Đề tài triết học " Sai lầm, rủi ro trong khoa học phương Tây và đổi mới tư duy về khoa học ở Việt Nam " pot

Trong ldch sVi khoa hokc cujng Raj tVhng xaiy ra kh^ng `t trVThng hTkp cagc nhah khoa hokc bd k\pt t^ki kh^ng phaii va Raj mXlc sai lZqm khoa hokc vah bd phagn xegt kh^ng phaii tVh gogc

Đề tài triết học

Tiểu luận nghiên cứu đề tài, tiểu luận triết học, kinh tế chính trị, triết học mác lênin, chủ nghĩa xã hội, đường lối

cách mạng, lý luận triết học

1 V1<n -2= pha7n xe7t ca7c sai l1=m

trong khoa ho;c

Sai lZqm vah ruii ro khoa hokc thu^kc mXkt

thVg hai cuia vZpn R\q cT bain cuia tri\pt hokc

phVTng TZy trong su^pt ldch sVi t^qn taki cuia

nog Do vZky, vZpn R\q nahy RVTkc cagc nhah tri\pt

hokc, cagc nhah khoa hokc luZkn vah cagc nhah xaj

h^ki hokc rZpt quan tZm nghi\n cVgu Phagn

xegt cagc sai lZqm trong khoa hokc nhV th\p

naho? Phagn xegt chugng tVh gogc R^k naho vah cog

th\r Vgng xVi vTgi chugng nhV th\p naho? VZpn R\q

nahy RVTkc giaii quy\pt nhV th\p naho trong

tri\pt hokc vah khoa hokc phVTng TZy vah Ti

Vi\kt Nam? Bahi vi\pt nahy mu^pn thVi trai lThi

m^kt s^p cZu hoii thu^kc loaki nhV vZky

Xegt tVh gogc R^k tri\pt hokc vah khoa hokc

luZkn(1), vZpn R\q kh^ng phaii lah cog hay

kh^ng cog sai lZqm vah ruii ro trong khoa hokc,

bTii tri thVgc khoa hokc chb lah m^kt loaki tri

thVgc cog khai nXng ti\pn gZqn v^ hakn tTgi chZn

lyg, mah vZpn R\q lah Ti ch^s, con ngVThi vah xaj h^ki

Vgng xVi vTgi loaki sai lZqm Rog nhV th\p naho

VZpn R\q lah baio v\k cagc nhah khoa hokc khoii bd

chukp muj, quy k\pt, hoagn R^ri hay Ragnh trago

“sai lZqm khoa hokc” thahnh nhVjng “sai lZqm

phi khoa hokc” dZsn R\pn nhVjng cagch Vgng xVi

gZy tai haki, thZkm ch` lahm t^rn thVTng

kh^ng chb R^pi vTgi cag nhZn nhah khoa hokc,

mah cai ngahnh khoa hokc nogi ri\ng vah cai xaj

h^ki nogi chung VZpn R\q lah cZqn cog thi\pt ch\p

xaj h^ki(2) nhV th\p naho R\r th\p h\k ngahy nay

kh^ng lXkp laki nhVjng bahi hokc quag RXlt trong

ldch sVi nhZkn thVgc khoa hokc cuia loahi ngVThi? Trong ldch sVi nhZn loaki Raj kh^ng `t lZqn cagc sai lZqm trong khoa hokc RVTkc phagt hi\kn vah RVTkc ch`nh cagc nhah khoa hokc sVia chVja, b^r sung hoXkc thay th\p tri thVgc khoa hokc `t Rugng RXln nahy bXmng nhVjng tri thVgc Rugng RXln nhi\qu hTn vTgi nhVjng cagi giag rZpt RXlt, `t nhZpt lah v\q mXkt thThi gian V` duk, trong hahng th\p kyi con ngVThi tVhng quan ni\km tragi RZpt lah trung tZm cuia vuj truk Maji R\pn nXm 1543, Copernicus mTgi c^ng b^p phagt hi\kn cuia ^ng lah tragi RZpt kh^ng phaii trung tZm vuj truk, mah tragi RZpt quay xung quanh mXkt trThi NhVng su^pt nVia th\p kyi sau Rog, h\k th^png quan ni\km cuia Copernicus vZsn kh^ng RVTkc cagc nhah khoa hokc vah nhVjng ngVThi cog quy\qn lVkc lugc bZpy giTh chZpp nhZkn, thZkm ch` nog cohn bd cho lah

“sai lZqm” vah bd trVhng phakt Phaii maji R\pn nXm 1609, Galileo mTgi xZy dVkng RVTkc cagc k`nh vi\sn vokng cho phegp quan sagt RVTkc nhVjng ng^i sao mah mXlt thVThng kh^ng

SAI L3CM, RUAI RO TRONG KHOA HOBC PH1/NG T3Y VA@ -7DI M/?I T1 DUY V5C KHOA HOBC /A VI5BT NAM

L NGO&C HU%NG(*)

Trong baUi viM\t naUy, taTc giaV DaW tKXp trung luKXn giaVi: 1) VK\n DM] phaTn xeTt caTc sai lK]m trong khoa hoXc; 2) ViMXc phKn loaXi caTc sai lK]m trong khoa hoXc; 3) BaVn chK\t cuVa caTc sai lK]m thuK]n tuTy khoa hoXc; 4) VK\n DM] dKn chuV hoTa trong khoa hoXc vaU traTch nhiMXm cNng dKn cuVa nhaU khoa hoXc; 5) Sai lK]m thuK]n tuTy khoa hoXc vaU DN^i mFTi tH duy vM] khoa hoXc FV ViMXt Nam.

(*) Phog giago sV, ti\pn sc, Vi\kn Xaj h^ki hokc, Hokc vi\kn Ch`nh trd - Hahnh ch`nh Qu^pc gia H^q Ch` Minh (1) Trong s^p cagc khoa hokc v\q tri thVgc n^ri bZkt l\n b^k m^n xaj h^ki hokc v\q tri thVgc SZy lah m^kt chuy\n ngahnh xaj h^ki hokc tZkp trung vaho tam hi\ru m^pi quan h\k giVja tri thVgc vah xaj h^ki, tri thVgc vah con ngVThi, bi\ru hi\kn Ti cagch thVgc xaj h^ki sain xuZpt ra tri thVgc vah cagch thVgc mah tri thVgc lahm bi\pn R^ri xaj h^ki vah xaj h^ki hokc v\q khoa hokc.

