trong Ăaơi Viïơt
thöng sûê cuêa Lï Quyâ Ăön YÂ thûâc vùn hoaâ
lađ yâ thûâc cuêa con ngûúđi ăöịi vúâi vùn hoaâ
Vùn hoaâ lađ sûơ saâng taơo cuêa con ngûúđi vađ
do ăoâ, noâ bao hađm toađn böơ hoaơt ăöơng víơt
chíịt, hoaơt ăöơng xaô höơi vađ hoaơt ăöơng tinh
thíìn chung cuêa con ngûúđi YÂ thûâc vùn hoaâ
lađ yâ thûâc ặúơc hònh thađnh tûđ sûơ phaên tû
ăöịi vúâi vùn hoaâ Mùơc duđ yâ thûâc vùn hoaâ
phaêi ặúơc xaâc líơp trong ăúđi söịng víơt chíịt
vađ ăúđi söịng xaô höơi, nhûng noâ laơi thuöơc vïì
lônh vûơc tinh thíìn Noâi möơt caâch sú lûúơc, yâ
thûâc vùn hoaâ ặúơc thïí hiïơn thöng qua
quan ăiïím cuêa möîi ngûúđi vïì baên thín
mònh vađ trong sûơ so saânh vúâi quan ăiïím
cuêa nhûông ngûúđi khaâc Tuy nhiïn, vúâi
ắnh nghôa nhû víơy, nöơi dung cuêa yâ thûâc
vùn hoaâ víîn ríịt röơng lúân vađ do víơy, bađi
viïịt nađy chó ăi vađo möơt vađi khña caơnh
trong nhûông nöơi dung ăoâ
II YÂ thûâc mïơnh trúđi
Sûê saâch Trung Quöịc khi bađn luíơn vïì
sûơ hûng vûúơng cuêa caâc bíơc ăïị vûúng ăïìu
quy vađo thiïn mïơnh Trong Ăaơi Viïơt thöng
sûê, caâc quan niïơm íịy cuông ặúơc thïí hiïơn
tûúng tûơ Ăiïìu ăoâ cuông ặúơc thïí hiïơn möơt
caâch coâ hïơ thöịng Vñ duơ, trong Thaâi töí baên
kyê, quýín 1 viïịt: “Hoađng ăïị sinh giúđ tyâ
ngađy möìng 6 thaâng 8 nùm ÍỊt sûêu (1385),
nhùìm niïn hiïơu Xûúng phuđ thûâ 9 nhađ
Tríìn, sanh taơi lađng Chuê sún, huýơn Löi
dûúng Nguýn trûúâc, xûâ Du sún thön
Nhû aâng híơu thuöơc lađng nađy (Chuê sún), coâ
möơt cíy qúị, dûúâi cíy qúị nađy coâ con huđm
xaâm thûúđng xuíịt hiïơn, nhûng noâ hiïìn
lađnh, víîn thûúđng thín cíơn vúâi ngûúđi mađ
chûa tûđng haơi ai Tûơ khi Hoađng ăïị ra ăúđi
thò khöng thíịy con huđm íịy ăíu nûôa
Ngûúđi ta cho lađ möơt sûơ laơ! Ngađy Hoađng ăïị
sinh ra, trong nhađ coâ aânh hađo quang ăoê
chiïịu saâng rûơc rúô vađ coâ muđi thúm ngađo
ngaơt khùưp lađng Khi lúân tuöíi, ngađi thöng
minh duông lûúơc, ăöơ lûúơng hún ngûúđi, veê
ngûúđi tûúi ăeơp huđng vô, mùưt saâng möìm röơng; söịng muôi cao, xûúng mi mùưt göì lïn; baê vai bïn taê coâ baêy nöịt ruöìi, bûúâc ăi nhû röìng nhû höí; tiïịng noâi vang nhû tiïịng chuöng Caâc bíơc thûâc giaê biïịt ngay lađ möơt ngûúđi phi thûúđng Khi Hoađng ăïị giuâp viïơc
úê Khaê lam, ặúơc höìn sû öng Baơch Y hiïín hiïơn chó cho ngöi huýơt phaât “ăïị vûúng” úê ăöơng Chiïm Nghi Thúđi íịy, ngûúđi phûúđng chađi úê saâch Muơc sún lađ Lï Thíơn, ăïm nađo cuông thíịy khoaêng söng Lam Xuýn coâ luöìng aânh saâng nhû boâ ăuöịc chaây, röìi hún möơt thaâng sau, böîng chađi ặúơc möơt thanh sùưt dađi hún möơt thûúâc, hònh tûơa thanh ăao cuô, ăem vïì ăïí trong nhađ, ngay höm íịy Hoađng ăïị ăïịn nhađ y, thíịy trong nhađ töịi coâ möơt luöìng aânh saâng, liïìn túâi chöî ăoâ líịy thanh ăao ăem vïì, vïì ăïịn nhađ, khöng phaêi mađi mađ saâng nhû ăao múâi, nhíơn thíịy coâ hađng chûô triïơn khùưc trïn thín ăao, biïịt lađ möơt thanh baêo kiïịm Ăïm höm sau, coâ tríơn mûa gioâ, saâng ra, thíịy trong vûúđn rau coâ löịt chín thíìn in trïn laâ rau, Hoađng ăïị sai ngûúđi veô hònh vïịt chín íịy Ngađy höm sau, Hoađng híơu ra vûúđn haâi rau, ăïịn chöî cíy rau coâ hònh bađn chín, böîng ặúơc möơt quaê íịn baâu, bïì dađi bïì röơng ngay ngùưn, mùơt quaê íịn khùưc míịy chûô löịi triïơn Trïn quaê íịn khùưc ăñch hoơ tïn Hoađng ăïị, nhíơn kyô múâi roô Hoađng ăïị biïịt roô baêo víơt cuêa trúđi ăíịt ban cho, beđn cuâi ăíìu laơy taơ Ngađy höm sau, böîng ặúơc caâi chuöi thanh kiïịm
úê cíy ăa, rûêa saơch ăíịt caât ăi, thíịy coâ khùưc hònh con röìng vađ con höí, vađ hiïơn ra hai chûô “Thanh Thuây”, ăem lùưp vađo thanh kiïịm ăaô bùưt ặúơc höìi trûúâc, vûđa vùơn khöng sai tyâ nađo, cađng tin lađ víơt thíìn cho”(1)
Hay, viïơc Thaâi Töí nhíơn mïơnh trúđi ặúơc ghi cheâp trong Cöng thíìn truýơn, Tríìn Nguýn Haôn, quýín 32: “Khi nhađ nhuíơn Höì míịt ngöi, giùơc Ngö xím chiïịm
(1) Xem thïm: Chuýơn ặúơc kiïịm thíìn trong Lï Thíơn, quýín 33.