(2) Thi\pt ch\p xaj h^ki lah h\k th^png cagc quy tXlc ch`nh thVgc vah phi ch`nh thVgc quy Rdnh, Ri\qu ti\pt hahnh vi, hoakt R^kng cuia cagc cag nhZn vah nhogm ngVThi.

nhan thZpy MZpt th\m ba thZkp kyi nVja, R\pn

nXm 1638, khi Galileo c^ng b^p cu^pn sagch

“Hai khoa hokc” (Two New Sciences)(3) tha

lyg thuy\pt cuia Copernicus mTgi thVkc sVk

RVTkc ki\rm chVgng khoa hokc thVkc nghi\km

vah kh^ng cohn bd coi lah sai lZqm nhV trVTgc Rog

trong su^pt gZqn m^kt th\p kyi

C.Magc Raj chb ra rXmng, tV tVTing cuia

giai cZpp th^png trd lah tV tVTing th^png trd xaj

h^ki Do Rog, cog th\r suy ra rXmng, sVk phagn xegt

Rugng sai trong khoa hokc nhi\qu khi Raj vVTkt

ra ngoahi phakm vi “vVTng qu^pc khoa hokc”

vah bd RVa vaho quy k\pt trong h\k quy chi\pu

tV tVTing - ch`nh trd - hahnh ch`nh Trong

ldch sVi khoa hokc cujng Raj tVhng xaiy ra

kh^ng `t trVThng hTkp cagc nhah khoa hokc bd

k\pt t^ki kh^ng phaii va Raj mXlc sai lZqm khoa

hokc vah bd phagn xegt kh^ng phaii tVh gogc R^k

khoa hokc, mah chui y\pu lah bd k\pt t^ki tVh ph`a

lTki `ch cuia giai cZpp th^png trd M^kt thi\ru s^p

ngVThi nXlm giVj quy\qn lVkc th^png trd lu^n

tam cagch phagt hi\kn vah trVhng phakt bZpt kyh

nguy cT ga, k\r cai nhVjng sai lZqm khoa hokc

naho cog th\r lahm lung lay ni\qm tin vaho vd tr`,

quy\qn lTki th^png trd cuia hok Th\p kyi

XVI-XVII Raj chVgng ki\pn kh^ng `t nhVjng sVk

ki\kn thu^kc loaki nahy, v` duk nhV phagt hi\kn

khoa hokc vc Raki cuia Copernicus vah Gallilee

Raj bd toah agn giago h^ki — m^kt c^ng cuk trVhng

phakt cuia giai cZpp th^png trd xaj h^ki thThi

Trung c^r, phagn xegt lah “sai lZqm” vah bd ghegp

vaho t^ki “bagng b^r Chuga TrThi” Th\p kyi XVIII

Raj chVgng ki\pn sVk ki\kn nhah tV tVTing xaj h^ki

vc Raki ngVThi Phagp lah Jean-Jacque

Rousseau phaii s^png lVu vong va c^ng b^p

tagc phZrm cuia manh “Bahn v\q kh\p VTgc xaj

h^ki” vaho nXm 1762 — tagc phZrm nahy RVTkc

ngVThi RThi sau ghi nhZkn lah m^kt di sain tr`

tu\k cuia loahi ngVThi NhVng, cagi thThi Raki

quy k\pt vah phagn xegt t^ki l^si R^pi vTgi cagc sai

lZqm trong khoa hokc ki\ru nhV vZky Rang

dZqn qua Ri, mXkc duh tr\n th\p giTgi hi\kn nay,

RZy Rog vZsn cog nhVjng phagn quy\pt cuia toah agn k\pt t^ki cagc nhah tri thVgc va nhVjng sain phZrm tr` tu\k cuia hok

Xaj h^ki cahng phagt tri\rn theo hVTgng c^ng nghi\kp hoag, hi\kn Raki hoag vah phagp quy\qn hoag tha nhVjng sai lZqm cog th\r cog cuia khoa hokc R\qu cog xu hVTgng RVTkc phagt hi\kn vah sVia chVja m^kt cagch RZqy tragch nhi\km bTii ch`nh c^kng R^qng khoa hokc Tr\n thVkc t\p,

“bahn tay hVju hanh” cuia nhah nVTgc phagp quy\qn ngahy cahng `t thoh vaho can thi\kp sVk Rugng sai trong khoa hokc Lyg thuy\pt tVTng R^pi cuia nhah vZkt lyg hokc Enstein Raj tVhng bd v^ s^p ngVThi cho lah “sai lZqm”, lah “Ri\n r^q”, lah “ng^ng cu^qng”, nhVng kh^ng m^kt toah agn naho tr\n th\p giTgi lXkp laki cagi vi\kc nhV toah agn giago h^ki Raj tVhng lahm vTgi cagc nhah khoa hokc trong thThi Trung c^r lah k\pt t^ki nog Sog lah k\pt quai cuia m^kt quag tranh ldch sVi lZu dahi, trong Rog tV tVTing, lyg luZkn vah thVkc ti\sn phagp quy\qn cuia xaj h^ki hi\kn Raki ngahy cahng ti\pn tTgi t^n trokng vah baio v\k nhVjng quy\qn

cT bain cuia con ngVThi DZqn dZqn xaj h^ki loahi ngVThi Raj Ri R\pn thVha nhZkn tr\n thVkc t\p, duh chVa phaii bXmng vXn bain phagp lyg, cagi quy\qn RVTkc mXlc sai lZqm trong khoa hokc Tuy nhi\n, trong th\p kyi XX, cujng kh^ng `t trVThng hTkp nhVjng yg tVTing khoa hokc lugc RZqu bd ph\ phagn lah sai lZqm maknh mej R\pn mVgc cagc tagc giai cuia chugng phaii e ngaki V` duk, vaho nhVjng nXm 1950-1960, khagi ni\km “v^pn con ngVThi” (Human Capital) bd xem lah khagi ni\km cog nguy cT lahm mZpt phZrm giag con ngVThi, va nog R^pi xVi vTgi con ngVThi nhV m^kt vZkt v^ tri, v^ giagc, m^kt c^s magy M^kt trong nhVjng tagc giai cuia khagi ni\km nahy lah Gary Becker Raj phaii mZpt m^kt thThi gian dahi do dVk mTgi dagm RXkt

(3) A.F.Chalmers What is this thing called

Science?: an assessment of the nature and status of science and its methods 2nd Edition Buckingham:

Open University Press, 1994, p.73.

t\n cu^pn sagch cuia manh lah “V^pn con

ngVThi”, nhVng R\r tragnh ruii ro tr` tu\k, ^ng

vZsn kehm cho nog cagi phuk R\q dahi R\r giaii

th`ch(4) Ba mVTi nXm sau, nhTh c^ng tranh

nghi\n cVgu v\q vZpn R\q nhV vZky, Gary

Becker Raj RVTkc giaii thVTing Nobel v\q khoa

hokc kinh t\p

ThVkc ra, ai cog th\r phagn quy\pt sVk Rugng

sai trong khoa hokc, n\pu kh^ng phaii ch`nh

bain thZn cagc nhah khoa hokc ki\rm nghi\km

sVk Rugng sai bXmng hoakt R^kng khoa hokc thVkc

nghi\km cuia hok Xegt cho cuhng, chb cog thHXc

tiM_n mTgi cog khai nXng ki\rm chVgng chZn lyg

vah phagn quy\pt Rugng sai cuia khoa hokc mah

th^i Tuy nhi\n, Ri\qu Rog kh^ng cog nghca lah

moki sai lZqm trong khoa hokc R\qu RVTkc chZpp

nhZkn, R\qu kh^ng bd ph\ phagn hay R\qu

RVTkc boi qua VZpn R\q lah quy\qn RVTkc mXlc

nhHWng sai lK]m nhK\t DSnh trong khoa hokc.

2 Ph1n loa;i sai l1=m trong khoa ho;c

Khoa hokc RVTkc hi\ru lah tri thVgc (khoa

hokc) vah lah quag tranh nghi\n cVgu (khoa

hokc) Sai lZqm trong khoa hokc lah sai lZqm

trong nhZkn thVgc khoa hokc, Ti Rog cog cai tri

thVgc, chZn lyg vah sai lZqm trong quag tranh

tam tohi Ri tTgi tri thVgc, chZn lyg Hai loaki sai

lZqm nahy gXln li\qn vTgi nhau; chXnng hakn,

phVTng phagp nghi\n cVgu sai lZqm dZsn R\pn

phagt hi\kn ra tri thVgc sai lZqm vah ngVTkc laki,

do hi\ru bi\pt sai n\n cagch lahm khoa hokc

cujng sai

Quy\qn RVTkc mXlc nhVjng sai lZqm nhZpt

Rdnh trong khoa hokc lah quy\qn RVTkc mXlc

nhVjng sai lZqm kh^ng c^p yg trong quag tranh

nghi\n cVgu khoa hokc, nhVjng sai lZqm thu^kc

v\q bain chZpt cuia khoa hokc vTgi tV cagch m^kt

quag tranh nhZkn thVgc ti\pn gZqn v^ hakn tTgi

chZn lyg

Xegt tVh phVTng di\kn ldch sVi, nhVjng sai

lZqm trong khoa hokc do hai loaki y\pu t^p gZy

ra

MNXt laU, nhVjng sai lZqm bXlt ngu^qn tVh sVk

hakn ch\p nhZkn thVgc cuia cag nhZn nhah khoa hokc Kh^ng ai cog th\r phui nhZkn RVTkc m^kt Ri\qu rXmng, khai nXng nhZkn thVgc cuia m^si ngVThi lah cog hakn nhV ch`nh t`nh hVju hakn cuia m^kt RThi ngVThi Trong cagi hVju hakn Rog, nhZkn thVgc khoa hokc khog tragnh khoii nhVjng sai lZqm S^qng thThi, m^si cag nhZn nhah khoa hokc cujng chb lah m^kt sain phZrm cuia thThi Raki vah kh^ng th\r vVTkt quag cagi thThi Raki mah hok Rang s^png V\q Ri\qu nahy, chugng ta cZqn hokc tZkp cagch Ragnh giag khagch quan cuia C.Magc vah Ph.Yngghen khi hai ^ng nghi\n cVgu chui nghca duy vZkt cuia Feuerbach vah chui nghca duy tZm cuia Hegel Cagc ^ng Raj chb

ra nhVjng sai lZqm mah Feuerbach vah Hegel cog quy\qn mXlc phaii do sVk hakn ch\p cuia nhZkn thVgc cag nhZn vah nhZkn thVgc cuia thThi Raki, R^qng thThi Ragnh giag rZpt cao nhVjng Rogng gogp vc Raki cuia hai nhah tri\pt hokc nahy R\r tr\n cT sTi Rog, hai ^ng xZy dVkng chui nghca duy vZkt bi\kn chVgng vah chui nghca duy vZkt ldch sVi

Hai laU, sai lZqm trong khoa hokc gXln vTgi

bain chZpt cuia tri thVgc khoa hokc vah cagch thVgc sain xuZpt ra tri thVgc khoa hokc Cu^pi th\p kyi XX, cagc nhah khoa hokc vZsn cohn phaii hoii: Cagi ga RVTkc goki lah khoa hokc?(5) Cagc quan ni\km khoa hokc luZkn cho thZpy: (1) Khoa hokc lu^n ti\qm Zrn y\pu t^p sai lZqm; (2) Tri thVgc khoa hokc lah sain phZrm cuia m^kt loaki hoakt R^kng xaj h^ki RXkc bi\kt Si\qu Rog cog nghca lah, m^kt phagt hi\kn hay m^kt quan ni\km Ti m^kt qu^pc gia nahy bd coi lah sai lZqm trong khoa hokc, tha Ti m^kt qu^pc gia khagc nog

bd coi lah sai lZqm trong kinh t\p hoXkc ch`nh trd Hoahn toahn cog th\r xaiy ra trVThng hTkp

(4) Gary Becker NhPn cuNXc sN\ng tHU giaTc DNX kinh tM\ Trong: CaTc thuyM\t trPnh taXi lM_ trao giaVi thHFVng

Nobel vM] Khoa hoXc kinh tM\ 1991-1995 Nxb Ch`nh

trd Qu^pc gia, Hah N^ki, 2000, tr.79.

(5) A.F.Chalmers Ibid.

sai lZqm trong khoa hokc RVTkc coi lah chuy\kn

banh thVThng Ti m^kt c^kng R^qng khoa hokc

nahy, nhVng laki bd coi lah bZpt banh thVThng —

sai l\kch cZqn phaii trVhng phakt Ti m^kt c^kng

R^qng khoa hokc khagc V` duk, nhVjng sai sogt

trong tr`ch dZsn ngu^qn tahi li\ku trong sagch

vah bahi vi\pt khoa hokc cog th\r RVTkc coi lah

chuy\kn banh thVThng Ti m^kt nTi nahy nhVng

laki bd coi lah sai lZqm kh^ng th\r tha thVg RVTkc

Ti m^kt nTi khagc Tuy nhi\n, trong b^pi cainh

toahn cZqu hoag vah h^ki nhZkp kinh t\p qu^pc t\p,

cagc quan ni\km vah cagc chuZrn mVkc, giag trd

R^pi vTgi khoa hokc Rang x`ch laki gZqn nhau

NhVjng nTi cog luZkt bain quy\qn vah luZkt sTi

hVju tr` tu\k, tha moki sai lZqm trong tr`ch

dZsn tahi li\ku R\qu cog th\r bd coi lah vi phakm

quy\qn sTi hVju tr` tu\k, R\qu cog th\r bd bu^kc

vaho t^ki “tr^km khoa hokc” vah bd xVi lyg tVTng

Vgng LuZkt phagp nghi\m cZpm nhVjng loaki

sai lZqm nahy Do Rog, cagc nhah khoa hokc

kh^ng cog quy\qn mXlc phaii nhVjng sai lZqm

v\q quy\qn sTi hVju tr` tu\k

NhV vZky lah, bXmng phVTng phagp loaki

trVh dZqn ki\ru quy nakp vah bXmng cagch suy

luZkn tVh bain chZpt cuia khoa hokc, chugng ta

cog th\r Ri tTgi k\pt luZkn: NhVjng sai lZqm nhZpt

Rdnh RVTkc quy\qn mXlc phaii trong khoa hokc

lah nhVjng sai lZqm thuZqn tuyg khoa hokc

VZky, nhVjng sai lZqm thuZqn tugy khoa hokc lah

ga? Vah, taki sao phaii t^n trokng cagi quy\qn

RVTkc mXlc phaii sai lZqm khoa hokc?

3 B¶n ch1<t cña ca7c sai l1=m thu1=n

tuy7 khoa ho;c

Quy\qn RVTkc mXlc phaii nhVjng sai lZqm

nhZpt Rdnh trong khoa hokc lah quy\qn RVTkc

mXlc phaii nhVjng sai lZqm thuZqn tuyg khoa

hokc

Loaki sai lZqm nahy bXlt ngu^qn tVh bain

chZpt cuia chZn lyg vah bain chZpt cuia sVk nhZkn

thVgc chZn lyg V.I.L\nin Raj nhZpn maknh

rXmng, “chZn lyg lah quag tranh TVh yg ni\km chui

quan ngVThi ta Ri R\pn chZn lyg khagch quan

qua “thVkc ti\sn” vah kyj thuZkt”(6) Ngu^qn

g^pc, ti\u chuZrn cuia chZn lyg lah thVkc ti\sn

Do Rog, sai lZqm thuZqn tugy khoa hokc lah loaki sai lZqm naiy sinh trong bain thZn quag tranh ti\pn gZqn tTgi chZn lyg RZpt nhi\qu sai lZqm cog th\r xuZpt hi\kn trong quag tranh nahy mah ngVThi lahm khoa hokc hoahn toahn cog quy\qn mXlc phaii vTgi nghca lah kh^ng bd Rem vaho phagn xegt trong h\k quy chi\pu phi khoa hokc Tri thVgc khoa hokc lah tri thVgc RVTkc ki\rm nghi\km bTii thVkc ti\sn Nguy\n lyg nhZkn thVgc khoa hokc lah nhV vZky NhVng, li\ku cog phaii lah sai lZqm kh^ng, khi tri thVgc chVa RVTkc ki\rm nghi\km bTii thVkc ti\sn, hoXkc thVkc ti\sn hi\kn cog chVa Rui sVgc R\r ki\rm nghi\km tri thVgc BTii lej, thVkc ti\sn cujng vZkn R^kng, cujng phagt tri\rn vah kh^ng phaii lugc naho thVkc ti\sn cujng Ri trVTgc lyg luZkn Trong m^kt s^p trVThng hTkp, lyg luZkn Ri trVTgc vah con ngVThi hoahn toahn cog khai nXng bXlt thVkc ti\sn tuZn theo quy luZkt do khoa hokc phagt hi\kn

ra N\pu coi nhVjng tri thVgc Rog lah sai lZqm tha nhah khoa hokc hoahn toahn cog quy\qn mXlc phaii sai lZqm nhV vZky trong khoa hokc DVka vaho hai loaki suy luZkn l^g`c, cog th\r phZn bi\kt RVTkc hai ki\ru sai lZqm khoa hokc RVTkc quy\qn mXlc phaii nhV sau

ThHT nhK\t, loaXi sai lK]m trong khoa hoXc quy naXp SZy lah sai lZqm trong trVThng hTkp

m^kt tri thVgc hay m^kt quy luZkt chVa RVTkc ki\rm chVgng bTii tVhng y\pu t^p thVkc nghi\km hoXkc chVa RVTkc ki\rm tra bTii toahn b^k cagc chVgng cVg Kh^ng m^kt ai dagm baio Raim rXmng, sau khi Raj ki\rm chVgng RVTkc m^kt giai thuy\pt khoa hokc vah thZpy Rugng trong n trVThng hTkp tha R\pn trVThng hTkp n + 1 vZsn Rugng Trong khoa hokc luZkn, cagc nhah nghi\n cVgu goki RZy lah loaki sai lZqm cuia phVTng phagp quy nakp Theo khoa hokc luZkn quy nakp, tri thVgc khoa hokc lah tri thVgc

(6) V.I.L\nin ToaUn tKXp, t.29 Nxb Ti\pn b^k,

MagtxcTva, 1981, tr.215.