Trang 4nûúâc Nam, trùm hoơ líìm than, öng nuöi chñ
cûâu ăúđi giuâp dín Möơt ăïm öng ăïịn lïî thíìn
úê ăïìn Baơch Haơc, thíịy thíìn úê ăïìn nuâi Taên
Viïn baêo vúâi thíìn úê ăïìn Baơch Haơc rùìng
trúđi ăaô sai Lï Lúơi ngûúđi úê Lam Sún lađm
vua nûúâc An Nam Liïìn ăoâ, öng vađo Thanh
Hoaâ tòm Thaâi Töí, möơt lođng theo vua”
Trong giai ăoaơn khúêi nghôa, möơt söị ghi
cheâp ăaô thïm thùưt tñnh thíìn thaânh vïì Lï
Thaâi Töí (taơi võ 1428-1433) Viïơc líịy mïơnh
trúđi lađm tñnh chñnh ăaâng cho sûơ kiïịn líơp
triïìu Lï khöng phaêi lađ ngoaơi lïơ úê thúđi kyđ
ăoâ Möơt loaơt nhûông ghi cheâp theo caâch nađy
cođn viïịt caê vïì Thaâi Töng (taơi võ
1434-1442), Thaânh Töng (taơi võ 1460-1497),
Hiïịn Töng (taơi võ 1498-1442) Con trûúêng
cuêa Thaâi Töí lađ Tû Tïì bõ phïị boê, con thûâ
Nguýn Long kïị võ lađ Thaâi Töng Meơ cuêa
Thaâi Töng míịt trong giai ăoaơn khúêi nghôa
Híơu phi truýơn, Thaâi Töí Phaơm thaâi híơu,
quýín 29 viïịt: “Nùm ÍỊt Tõ (1425), vua
Thaâi Töí víy Nghïơ An, ăïịn thađnh Trađo
Khííu úê Hûng Nguýn, núi nađy coâ ăïìn thúđ
thíìn Phöí Höơ Ban ăïm, nhađ vua nùìm
möơng thíịy coâ võ thíìn ăïịn baêo rùìng:
“Tûúâng quín cho töi möơt ngûúđi thiïịp, töi
seô xin phuđ höơ tûúâng quín diïơt ặúơc giùơc
Ngö, lađm nïn nghiïơp ăïị” Höm sau, vua
goơi caâc bađ vúơ ăïịn hoêi: “Coâ ai chõu ăi lađm vúơ
võ thíìn khöng? Sau nađy khi ta líịy ặúơc
nûúâc seô líơp con cuêa ngûúđi íịy lađm thiïn tûê”
Caâc bađ khöng ai noâi gò, chó coâ hoađng híơu
khaêng khaâi quyđ thûa: “Nïịu minh cöng giûô
lúđi hûâa, thò thiïịp nguýơn xaê thín Ngađy
sau lađm nïn nghiïơp lúân chúâ phuơ con
thiïịp” Nhađ vua khen ngúơi vađ thûúng caêm,
noâi vúâi caâc bïì töi, nhíơn theo lúđi heơn ăoâ
Luâc nađy hoađng híơu múâi coâ con ặúơc ba
tuöíi, beđn giao cho ngûúđi híìu bïị ùĩm nuöi
níịng Nhađ vua sai lađm lïî tïị thíìn, duđng
hoađng híơu lađm víơt tïị Hoađng híơu beđn
míịt… Nhađ vua cođn cûê quíơn vûúng Tû Tïì
(lađ con cuêa Lï Lúơi, khöng phaêi do bađ Ngoơc
Tríìn sinh) lađm giaâm quöịc, quíơn vûúng
mùưc bïơnh ăiïn, khöng húơp yâ vua Vua nghô
ăïịn traâch nhiïơm nùơng nïì cuêa ngûúđi thûđa kïị Möơt höm, giûôa trûa vua nùìm nguê, chúơt möơng thíịy hoađng híơu than traâch rùìng:
“Nhađ vua phuơ cöng cuêa thiïịp: tûđ höìi múâi khúêi nghôa, ăaô ăem thiïịp cho võ thíìn Nay ặúơc thiïn haơ röìi, mađ ún thaânh chùỉng ặúơc hûúêng” Vua tónh díơy, lođng böìi höìi xuâc caêm, beđn líơp Thaâi Töng lađm con ăñch” Cùn cûâ theo baên Chiïịu thû viïịt vađo nùm Thuíơn Thiïn thûâ tû 1431 (Thaâi Töí baên kyê), Thaâi Töí muöịn con trûúêng, con thûâ líìn lûúơt theo thûâ bíơc mađ lađm giaâm quöịc, khöng thay ăöíi thaâi tûê Theo Ăïị hïơ truýơn, Quíơn ai vûúng, quýín 30, Tû Tïì baơo ngûúơc, giïịt ngûúđi, ăaô díîn ăïịn viïơc phïị líơp ặúơc ghi: “Luâc bíịy giúđ nhađ vua nhiïìu bïơnh, chñnh sûơ lúân cuêa quöịc gia ăïìu giao cho vûúng quýịt ắnh Nhûng vûúng mùưc chûâng ăiïn cuöìng, giïịt bûđa caâc tyđ thiïịp, díìn díìn khöng húơp yâ vua Nùm thûâ saâu (1433), vua goơi Thiïơu uyâ Lï Khöi vađo ăiïơn hoêi vïì viïơc líơp ngûúđi nöịi ngöi Khöi bađn líơp Thaâi Töng (Nguýn Long), bíịy giúđ nhađ vua múâi quýịt Thaâng 8, vua giaâng vûúng xuöịng tûúâc Quíơn vûúng, ban chiïịu líịy con thûâ lađ Nguýn Long kïị thûđa ăaơi thöịng” Baên kyê vađ Híơu phi truýơn cheâp, yâ cuêa Thaâi Töí luâc ăíìu muöịn huynh ăïơ kïị thûđa líîn nhau, khöng muöịn líơp con thûâ Töi ăoaân rùìng, coâ thïí ăïịn nùm thûâ saâu, Thaâi Töí muöịn phïị Tû Tïì (Quíơn ai vûúng), líơp con thûâ lađm thaâi tûê, mađ meơ cuêa thaâi tûê chïịt trong thúđi khúêi nghôa, lađ sûơ biïn taơo vïì möơt truýìn thuýịt
Vïì Thaânh Töng, Híơu phi truýơn, Ngö hoađng híơu, quýín 29 coâ ghi cheâp rùìng:
“Thaâng 6 nùm Ăaơi Baêo thûâ nhíịt (1440), saâch phong lađm Tiïơp dû, úê cung Khaânh Phûúng Bađ thûúđng cíìu tûơ, möơt höm nùìm möơng thíịy thûúơng ăïị ban cho möơt võ tiïn ăöìng, liïìn sau ăoâ coâ mang Ngađy lím böìn laơi nùìm mú ăïịn chöî thûúơng ăïị, thíịy thûúơng ăïị sai möơt tiïn ăöìng xuöịng lađm con trai bađ, tiïn ăöìng duđng dùìng khöng chõu ăi ngay, thûúơng ăïị giíơn, cíìm caâi höịt
Trang 5ngoơc ăaânh vađo traân chaêy caê maâu Bađ giíơt
mònh tónh díơy, beđn sinh ra vua Thaânh
Töng Trïn traân vua cođn hùìn roô vïịt seơo,
giöịng nhû ăaô thíịy trong möơng”
Vïì vua Hiïịn Töng, Híơu phi truýơn,
Thaânh Töng Nguýîn hoađng híơu, quýín 29
coâ cheâp: “Thíìn ăïị chûa coâ thaâi tûê Hoađng
thaâi híơu Quang Thuơc lïơnh cho öng Ăûâc
Trung cíìu ăaêo úê am Tûđ Cöng nuâi Phíơt
Tñch, bađ Quang Thuơc beđn chiïm bao thíịy
ăïịn trûúâc thûúơng ăïị, xin thûúơng ăïị ban
cho coâ con nöịi ngöi Thûúơng ăïị phaân rùìng:
“Cho Thiïn Löơc xuöịng lađm con hoơ
Nguýîn”, röìi bïị túâi ặa cho Nhín ăoâ tónh
díơy Khöng líu sau bađ coâ mang Thaâi híơu
laơi sai öng Ăûâc Trung cíìu ăaêo úê am Tûđ
Cöng Khi vûđa múâi lađm lïî thò coâ hođn ăaâ rúi
xuöịng trûúâc mùơt Öng Ăûâc Trung cho lađ
laơ, nhùơt líịy, röìi sai thúơ taơc möơt pho tûúơng,
boê hođn ăaâ vađo trong Laơi lađm riïng möơt caâi
am ăïí thúđ, vađ giíịu kñn viïơc íịy Ăïịn kyđ
maôn nguýơt khai hoa, bađ laơi nùìm möơng
thíịy röìng vađng tûđ trïn trúđi hiïơn xuöịng,
bay vađo núi bađ úê Trong chöịc laât, beđn sinh
hoađng tûê, ăoâ lađ vua Hiïịn Töng
Thaânh Töng cuông nhû Thaâi Töng,
trong luâc taơi võ ăïìu gùơp thùng tríìm Thaâi
Töng coâ 4 ngûúđi con, Nhín Töng lađ con
thûâ Nhûng sau, trûúêng huynh lađ Lï Nghi
Dín ăaô giïịt vua cûúâp ngöi Khöng ăíìy möơt
nùm, caâc võ ăaơi thíìn nöíi díơy líơt ăöí ăïí líơp
Thaânh Töng Thaânh Töng lađ em uât cuêa
Thaâi Töng, nhûng khi ăoâ möơt ngûúđi anh
tíu rùìng mònh coâ quýìn kïị võ húơp phaâp
Coâ thïí noâi, rúi vađo tònh huöịng nguy nan
trong viïơc giađnh ặúơc ngöi baâu cuêa Thaânh
Töng lađ ăiïìm lađnh cuêa mïơnh trúđi, thïí hiïơn
tñnh quýịt ắnh úê lođng ngûúđi Sau Thaânh
Töng, Hiïịn Töng ăaô tiïịp tuơc kïị võ möơt
caâch bònh thûúđng Nhûng, Thaânh Töng
nhiïìu con, nïn sûơ baêo ăaêm búêi mïơnh trúđi
híìu nhû víîn lađ möơt ăiïìu quan troơng
Ăïịn nay, sûơ löîi thúđi cuêa tû tûúêng thiïn
mïơnh lađ ríịt roô rađng Nhûng, vađo thúđi ăoâ,
noâ ặúơc coi lađ sûơ ăaêm baêo cho tñnh chñnh
ăaâng cuêa sûơ thöịng trõ Chñ ñt, coâ thïí noâi rùìng, tû tûúêng mïơnh trúđi víîn lađ nguýn tùưc chó ăaơo khi Lï Quyâ Ăön biïn soaơn Ăaơi Viïơt thöng sûê Búêi vò, trong Híơu phi truýơn vađ Ăïị hïơ truýơn cođn coâ caê nhûông bađ híơu phi khöng coâ duýn phíơn, hoùơc caê nhûông võ hoađng tûê khöng coâ ặúơc víơn may cuêa mïơnh trúđi Khöng chó coâ víơy, ngûúđi khöng giađnh ặúơc ngöi võ lađ do coâ thiïn mïơnh nhûng laơi khöng coâ cú duýn Ăïị hïơ truýơn, An vûúng Tuín coâ cheâp: “An vûúng Tuín lađ con trûúêng cuêa vua Hiïịn Töng, meơ hoơ Mai, mang thai 11 thaâng, sinh ngađy Canh Thòn 21 thaâng 5, nùm Höìng Ăûâc thûâ 13 (1482) Höm íịy trúđi míy töịi síìm, mûa to gioâ lúân, ăïịn saâng höm sau múâi hïịt Vûúng thöng minh ẵnh ngöơ, hoơc röơng, khñ lûơc hún ngûúđi, nhûng tñnh khñ noâng naêy, thñch mùơc aâo con gaâi Luâc beâ, vò traâi yâ mađ duđng thuöịc ăöơc ắnh giïịt meơ, bõ vua Hiïịn Töng gheât, nïn ăaô boê caê thûâ bíơc, líơp tam hoađng tûê Nùm Caênh Thöịng thûâ 7 (1504), vua míịt, bađ phi hoơ Cao muöịn líơp vûúng lïn ngöi, nhûng ăaơi thíìn khöng theo, víîn líơp Tuâc Töng (taơi võ 1504) Vûúng khöng oaân híơn, chó thúđ meơ hïịt ăaơo hiïịu, súâm höm thùm hoêi, ăöíi hïịt nïịt xûa Laơi tûơ cho mònh lađ bíơc trûúêng bõ hiïìm nghi, nïn tòm caâch giíịu mònh suöịt thúđi Uy Muơc (taơi võ 1505 – 1508) mađ khöng bõ nghi