RVTkc ki\rm chVgng bXmng cagc quan sagt, bXmng

cagc bXmng chVgng quan sagt RVTkc Theo

nguy\n lyg cuia khoa hokc quy nakp, trong

m^kt s^p lVTkng lTgn cagc trVThng hTkp cuia A

trong nhVjng Ri\qu ki\kn nhZpt Rdnh mah tZpt

cai moki trVThng hTkp R\qu cho thZpy A cog RXkc

Ri\rm B tha rugt ra quy luZkt lah tZpt cai A R\qu

cog B V` duk, sau khi thVi nghi\km vTgi tZpt cai

cagc loaki kim loaki R\qu thZpy chugng nTi ra khi

bd R^pt nogng vah co laki khi bd lahm laknh tha cog

th\r rugt ra k\pt luZkn lah “TZpt cai kim loaki R\qu

nTi ra khi nogng l\n vah co laki khi bd laknh”

M^kt b^k phZkn tri thVgc khoa hokc tVk

nhi\n Raj RVTkc phagt tri\rn nhTh phVTng

phagp luZkn quy nakp NhVng, trong khoa

hokc tVk nhi\n, nhZpt lah trong khoa hokc xaj

h^ki vah nhZn vXn, khog cog th\r Raim baio RVTkc

Ri\qu ki\kn lah phaii quan sagt trong m^kt s^p

lVTkng lTgn cagc trVThng hTkp R\r tragnh sai lZqm

ThVkc chZpt, vZpn R\q lah s^p lVTkng: quan sagt

RVTkc bao nhi\u trVThng hTkp tha RVTkc coi lah

Rui lTgn R\r rugt ra k\pt luZkn? VZpn R\q lah

nhVjng trVThng hTkp quan sagt cog gi^png h\kt

nhau kh^ng? Trong khi Rog, cagc nhah tri\pt

hokc Raj tVhng nogi R\pn hi\kn tVTkng “kh^ng ai

tXlm hai lZqn tr\n m^kt dohng s^ng” S^pi vTgi

cagc chVgng cVg, cagc sVk ki\kn khog cog th\r lXkp laki

nhV ldch sVi tha sao? VZpn R\q thVg ba lah, n\pu

m^kt vahi trVThng hTkp ngoaki l\k kh^ng gi^png

nhV v^ s^p cagc trVThng hTkp quan sagt RVTkc

tha sao? TrVThng hTkp thVg n + 1 hoXkc n + (n

+ 1) mah sai tha sao? SZy lah chVa nogi R\pn

nhVjng sai lZqm do phVTng phagp quan sagt,

Ro lVThng nhVjng ga cZqn quan sagt RZpt

nhi\qu nhVjng sai lZqm cog th\r xaiy ra do

kh^ng cog Rui cagc phVTng ti\kn quan sagt

Ragng tin cZky R\r phagt hi\kn vah ghi nhZkn Do

vZky, nhVjng sai lZqm do thi\pu cagc trVThng

hTkp quan sagt R\r ki\rm chVgng, R\r quy nakp

lah nhVjng sai lZqm cog th\r chZpp nhZkn RVTkc

vah RVTkc quy\qn mXlc phaii

ThHT hai, loaXi sai lK]m trong khoa hoXc

diM_n dSch SZy lah loaki sai lZqm bXlt ngu^qn

tVh phVTng phagp suy luZkn tVh lyg thuy\pt, tVh cagi chung R\pn cagi cuk th\r N\pu quy nakp lah

Ri tVh bXmng chVgng quan sagt RVTkc R\pn quy luZkt, R\pn lyg thuy\pt tha suy luZkn di\sn ddch

Ri tVh quy luZkt, lyg thuy\pt R\pn giaii th`ch vah dVk bago cagc sVk ki\kn nhZpt Rdnh Quy tXlc suy luZkn l^g`c n^ri ti\png nhZpt cuia di\sn ddch lah suy luZkn ki\ru tam Roakn luZkn; v` duk, “TZpt cai moki ngVThi R\qu ch\pt Ivan lah ngVThi VZky Ivan phaii ch\pt” hay v` duk, “TZpt cai cagc cu^pn sagch xaj h^ki hokc R\qu bu^qn tei Cu^pn sagch nahy lah cu^pn sagch xaj h^ki hokc VZky (suy ra) cu^pn sagch nahy bu^qn tei” Tuy nhi\n, vZpn R\q lah Ti ch^s “tZpt cai”: dVka vaho RZu R\r khXnng Rdnh lah Raj bi\pt RVTkc tZpt cai cagc cu^pn sagch xaj h^ki hokc Nogi cagch khagc, sai lZqm thuZqn tuyg khoa hokc lah Ti vi\kc khXnng Rdnh “tZpt cai” Ngay cai khi Raj chuy\rn “tZpt cai” thahnh “nhi\qu” hay “Ra s^p” tha cagch suy luZkn di\sn ddch ki\ru l^g`c tam Roakn luZkn n\u tr\n vZsn lu^n ti\qm Zrn y\pu t^p sai lZqm thuZqn tuyg khoa hokc V` duk, m^kt suy luZkn di\sn ddch nhV sau: “Sa s^p cagc cu^pn sagch xaj h^ki hokc R\qu bu^qn tei Cu^pn sagch nahy lah cu^pn xaj h^ki hokc VZky (suy ra) cu^pn sagch nahy bu^qn tei” Suy luZkn ki\ru di\sn ddch nhV vZky cog chVga RVkng sai lZqm thuZqn tuyg khoa hokc kh^ng? ChXlc chXln lah cog BTii lej, duh cog nogi Ra s^p hay 99,99% cagc cu^pn sagch xaj h^ki hokc R\qu bu^qn tei tha vZsn kh^ng cog cT sTi thVkc sVk vVjng chXlc R\r Raim baio “cu^pn sagch xaj h^ki hokc nahy lah bu^qn tei”, bTii cu^pn sagch nahy vZsn hoahn toahn cog th\r rTi vaho s^p 0,01% cohn laki CZqn thZpy rXmng, m^kt b^k phZkn cagc tri thVgc cuia cai khoa hokc tVk nhi\n, khoa hokc xaj h^ki vah khoa hokc nhZn vXn RVTkc phagt hi\kn ra bXmng con RVThng nhZkn thVgc suy luZkn di\sn ddch NhV vZky, cai hai con RVThng suy luZkn quy nakp vah di\sn ddch R\qu chVga RVkng y\pu t^p sai lZqm khoa hokc N\pu kh^ng RVTkc