kõ Ngađy 20 thaâng 9 nùm Höìng Thuíơn thûâ
4 (1512) thò míịt, thoơ 31 tuöíi, tùơng lađ An Ăaơi vûúng, ăem vïì taâng úê qú ngoaơi lađ xaô Biïơn Haơ, bao phong lađ phuâc thíìn Sau thúđi Trung Hûng, nhiïìu líìn gùơp tai vaơ, phuâc thíìn ăaô ngíìm giuâp quan quín ăaânh diïơt nguyơ Maơc thu phuơc kinh thađnh, ặúơc gia phong lađ Chiïu caêm Linh ûâng Phuđ quöịc Hiïín hûu Tïị cöng Trúơ thuíơn Quaêng hoaâ Hoùìng phu Hoùìng ặâc Híơu traơch ăaơi vûúng Cođn cíịp phu queât doơn, ban ăiïín tïị lïî, ăïí biïíu dûúng sûơ linh dõ”
Ngûúơc laơi vúâi ngûúđi ăaơt ặúơc ắa võ quín chuê, võ thaâi tûê bõ phïị nađy sinh ra ăuâng luâc trúđi mûa to gioâ lúân, ăíy lađ ăiïìm
Trang 6xíịu cuêa mïơnh trúđi, dûơ baâo viïơc coâ giađnh
ặúơc ngöi võ cuông seô bõ líơt ăöí An vûúng
Tuín sau trúê thađnh thíìn, ặúơc ím trúơ ăïí
diïơt nhađ Maơc Lï Quyâ Ăön ăaô ghi cheâp laơi
nhûông viïơc ăoâ, thïí hiïơn sûơ mong ăúơi viïơc
mïơnh trúđi phuđ trúơ nhađ Lï
Lï Quyâ Ăön cuông ghi cheâp caê vïì ngûúđi
ặúơc víơn may lađm vua nhûng khöng
chñnh thöịng Nghõch thíìn truýơn, Tríìn
Caêo, quýín 30 coâ viïịt: Caêo thíịy lúđi síịm
truýìn trong dín gian rùìng: “phûúng
Ăöng coâ khñ thiïn tûê, beđn ruê rï tuơ tíơp boơn
vong maơng, giaê xûng lađ chaâu nùm ăúđi cuêa
Tríìn Thaâi Töng, vađ lađ ngoaơi thñch cuêa
Quang Thuơc hoađng thaâi híơu Thaâng 3
nùm Höìng Thuíơn thûâ 8 (1516), y cuđng vúâi
con tïn lađ Thùng vađ ăöìng ăaêng lađ boơn
Phan ÍỊt ngûúđi Chiïm Thađnh, Ăònh Ngaơn,
Ăònh Nghïơ, Cöng Uíín, Ăònh Baêo, Ăoađn
Böị, díịy binh lađm phaên úê chuđa Quyđnh
Lím, chiïịm cûâ huýơn Thuyê Ăûúđng vađ
Ăöng Triïìu Caêo mònh mùơc aâo ăen, quín
lñnh ăïìu caơo troơc ăíìu, tûơ xûng lađ Ăïị Thñch
giaâng sinh, ăïí mï hoùơc lođng ngûúđi” Ăíy lađ
vñ duơ vïì sûơ lúơi duơng “ăiïìm trúđi” ăïí taơo
phaên, nhûng thöng qua sûơ miïu taê cuêa Lï
Quyâ Ăön, ngûúđi líịy mïơnh trúđi bùìng duđng
mûu gian xaêo traâ ăïí lûđa dín, kïịt cuơc lađ
thíịt baơi
Trong 5 quýín Nghõch thíìn truýơn, coâ
4 quýín (quýín 31, 32, 33, 34) lađ lõch sûê tûđ
khi cûúâp ngöi ăïịn luâc diïơt vong cuêa nhađ
Maơc Trong ăoâ, khöng hïì coâ bíịt cûâ ghi
cheâp nađo vïì ăiïìm trúđi Töi cho rùìng, trong
hoađn caênh khi ăoâ, nhađ Maơc ăaô biïịt caâch
taơo ra ríịt nhiïìu ăiïìm trúđi ăïí khùỉng ắnh
tñnh chñnh ăaâng cuêa mònh, nhûng búêi vò
Lï Quyâ Ăön coi nheơ nhađ Maơc mađ khöng
lûơa choơn mö taê möơt ăiïìm trúđi nađo Nhûng
ngûúơc laơi, vïì sûơ hûng vong cuêa nhađ Maơc,
ăaâng lûu yâ coâ hai ăoaơn ghi cheâp Híơu phi
truýơn, Minh Töng Trõnh hoađng híơu,
quýín 29 ghi cheâp viïơc Maơc Ăùng Dung
cûúâp ngöi vađo nùm thûâ saâu Cung hoađng
thöịng nguýn 1527: “Ăùng Dung sai keê
híìu ăem túâi möơt daêi luơa vađng bùưt vua vađ Thaâi híơu phaêi tûơ thùưt cöí Thaâi híơu ngûêa mùơt lïn trúđi mađ than rùìng: “Maơc Ăùng Dung lađ bïì töi bíịt trung, ăaô ặúơc ăöơi ún tiïn ăïị, laơi qún lúđi thïì vúâi nuâi söng, ăaô lađm viïơc thoaân nghõch, laơi giïịt meơ con ta Cíìu cho con chaâu cuêa ngûúi sau nađy cuông
bõ nhû thïị” Noâi röìi, liïìn cuđng vúâi vua tûơ thùưt cöí chïịt”
Lï Quyâ Ăön cođn ghi laơi möơt viïơc phi chñnh thöịng khöng theo mïơnh trúđi Nghõch thíìn truýơn, Tríìn Caêo, quýín 30 viïịt: Cođn vađo nùm Quang Hûng thûâ 15 nùm 1592, nhađ Maơc bõ diïơt vong, vua cuöịi cuđng lađ Maơc Míơu Húơp bõ bùưt 11 thaâng sau ăoâ Míơu Húơp tûơ liïơu khöng thoaât nöíi, beđn thöí löơ thûơc rùìng: “Míịy ngađy trûúâc ăíy, töi chaơy tröịn íín nuâp trong rûđng ríơm, ăaô quaâ ăoâi khaât, daâm xin cho möơt bònh rûúơu uöịng cho ăaô” Quín sô beđn cho bònh rûúơu Sau khi uöịng thoaê khaât, Míơu Húơp ngíơm nguđi than rùìng: “Nghiïơp chûúâng quaâ síu, nay muöịn lađm möơt thûâ dín cuông khöng thïí ặúơc Töơi löîi ăïìu do töí tiïn ăaô giïịt vua cûúâp ngöi, ăïịn nöîi con caâi ngađy nay phaêi mùưc töơi nùơng nhû víơy Mong tûúâng sô díîn töi ăïịn trûúâc hoađng thûúơng, ăïí bađy toê sûơ tònh mađ lođng töi mong muöịn”