quy\qn phakm phaii sai lZqm trong khoa hokc

tha kh^ng m^kt nhah khoa hokc naho dagm RVa

ra m^kt nhZkn Rdnh naho cai MXkc duh cagi

quy\qn nahy kh^ng RVTkc ghi thahnh vXn bain

phagp lyg, nhVng tr\n thVkc t\p, quy\qn RVTkc

phakm phaii sai lZqm trong khoa hokc Raj RVTkc

thVha nhZkn bXmng m^kt thVg luZkt bZpt thahnh

vXn Si\qu nahy cog nghca lah, c^kng R^qng khoa

hokc thVha nhZkn nhVjng cagc tri thVgc khoa

hokc RVTkc phagt hi\kn bXmng cagch nghi\n cVgu

quy nakp hay di\sn ddch vah chZpp nhZkn

nhVjng sai lZqm cog th\r cog VZpn R\q lah phagt

hi\kn ra sai lZqm vah RVa ra tri thVgc mTgi `t

sai lZqm hTn thay th\p

ThHT ba, sHX sai lK]m DHFXc coi laU tiMu

chuK^n cuVa tOnh coT thM^ kiM^m chHTng vaU tiMu

chuK^n cuVa tOnh coT thM^ sai cuVa tri thHTc

khoa hoXc SVk sai lZqm thuZqn tuyg trong

khoa hokc lah m^kt Ri\qu tVk nhi\n vah ph^r bi\pn

R\pn mVgc m^kt s^p nhah khoa hokc luZkn coi

“t`nh cog th\r sai lZqm” lah m^kt ti\u chuZrn cuia

tri thVgc khoa hokc vah quag tranh nghi\n cVgu

khoa hokc lah quag tranh “thVi vah sai” (trial

and error) Si\qu Rog ch`nh lah m^kt sVk thVha

nhZkn thuy\pt phukc nhZpt v\q quy\qn RVTkc

phegp mXlc phaii sai lZqm trong khoa hokc

Theo quan ni\km cuia cagc nhah khoa hokc,

Charlmer, tha khoa hokc lah m^kt h\k th^png

cagc giai thuy\pt cog th\r ki\rm chVgng vah cog th\r

chVgng minh lah sai M^kt giai thuy\pt khoa

hokc lah m^kt giai thuy\pt cog th\r sai lZqm tVgc lah

cog th\r ki\rm chVgng RVTkc giai thuy\pt bXmng

nhVjng quan sagt cog th\r cog hoXkc nhVjng

quan sagt v\q mXkt l^g`c lah cog th\r xaiy ra R\r

chZpp nhZkn hay bagc boi N\pu m^kt giai thuy\pt

kh^ng th\r bagc boi RVTkc v\q mXkt l^g`c hay

bXmng quan sagt tha giai thuy\pt Rog kh^ng cog

t`nh cog th\r sai lZqm vah do vZky, kh^ng phaii

lah m^kt giai thuy\pt khoa hokc M\knh R\q

“kh^ng phaii nog lah A mah cujng kh^ng phaii

nog kh^ng phaii lah A” lah m\knh R\q kh^ng cog

t`nh ki\rm chVgng vah do vZky, khog cog th\r sai lZqm Theo quan ni\km cuia nhVjng nhah khoa hokc nahy tha khoa hokc cZqn tTgi loaki m\knh R\q cog th\r sai, loaki giai thuy\pt cog th\r ki\rm chVgng vah cog th\r sai lZqm trong trVThng hTkp nahy nhVng laki Rugng trong cagc trVThng hTkp Khoa hokc kh^ng cZqn tTgi loaki m\knh R\q hay loaki tri thVgc kh^ng cog t`nh ki\rm chVgng, kh^ng th\r ki\rm chVgng, bTii chugng kh^ng giugp ta nhZkn bi\pt RVTkc Ri\qu ga cai Khoa hokc RVTkc xZy dVkng tr\n cT sTi cagc giai thuy\pt cog t`nh ki\rm chVgng vah cog th\r sai

LoaXi sai lK]m khoa hoXc theo thoaV thuKXn SZy lah nhVjng sai lZqm cog th\r RVTkc

c^kng R^qng chZpp nhZkn trong giTgi hakn cuia tranh R^k phagt tri\rn khoa hokc Tri thVgc khoa hokc cZqn RVTkc ki\rm chVgng NhVng, vZpn R\q RXkt ra lah, li\ku cog th\r ki\rm chVgng R\pn mVgc R^k naho? Cog th\r sai lZqm R\pn mVgc R^k naho lah chZpp nhZkn RVTkc? Popper Raj RVa

ra cT ch\p “thoai thuZkn”, “kh\p VTgc” cuia c^kng R^qng khoa hokc trong vi\kc chZpp nhZkn t`nh tVTng R^pi cuia sVk Rugng RXln trong khoa hokc _ng vi\pt: “CT sTi kinh nghi\km cuia khoa hokc khagch quan kh^ng cog ga lah “tuy\kt R^pi” cai Khoa hokc kh^ng dVka tr\n cT sTi vVjng chXlc N\qn taing mah tr\n Rog cagc lyg thuy\pt RVTkc dVkng l\n tVTng tVk nhV chugng RVTkc xZy tr\n RZqm lZqy Gi^png nhV toah nhah xZy tr\n cagc cZy cokc Cagc cZy cokc RVTkc cXlm xu^png RZqm lZqy nhVng kh^ng phaii lah cXlm maji xu^png cho R\pn tZkn cuhng cuia n\qn RZpt NhVng, n\pu chugng ta dVhng kh^ng Rogng cokc xu^png sZu hTn nVja tha Ri\qu Rog kh^ng phaii va chugng ta Raj Rakt tTgi n\qn RZpt vVjng chXlc, mah chugng ta chb RTn giain lah dVhng Rogng cokc khi caim thZpy thoai majn rXmng cagc cZy cokc Rog Rui vVjng chXlc R\r lahm mogng xZy toah nhah, `t nhZpt lah trong m^kt thThi gian nhZpt Rdnh”(7)

(7) Karl R.Popper The logic of scientific discovery.

London: Hutchinson, 1968, p.111.