Trõnh thaâi híơu vađ Maơc Míơu Húơp ăïìu
bõ baâo ûâng Ăiïìu nađy thïí hiïơn sûơ cùm gheât keê soaâi nghõch, trúê laơi ăaơo trúđi vađ tûđ ăoâ, khùỉng ắnh tñnh chñnh ăaâng cuêa triïìu Lï Tñnh quan troơng cuêa mïơnh trúđi cođn coâ thïí nhòn thíịy tûđ niïn hiïơu Thaâi Töí niïn hiïơu Thuíơn Thiïn, Lï Nghi Dín cûúâp ngöi, niïn hiïơu Thiïn Hûng (1459) Tríìn Caêo khúêi nghôa, líơp Nguýn Thiïn ÛÂng (1516) Maơc Ăùng Dung líơp Lï Tön, caêi niïn hiïơu thađnh Nguýn Thiïn Hiïịn Maơc Ăùng Doanh niïn hiïơu Ăaơi Chñnh (1530-1540), cuông goơi lađ Thiïn Chñnh Maơc Phuâc Nguýn niïn hiïơu Vônh Ăõnh (1547); Caênh Lõch (1548-1553); Quang Baêo (1554-1561) Qua ăoâ, coâ thïí thíịy, nguýn tùưc chung cuêa viïơc líơp niïn hiïơu lađ vûđa dûơa theo triïìu ăaơi
Trang 7múâi (caê do khúêi nghôa vađ cûúâp ngöi), vûđa
duđng niïn hiïơu dûơa theo yâ thûâc mïơnh trúđi,
ăïí cuđng thïí hiïơn viïơc nhíịn maơnh ăïịn sûơ
vûông chùưc cuêa ngöi baâu
Khi giađnh ặúơc ắa võ ăïị vûúng, sûơ nöî
lûơc caâ nhín ặúng nhiïn lađ tíịt ýịu, nhûng
mûâc ăöơ quan troơng cuêa hai ýịu töị nađy,
cuông nhû sûơ phöịi húơp giûôa hai ýịu töị ra
sao? Dûúâi ăíy, chuâng töi coâ thïí cung cíịp
möơt söị gúơi yâ Nghõch thíìn truýơn, Tríìn
Caêo, quýín 30 ghi cheâp bađi Hõch viïơc Lï
Nghôa Chiïu thaêo phaơt Tríìn Caêo nhû sau:
“Baêo thiïn haơ coâ thïí duđng lûơc ăïí mûu ăöì;
Baêo quöịc gia coâ thïí duđng mûu mađ chiïịm
ăoaơt Can danh phaơm phíơn, xûng bûđa lađ
chaâu chùưt nhađ Tríìn; Taâc oai taâc quaâi, haơi
ăïịn caê töi con thiïn tûê”
Ăöịi vúâi lúđi vaơch töơi Tríìn Caêo, ăíìu
tiïn, Tríìn Caêo cho rùìng, giađnh ặúơc thiïn
haơ lađ búêi mïơnh trúđi, chûâ khöng phaêi do sûâc
ngûúđi Búêi vò, do ngûúđi lađ phaâ hoaơi luín lyâ
vađ tađn saât nhín dín Cođn hai töơi traơng sau
ăïìu dñnh ăïịn viïơc khöng biïịt túâi thiïn
mïơnh vađ ngöng cuöìng Maơc Ăùng Dung,
Nghõch thíìn truýơn, quýín 30, trong baên
chiïịu thû cuêa vua Cung hoađng, viïịt: “Duy
coâ Thaâi Töí ta, thûđa thúđi caâch mïơnh, beđn coâ
böịn phûúng, caâc thađnh truýìn ngöi, ăaô
nhiïìu lõch söị Ăoâ lađ lođng ngûúđi húơp vúâi yâ
trúđi xui nïn víơy Tûđ cuöịi thúđi Höìng
Thuíơn, gùơp luâc quöịc gia nhiïìu naơn, Tríìn
Caêo bùưt ăíìu gíy loaơn; Trõnh Tuy líơp keê
nghõch lïn ngöi, lođng ngûúđi lòa tan, trúđi
cuông khöng giuâp Luâc íịy thiïn haơ ăaô
khöng phaêi cuêa nhađ ta víơy Ta baơc ặâc nöịi
ngöi, khöng thïí gaânh nöíi Mïơnh trúđi vađ
lođng ngûúđi hûúâng vïì ngûúđi coâ ặâc Víơy
nay Thaâi sû An Hûng vûúng Maơc Ăùng
Dung lađ ngûúđi tû chíịt thöng minh, ăuê tađi
vùn voô, bïn ngoađi ăaânh deơp, böịn phûúng
ăïìu phuơc, bïn trong trõ nûúâc, trùm hoơ ýn
vui, cöng ặâc ríịt lúân lao, trúđi ngûúđi ăïìu
quy phuơc”
Chó ra mïơnh trúđi vađ lođng ngûúđi lađ hai
ăiïìu kiïơn cuêa bíơc ăïị vûúng, tûđ möơt lúđi
“hiïơp ûâng” coâ thïí hiïíu thađnh hai ăiïìu kiïơn khöng giöịng nhau, nhûng caê hai ăiïìu kiïơn nađy khöng taâch rúđi, mađ tûúng höî nhû möơt chónh thïí Nùng lûơc cuêa caâ nhín, phuơ trúơ cuêa nhín tađi, quy phuơc cuêa dín tím ăïìu lađ ăiïìu kiïơn ăíìy ăuê, tíịt ýịu cuêa ngûúđi nùưm ặúơc mïơnh trúđi; ngûúơc laơi lađ khöng ăuê ăiïìu kiïơn Mùơc duđ coâ thïí phuđ húơp thiïn mïơnh, nhûng khöng thïí noâi lađ thiïn mïơnh, giađnh ặúơc ăíìy ăuê ăiïìu kiïơn cuêa thiïn haơ chó lađ thiïn mïơnh, khöng coâ nhín lûơc thò chûa thïí ăuê Nhû víơy, yâ thûâc mïơnh trúđi, möơt mùơt, coâ thïí thuâc ăííy ngûúđi coâ ặúơc quöịc gia tíơn lûơc quy phuơc lođng ngûúđi ăïí giûô ặúơc chñnh sûơ, mùơt khaâc, traânh ặúơc viïơc duđng mûu ăöì trñ xaêo ăïí cûúâp thiïn haơ
III YÂ thûâc lõch sûê
Nhûông Chiïịu thû, Tíịu súâ trong Ăaơi Viïơt thöng sûê khöng chó duđng theo löịi viïịt Haân vùn ăiïín nhaô, trong ăoâ caâc ăiïín cöị ăïìu ặúơc caâc trûúâc taâc truýìn thöịng Trung Quöịc sûê duơng lađm ăiïín tñch, mađ cođn coâ thïí thíịy caê nhûông kiïơt taâc hiïơn thúđi ặúơc hònh thađnh búêi quaâ trònh hun ăuâc bïìn bó trong kinh ăiïín cuêa Trung Quöịc cöí ăaơi Noâi chung, nöơi dung cuêa nhûông ăiïín cöị ăaô ặa vađo nhûông tađi liïơu lõch sûê nhûng khöng coâ nghõ luíơn Bïn caơnh ăoâ, cođn coâ ríịt nhiïìu ăiïín cöị nùìm ăan xen trong caâc saâch lõch sûê kinh ăiïín, nhû nhûông liïơt kï nhû dûúâi ăíy:
Thaâi Töí baên kyê ghi cheâp, nùm Vônh Laơc thûâ mûúđi saâu (1418), Thaâi Töí múâi khúêi binh, bõ bao víy úê Chñ Linh hún mûúđi ngađy, binh maô gùơp nguy khöịn “Vua hoêi caâc tûúâng ai bùưt chûúâc cíu chuýơn cuêa Kyê Tñn?”, úê ăíy ăaô díîn duơ cíu truýơn khi Lûu Bang bõ Haơng Vuô bao víy, Kyê Tñn lađ ngûúđi ăaô ăoâng giaê lađm Haân Vûúng
Nùm Tuýn Ăûâc thûâ hai, thaâng 4 nùm
1427, Thaâi Töí haơ lïơnh: “Thïị cho nïn ta thađnh thûơc khuýn mong caâc võ hađo kiïơt gùưng sûâc giuâp ta, ăïí cûâu vaôn nhín dín,
Trang 8khöng nïn íín mònh giíịu boâng, ăïí cho
thiïn haơ phaêi chõu caênh khöí líìm than nađy
maôi Hoùơc coâ võ nađo muöịn giûô tiïịt thaâo cao
siïu nhû tûâ haơo tröịn laânh cöng danh nhû
Tûê Phođng, cuông nïn vò dín, haôy ra cûâu
naơn, chúđ sau khi thađnh cöng mađ muöịn
toaơi chñ nguýơn, luâc íịy seô vïì íín núi rûđng
nuâi, ta khöng cûúông eâp”
Thúđi Haân Cao Töí, böịn keê íín sô nöíi
tiïịng lađ Ăöng Viïn Cöng, Haơ Hoađng Cöng,
Giaâc Lyâ, YÊ Lyâ khöng ra baâi kiïịn Cao Töí,
nhûng laơi ra phođ taâ cho Haân Húơ ăïị;
Trûúng Lûúng sau khi giuâp Cao Töí giađnh
thiïn haơ ăaô quy vïì úê íín Khi ăoâ, lûơc lûúơng
quín sûơ cuêa Haân Cao Töí giađnh ặúơc ûu
thïị tuýơt ăöịi Díîn duơ hai cíu truýơn nađy,
Thaâi Töí ăaô hiïơu triïơu ặúơc sûơ uêng höơ xung
quanh, hoađn thađnh ặúơc muơc ăñch cuöịi
cuđng cuêa cuöơc khúêi nghôa, sau ăoâ nhíơn
ặúơc sûơ tûơ do tiïịn cûê cuêa caâc hađo kiïơt
Sau chiïịn thùưng, Thaâi Töí xûng vûúng
mađ khöng xûng ăïị Quíìn thíìn díng túđ biïíu
tön ngađi lïn ngöi Hoađng ăïị, ngađi khiïm
nhûúđng khöng nhíơn, ban lúđi duơ rùìng:
“Nhûông võ vua coâ cöng ặâc lúân, nhû caâc vua
Vuô Thang, Vùn vađ Voô thúđi Tam ăaơi, mađ
cuông chó tûúâc Vûúng thöi Huöịng chi ặâc
lûúơng moêng manh nhû Tríîm, ăíu daâm noâi
ăïịn hiïơu Hoađng ăïị Nay chó xûng tûúâc
Vûúng cuông ăaô quaâ víơy” Nhû víơy, öng ăaô
cùn cûâ vađo viïơc xûng vûúng cuêa ba triïìu ăaơi
Trung Quöịc lađm ăöịi tûúơng mađ theo
Ngađy möìng 1 thaâng 10 nùm Thuíơn
Thiïn thûâ hai (1429), Thaâi Töí ăaô haơ Chiïịu
cíìu hiïìn tađi, chiïịu viïịt: “Tríîm nghô: Trõ
nûúâc cíìn úê ặúơc ngûúđi hiïìn, mađ sûơ ặúơc
ngûúđi hiïìn tíịt do ngûúđi tiïịn cûê Thïị cho
nïn caâc võ Ăïị Vûúng ăïìu líịy viïơc ăoâ lađm
cíìn thiïịt ûu tiïn Thúđi thõnh ăúđi xûa caâc
quan taơi triïìu, thûúđng coâ yâ nhûúđng ngûúđi
hiïìn tađi lïn cíịp trïn mònh, cho nïn dûúâi
dín gian khöng coâ ngûúđi hiïìn nađo boê soât,
cöng viïơc quöịc gia khöng viïơc nađo boê bï,
trúê nïn möơt nïìn thaâi bònh thõnh trõ Ăïịn
nhû caâc bíìy töi nhađ Haân nhađ Ăûúđng, thííy
ăïìu biïịt suy nhûúđng keê hiïìn tađi, ngûúđi noơ díîn tiïịn ngûúđi kia, nhû Tiïu Hađ tiïịn cûê Tađo Tham, Nguơy Vö Tri tiïịn cûê Tríìn Bònh, Ăõch Nhín Kiïơt tiïịn cûê Trûúng Cûêu Linh, Tiïu Tung tiïịn cûê Hađn Hûu Tuy tađi cuêa caâc ngûúđi nađy, coâ cao thíịp khöng ăïìu, nhûng thííy ăïìu lađ ặúơc hiïìn tađi vađ xûâng chûâc … Thúđi xûa, Mao Toaơi tûơ tiïịn theo Bònh Nguýn Quín, Ninh Thñch tûơ tiïịn giuâp Tïì Hoađn Cöng, mađ ăïìu khöng cíu nïơ vïì ăiïím vuơn vùơt?”