VTgi quan ni\km nhV vZky tha vi\kc mXlc

phaii nhVjng sai lZqm trong khoa hokc lah

RVTng nhi\n, khi kh^ng cog Ri\qu ki\kn R\r

ki\rm chVgng Nogi cagch khagc, nhVjng sai lZqm

nhZpt Rdnh trong khoa hokc Ti RZy RVTkc hi\ru

lah nhVjng sai lZqm tVTng Vgng vTgi m^kt tranh

R^k nhZpt Rdnh cuia sVk phagt tri\rn khoa hokc

LoaXi sai lK]m nhK\t DSnh coT thM^ mIYc

phaVi laU nhHWng sai lK]m DHFXc phaTn xeTt tHU

nhHWng chuK^n mHXc khaTc nhau cuVa cNXng

DN]ng khoa hoXc ThVkc t\p lah cagc nhah khoa

hokc kh^ng phaii lugc naho cujng Ri tam bXmng

chVgng R\r chVgng minh m^kt lyg thuy\pt, m^kt

giai thuy\pt lah Rugng sai, mah hok thVThng n\u

l\n lyg thuy\pt hay giai thuy\pt “cog vei hTkp lyg”

vah chZpp nhZkn RVTkc R^pi vTgi c^kng R^qng cagc

nhah khoa hokc SZy lah nhVjng sai lZqm R^pi

vTgi m^kt b^k phZkn nahy cuia c^kng R^qng khoa

hokc, nhVng laki Rugng R^pi vTgi m^kt b^k phZkn

khagc cuia c^kng R^qng khoa hokc Nhah khoa

hokc luZkn Thomas Kuhn cho rXmng, tri thVgc

khoa hokc cujng gi^png nhV ng^n ngVj(8),

chugng RVTkc m^kt c^kng R^qng khoa hokc tako ra

vah sVi dukng theo nhVjng quy tXlc nhZpt Rdnh

Moki cagch nogi kh^ng theo ng^n ngVj cuia

m^kt c^kng R^qng nhZpt Rdnh tha R\qu cog th\r bd

coi lah sai Quan ni\km cuia Kuhn cho thZpy

vai troh “trokng tahi” cuia c^kng R^qng khoa hokc

Tr\n thVkc t\p, m^kt h^ki R^qng khoa hokc cog

quy\qn phagn quy\pt Rugng sai cuia m^kt luZkn

agn ti\pn sc hay m^kt c^ng tranh nghi\n cVgu

khoa hokc Loaki sai lZqm nahy hoahn toahn

kh^ng chZpp nhZkn RVTkc vTgi m^kt c^kng R^qng

chb nogi RVTkc thVg ng^n ngVj cuia hok, nhVng

laki hoahn toahn cog th\r chZpp nhZkn RVTkc R^pi

vTgi nhVjng c^kng R^qng khagc

LoaXi sai lK]m khoa hoXc naVy sinh trong

sHX khuVng hoaVng khoa hoXc Nhah khoa hokc

luZkn Thomas Kuhn RVa ra quan ni\km

“Paradigm” v\q quag tranh phagt tri\rn cuia

khoa hokc Theo quan ni\km cuia ^ng, khoa

hokc ti\pn tri\rn theo con RVThng t`ch luyj cagc

phagt hi\kn khoa hokc, cagc cu^kc khuing hoaing vah cagc cu^kc cagch makng trong khoa hokc vTgi sVk thay th\p m^kt paradigm cuj nahy bXmng m^kt paradigm mTgi khagc vTgi “khoa hokc banh thVThng” Trong quag tranh bi\pn R^ri tVh cagi cuj sang cagi mTgi nhV vZky, tZpt y\pu xuZpt hi\kn nhVjng sai lZqm cog th\r chZpp nhZkn RVTkc Trong khuing hoaing vah cai trong cagc cu^kc cagch makng khoa hokc, nhVjng yg tVTing cuj cuia khoa hokc thVThng bd cho lah sai lZqm, mXkc duh chugng Raj tVhng RVTkc coi lah Rugng RXln S^qng thThi, nhVjng yg tVTing mTgi xuZpt hi\kn lugc RZqu thVThng cujng bd coi lah sai lZqm, nhVng sau Rog, cog th\r phaii m^kt nXm, thZkm ch` rZpt nhi\qu nXm, mTgi RVTkc thVha nhZkn lah Rugng RXln S^pi vTgi nhVjng loaki sai lZqm nhV vZky, cagc nhah khoa hokc cog quy\qn RVTkc mXlc phaii N\pu kh^ng tha khoa hokc kh^ng th\r ti\pn l\n RVTkc Tr\n thVkc t\p, sVk phagt tri\rn cuia khoa hokc Raj, Rang vah sej ti\pp tukc di\sn

ra nhV vZky

4 D1n chñ hoa7 trong khoa ho;c va8 tinh th1=n tra7ch nhi2;m c3ng d1n cu9a nha8 khoa ho;c

Vi\kc thVha nhZkn quy\qn RVTkc mXlc phaii nhVjng sai lZqm nhZpt Rdnh trong khoa hokc — nhVjng sai lZqm thuZqn tuyg khoa hokc, kh^ng cog nghca lah khuy\pn kh`ch cagc nhah khoa hokc hay cagc cT quan khoa hokc RVa ra nhVjng ph\p phZrm khoa hokc Khi nogi R\pn quy\qn lah nogi R\pn nghca vuk, tragch nhi\km c^ng dZn cuia nhah khoa hokc M^kt chui th\r cog quy\qn hahnh R^kng tha chui th\r Rog cog tragch nhi\km vTgi hahnh R^kng Rog, bTii RTn giain lah hahnh R^kng Rog lah hahnh R^kng cuia chui th\r Rog chVg kh^ng phaii cuia ai khagc Vi\kc tuy\n truy\qn phagp luZkt vah nZng cao

(8) Thomas Kuhn The Structure of Scientific

Revolutions Chicago: University of Chicago Press,

1970, tr 210 Norman K Denzin The Research

Act: A theoretical Introduction to Sociological Methods New Jersey: Prentice Hall Inc.