Baên Chiïịu thû phíìn lúân ăïì duông duơ nhûông ăiïín cöị tiïịn cûê hiïìn tađi thúđi Haân Ăûúđng, möơt söị ăiïín cöị coâ caê nhûông nhín víơt khöng nöíi tiïịng Tríìn Bònh nhúđ Nguyơ
Vö Tri mađ gùơp ặúơc Haân vûúng Lûu Bang (xem: Sûê kyâ, quýín 56, Tríìn thûđa tûúâng thïị gia) Ăõch Nhín Kiïơt ặúơc Trûúng Giaên Chi tiïịn cûê (xem: Cûơu Ăûúđng thû, quýín 59, Ăõch Nhín Kiïơt truýơn) Tiïu Tung tiïịn cûê Hađn Hûu (xem: Cûơu Ăûúđng thû, quýín 98, Haân Hûu truýơn)
Nùm Tín Húơi, niïn hiïơu Thuíơn Thiïn thûâ 4 (1431), vua ban chiïịu viïịt: “Nhû Tû Tïì (con trûúêng) hiïơn ăaô lúân tuöíi, vađo haơng thađnh nhín Tuy liïơu viïơc chûa ặúơc kñn ăaâo tinh vi cho lùưm, nhûng mùưt thíịy tai nghe, cuông ăaô tûđng traêi qua nhiïìu viïơc Haôy cho taơm coi viïơc nûúâc, ăïí giuâp ăúô tríîm Nguýn Long (con thûâ) tñnh tuy minh míîn nhûng tuöíi cođn non, haôy nïn nuöi dûúông dûơ trûô trong Thanh Cung, chúđ ngađy ặâc tñnh ăíìy ăuê Khi nađo Tû Tïì lïn ngöi nùưm quýìn, thò luâc íịy Nguýn Long laơi coi viïơc nûúâc viïơc quín Ăoâ lađ theo viïơc ăaô lađm cuêa thúđi Triïơu Töịng xûa Con chaâu ăúđi sau, cuông nïn theo nghôa truýìn ngöi nhû víìy maôi maôi Sau ăíy hoùơc coâ keê nađo khöng theo lúđi tríîm, bađn luíơn traâi laơi, viïơn díîn lúđi chï Triïơu Phöí nhíìm líîn, ăïí thay ăöíi pheâp nhíịt ắnh trong túđ chiïịu nađy, thò keê íịy chó lađ phûúđng siïím nõnh, chûơc ăem mûu gian ăïí tñnh kïị seô ặúơc nhû Vûúng Maông vađ Tađo Thaâo, chûâ khöng phaêi theo ăaơo tíơn trung vúâi nûúâc
Trang 9Cùn cûâ vađo baên Chiïịu thû trïn, coâ thïí
thíịy, Thaâi Töí nhín xem xeât viïơc phaêi coâ
quín vûúng trõ vò líu dađi ăïí duy trò öín
ắnh quöịc gia, do ăoâ phaêi coâ sûơ kïị tuơc
truýìn ngöi, ăaô noi theo tiïìn lïơ trong viïơc
Töịng Thaâi Töí truýìn ngöi cho em lađ Thaâi
Töng Thaâi Töí truýìn ngöi cho Thaâi Töng
lađ do yâ muöịn cuêa bađ Ăöî Thaâi híơu - míîu
thín cuêa Thaâi Töí Khi bõ bïơnh, bađ thaâi
híơu ăaô heơn gùơp Thaâi Töí vađ noâi roô vïì yâ
ắnh nađy Ăiïìu nađy ăaô ặúơc Triïơu Phöí ghi
saâch ăùơt trong kho “Kim Quyô” Thaâi Töng
kïị võ, hoêi yâ kiïịn Triïơu Phöí vïì viïơc truýìn
ngöi cho Ăònh Myô nhû ăaô ghi trong saâch
“Kim Quyô” Triïơu Phöí viïịt: “Thaâi Töí ăaô
nhíìm líîn, chùỉng hay bïơ haơ cuông laơi nhíìm
líîn thïị û?” Do ăoâ, Thaâi Töng khöng
truýìn ngöi cho Ăònh Myô, mađ truýìn ngöi
cho con mònh Vò thïị, trong baên Chiïịu thû
cuêa mònh, Lï Thaâi Töí ăaô duơ rùìng: “viïơn
díîn lúđi Triïơu Phöí nhíìm líîn” Hay nhû
Vûúng Maông, Tađo Thaâo ăïìu lađ nhûông keê
döịi trïn lûđa dûúâi, Lï Thaâi Töí cho rùìng, keê
nađo muöịn theo nhûông truýơn cuô nađy ăïìu
lađ khöng tíơn trung vúâi nûúâc
Thaâi Töng Nguýîn hoađng híơu, quýín
29 viïịt: “Quaê nhín tûđ khi coi chñnh sûơ ăïịn
nay, thíịy roô lođng troơng aâi cuêa caâc ăaơi thíìn
taê hûôu giuâp quöịc sûơ, sûêa trong deơp ngoađi
ăïí ýn thiïn haơ Quaê nhín víîn súâm khuya
nghô suy baâo ăaâp cöng lao ăoâ Chó vò ặâc
moêng, tađi heđn theơn mònh khöng ặúơc gioêi
bùìng caâc thaâi híơu hoơ Maô, hoơ Ăùơng vađ
Tuýn Nhín ngađy xûa ăïí lađm hïịt ăaơo ûu
ăaôi ăaơi thíìn Nay sùưp sai caâc triïìu sô hoơp
bađn cöng viïơc nïn lađm hiïơn nay ăïí lađm
ăiïín tñch cuêa möơt thúđi, mađ lađm thò khöng
tïơ Caâc khanh nïn thïí theo yâ íịy mađ hïịt
ăaơo lađm töi, ăïí baêo toađn tiïịt thaâo trûúâc
sau, ặđng ăïí cho caâc öng Cao, Quyđ, Tùưc,
Tiïịt, Y, Phoâ, Chu, Thiïơu ặúơc riïng tiïịng
khen ăúđi trûúâc, thïị chùỉng töịt hún sao?”
Trong baên Chiïịu thû trïn ăaô díîn
truýơn hoơ Maô lađ bađ hoađng híơu cuêa vua
Haân Minh Ăïị; hoơ Trõnh lađ bađ hoađng híơu
cuêa vua Haân Hoađ Ăïị; Tuýn Nhín lađ Cao hoađng híơu cuêa vua Töịng Anh Töng, sau ặúơc truy phong lađ Thuyơ Tuýn Nhín Thaânh liïơt hoađng híơu
Cöng thíìn truýơn, Nguýîn Xñ, quýín
31 viïịt: “Phïị Nghi Dín lađm Lïơ Ăûâc híìu, ặa con trai thûâ cuêa vua Thaâi Töng lađ Gia vûúng lïn ngöi, tûâc lađ Thaânh Töng Ngađy
24 thaâng 6 nùm Quang Thuíơn thûâ nhíịt (1460), tiïịn phong öng lađ Khai phuê nghi ăöìng tam ty, Nhíơp nöơi kiïím hiïơu Thaâi phoâ Bònh chûúng quín quöịc troơng sûơ AÂ quíơn híìu, giuâp viïơc chñnh sûơ” Bađi chïị viïịt:
“Xûúâng ăaơi nghôa ăïí trûđ hung tađn, ngûúi ăaô coâ cöng nhû cöng giûô ýn ặúơc nhađ Haân (An Lûu),… Töng miïịu xaô tùưc ặúơc vûông vađng, trung nguýn man di ăïìu thuíìn phuơc… Cha con cuđng möơt nhađ, cuđng chung lođng diïơt phûúđng gian aâc; nghôa vua töi ngađn thuúê, ăúô mùơt trúđi mađ ăùơt lïn cao Cöng lao khöng keâm triïìu thíìn nhađ Haân, viïơc hún caê caâc quan nhađ Ăûúđng Tam cûúng gíìn nhû ặât mađ ặúơc nöịi laơi, hai víìng nhíơt nguýơn ăaô múđ röìi toê laơi” Trong ăoâ, cíu “An Lûu” lađ cheâp laơi lúđi Haân Cao Töí trong Sûê kyâ, Cao Töí baên kyê, quýín 8:
“Chu Böơt lađ ngûúđi trung híơu, ñt vùn hoa nhûng ngûúđi lađm hoơ Lûu ặúơc an (An Lûu) thò chñnh lađ Chu Böơt ăíịy, coâ thïí cho öng ta lađ Thaâi uyâ” Sau ăoâ, Chu Böơt ăaô tiïu diïơt hoơ Lûô giûô ýn ăïị nghiïơp cho nhađ Haân Thaâng 11 nùm thûâ 5 (1464), Nguýîn
Xñ mùưc bïơnh, nhađ vua ban duơ viïịt: “… thuâ
ca nhi vuô nûô thò ngûúi chûa bùìng hoơ Thaơch, hoơ Cao nhađ Töịng; mađ lao tím khöí tûâ thò khanh laơi hún hoơ Phođng, hoơ Ăöî nhađ Ăûúđng” ÚÊ ăíy, hoơ Thaơch vađ hoơ Cao tûâc lađ ăaơi tûúâng Thaơch Thuê Tñn, Cao Hoađi Ăûâc thúđi Töịng Thaâi Töí Töịng sûê, Thaơch Thuê tñn truýơn, quýín 25 viïịt: “cuöơc ăúđi phaêi chõu thûê thaâch, khöng nhû tñch luyô giađu coâ bùìng vađng baơc, ăiïìn traơch saên nghiïơp cho con chaâu, vui thuâ nhi ca vuô nûô ăïịn caê ăúđi Giûôa quín thíìn khöng coâ hiïìm khñch, khöng phaêi lađ töịt ăeơp û!” Cođn hoơ Phođng, hoơ Ăöî,
Trang 10tûâc danh thíìn ăúđi Ăûúđng Thaâi Töng, lađ
Phođng Huýìn Lônh vađ Ăöî Nhû Höịi
Nghõch thíìn truýơn, Trõnh Duy Saên,
quýín 30 ghi cheâp viïơc Duy Saên thaêo phaơt
Tríìn Caêo (1516), uyâ laơo tûúâng sô, cuông ăíìy
ùưp nhûông ăiïín cöị trong lõch sûê Trung Quöịc:
“Ba nùm chinh phaơt Tíy Nhung,
chiïịn sô nhađ Ín ăíu tûđ lao khöí;
Míịy bíơn ăaânh miïìn Ăöng thöí, quín
Chu thiïn tûê nađo ngaơi ăi vïì
Vò cuđng ặâc cuđng lođng, nïn ăaô hoađn
thađnh viïơc lúân
Kñnh nghô: Thaânh triïìu ta vua Thaâi
Töí Cao hoađng: thûđa thúđi múê víơn: diïơt giùơc
cûâu dín
Hai mûúi nùm göơi gioâ giíìm mûu, cûâu
thiïn haơ khoêi tay giùơc dûô (cuöìng Minh)
…
Ăïịn nöîi giùơc Caêo manh tím; díịy
thađnh hoaơ loaơn
Giaê danh con chaâu nhađ Tríìn, toan
muöịn lûđa dín ngu ngöịc
Ngíìm chûâa mûu gian Vûúng Maông,
nhûông mong chiïịm ăoaơt ngai vađng
…
Kim thûúơng hoađng ăïị ngađy nay:
Ra tay taâi taơo; ăiïím ûâng ngöi trúđi
Nhû Thiïịu Khang röơng ban ặâc
chñnh, bađy ăùơt mûu mö, quín möơt ăöơi mađ
deơp tan phaên nghõch;
Nhû Quang Vuô gioêi liïơu thúđi cú, tñnh
toaân khúêi nghôa, nguy mûúđi ăúđi mađ thoùưt
chuýín thađnh an
…
Ăoaâi nghô chuâng ta:
Theơn sinh ra lađm con nhađ tûúâng;
Laơm ặúơc trao nùưm giûô binh quýìn
Thiïơu Thñch böịn ăúđi phođ thiïn tûê
mong sao döịc hïịt daơ trung trinh;
Thíìn Myơ möơt daơ giuâp Thiïịu Khang,
nguýơn giûô trûúâc sau lođng khöng ăöíi
…
Caâc tûúâng sô lúân nhoê trong baên doanh,
Lađ nhûông ngûúđi tađi nùng kyđ laơ;
Lađ nhûông ngûúđi vò nghôa sùĩn lođng
Hoùơc xuíịt thín tûđ lođng voô tûúâng; Hoùơc xuíịt thín tûđ cûêa vùn thíìn Hoùơc lađ tam phuê nghôa binh thoâi quen nhanh maơnh, ăaânh giùơc Thûúng nhû chim cùưt böí nhađo;
Hoùơc lađ caâc ty vïơ sô, duông caêm coâ thûđa, tríơn Hađn Tñn nhû huđm beo höí cùưn
… Kiïịm Tang Maô, tïn Giang Quyâ, míu Uíịt Trò, haôy töi luýơn cho saâng ngúđi chúâp lûêa
Ăođng Phûúng Thuâc, möơc Phađn Khoaâi, giaâo Lûu Kyđ, haôy ăaânh, ăím cho gioâ nöíi míy bay
… Khíịu, Ăùơng xûa hònh veô úê ăađi míy, danh lûu sûê Haân;
Anh, Vïơ trûúâc, tûúơng treo trïn gaâc khoâi, nöíi tiïịng ăúđi Ăûúđng
Ăûúng thúđi ghi cheâp cöng ăíìu;
Híơu thïị xûng lađ voơng töơc
Thiïn haơ íịy xûu nay víîn víơy, nïịu mònh sinh thúđi ăoâ haâ thua ai;
Hoơ trûúơng phu ta cuông trûúơng phu, aâi coâ chñ cöng danh ăïìu phaêi thïị”
Ăoâ lađ ăiïín cöị Ín Cao Töng bùưc phaơt giùơc Tíy Nhung; Chu Cöng ăöng chinh Quaên Thuâc vađ Thaâi Thuâc Tríìn Caêo coâ thïí
vñ nhû Vûúng Maông cûúâp ngöi nhađ Haân, vûúng thíịt phaên cöng líơp laơi trung hûng coâ thïí so vúâi Thiïịu Khang vađ Quang Vuô Bađn ăïịn böịi caênh caâc thïị gia vñ nhû Chiïu Cöng, bïì töi Myơ ÚÊ thúđi nhađ Haơ, Híơu Nghïơ cûúâp ngöi nhađ Haơ, Hađn Traâc diïơt Híơu Nghïơ, bïì töi nhađ Haơ lađ Myơ tíơp húơp tađn binh, trúơ giuâp Thiïịu Khang tiïịn hađnh trung hûng (xem Taê truýơn, nùm thûâ tû Tûúng Cöng) Muơc Daô lađ núi Chu Vuô Vûúng tiïu diïơt Truơ vûúng nhađ Ín; Hoađi
Ím lađ tûúâc võ cuêa Hađn Tñn sau khi diïơt Haơng Vuô Kñnh Ăûâc lađ chó Uyâ Trò Cöng nhađ Ăûúđng sú Phûúng Thuâc lađ ăaơi thíìn thúđi Chu Tuýn Vûúng, Khíịu Tuín, Ăùơng Vuô lađ ngûúđi theo cuöơc khúêi binh cuêa Quang Vuô ăúđi Ăöng Haân Anh, Vïơ tûâc lađ