Rako RVgc ngh\q nghi\kp cuia cagc nhah khoa hokc

lah rZpt cZqn thi\pt Nhah khoa hokc lah ngVThi cog

khai nXng, cog quy\qn vah cog tragch nhi\km tam

ra chZn lyg vah chb RVTkc phegp nogi sVk thZkt vah

dujng caim baio v\k sVk thZkt NhVjng tZpm

gVTng xai thZn va chZn lyg khoa hokc cuia

Xocrat, Copernicus, Galileo vah nhi\qu

ngVThi khagc vZsn RVTkc cagc nhah khoa hokc

ngahy nay ngVTjng m^k noi theo

XZy dVkng vXn hoag trong giao ti\pp

khoa hokc, vXn hoag trong tranh luZkn khoa

hokc cujng rZpt quan trokng vah cZqn thi\pt BTii

lej, vZsn cohn cog hi\kn tVTkng bi\pn tranh luZkn

khoa hokc thahnh cu^kc makt sagt cag nhZn,

nguy haki hTn lah hi\kn tVTkng bi\pn tranh

luZkn khoa hokc thahnh sVk quy chukp, thahnh

cagc vuk vi\kc hanh sVk hoag, hahnh ch`nh hoag

Tr\n th\p giTgi, hi\kn tVTkng nahy Raj tVhng xaiy

ra mah hZku quai cuia nog lah cai m^kt lcnh vVkc

khoa hokc nhV di truy\qn hokc bd thukt luhi

“Vuk Rahn agp di truy\qn hokc do Trofim

Denisovich LVxenko, Chui tdch Vi\kn hahn

lZm khoa hokc n^ng nghi\kp Li\n X^, phagt

R^kng tr\n RZpt nVTgc X^ vi\pt hTn nVia th\p kyi

trVTgc RZy lah bahi hokc cay RXlng nhZpt v\q hZku

quai cuia chui nghca hokc phi\kt trong th\p kyi

XX”(9) LVxenko Raj gagn cho cagc nhah di

truy\qn hokc theo trVThng phagi Mendel vah

Morgan cagi t^ki danh “truy\qn bag chui nghca

duy tZm tV sain phain R^kng” R\r khuing b^p

hok bXmng cagch bXlt hok phaii lahm ki\rm Ri\rm,

phaii thVha nhZkn sai lZqm, ai kh^ng nghe tha

bd Ru^ri vi\kc vah hZku quai lah “gZqn ba ngahn

nhah sinh hokc bd sa thaii trong thThi Ri\rm Rog”

vah “kego luhi toahn b^k n\qn sinh hokc cuia RZpt

nVTgc X^ vi\pt”(10) Kh^ng chb trong khoa

hokc tVk nhi\n, mah cai trong m^kt s^p khoa hokc

xaj h^ki vah nhZn vXn cujng xaiy ra tanh trakng

thukt luhi, thZkm ch` lah phag sain, v` duk nhV

khoa hokc xaj h^ki hokc Ti Li\n X^ BTii lej,

Rugng nhV m^kt tagc giai Raj vi\pt trong cu^pn

sagch bahn v\q ldch sVi xaj h^ki hokc Ti Li\n X^,

“trong ch\p R^k R^kc tahi, ngVThi ta lZsn l^kn ch`nh trd vah khoa hokc, ch`nh quy\qn chah Rakp nguy\n tXlc tVk do khoa hokc, tVk do sagng tako Kh^ng kh` quan li\u vah m\knh l\knh trong khoa hokc RVTkc phukc h^qi dZsn R\pn tanh trakng nhah nVTgc quy\pt Rdnh “mahu sXlc” cuia chZn lyg, coi thVThng quag tranh sagng tako tam ra chZn lyg”(11)

Khi thVha nhZkn vai troh cuia khoa hokc -c^ng ngh\k vTgi tV cagch lVkc lVTkng sain xuZpt tha m^kt sVk ruii ro v\q mXkt nhZkn thVgc xuZpt hi\kn lah phaii coi tri thVgc lah m^kt c^ng cuk, thZkm ch` lah phVTng ti\kn sain xuZpt Sog lah m^kt sVk nhZkn thVgc RZqy t`nh ruii ro, bTii nog cog vei tragi vTgi quan ni\km th^ng thVThng rXmng tV li\ku sain xuZpt lah nhah magy, x` nghi\kp, lah v^pn — tV bain hay nhVjng thVg khagc BZpt chZpp m^kt s^p tagc giai kh^ng thVha nhZkn tri thVgc lah m^kt loaki c^ng cuk sain xuZpt, m^kt loaki tV li\ku sain xuZpt, tr\n th\p giTgi kh^ng `t tagc giai Raj vi\pt nhi\qu sagch nogi v\q loaki tV li\ku sain xuZpt RXkc bi\kt nahy M^kt tagc giai nghi\n cVgu nog m^kt cagch kh^ng h\q ruii

ro vah vi\pt l\n nhVjng nhZkn Rdnh cujng kh^ng h\q ruii ro, v` duk, lah “c^ng cuk sain xuZpt mah nay ngVThi c^ng nhZn nXlm RVTkc R\r lahm chui lZpy manh kh^ng gi^png thVg c^ng cuk boi trong thuhng hay nhV c^ng cuk cuia x` nghi\kp trong thThi c^ng nghi\kp ^png khogi Nog lah thVg vZkt dukng nXmm trong RZqu ogc cuia c^ng nhZn — vZkt dukng Zpy lah c^ng cuk cuia xaj h^ki tVTng lai, lah ngu^qn chui y\pu sagng tako

ra cuia caii vah quy\qn lVkc Nog lah tri thVgc”(12) Cagch nogi nahy cog th\r lah m^kt ruii

(9) Vuj Cao Sahm Suy nghR vM] khoa hoXc vaU giaTo duXc

trong xaW hNXi DHFng DaXi ViMXt Nam Nxb Khoa hokc kyj

thuZkt, Hah N^ki, 2007, tr.103.

(10) Vuj Cao Sahm SDd., tr.104.

(11) E.A Capitonov XaW hNXi hoXc thM\ kyV XX: lSch sHV

vaU cNng nghMX Nxb Saki hokc Qu^pc gia, Hah N^ki, 2000,

tr.81.

(12) Alvin Toffler ThIng trK]m quyM]n lHXc Nxb

Thanh ni\n, Hah N^ki, 2002, tr.117.

ro, m^kt sai lZqm, n\pu RVTkc xem xegt trong

m^kt tanh hu^png ldch sVi Ti m^kt xaj h^ki khagc

Nhah khoa hokc cujng cZqn phaii dujng

caim tr\n con RVThng quanh co, gian kh^r

vTgi RZqy nhVjng thagch thVgc vah ruii ro tr` tu\k

R\r ti\pn gZqn tTgi chZn lyg nhV C.Magc Raj tVhng

nogi tTgi Kh^ng thuk R^kng chTh RTki sVk baio v\k

m^kt chi\qu tVh ph`a th\r ch\p phagp luZkt, nhah

khoa hokc cZqn dujng caim tVk baio v\k chZn lyg

khoa hokc V\q Ri\qu nahy, cagc th\p h\k khoa hokc

ngahy nay cZqn hokc tZkp Ti C.Magc Hokc tZkp

thagi R^k nghi\m tugc khoa hokc, tinh thZqn

sagng tako, bain lcnh khoa hokc vah nXng lVkc

bi\pt lXlng nghe vah bi\pt baio v\k ch`nh ki\pn

khoa hokc Trong phZqn RZqu b^k TH baVn cuia

manh, C.Magc Raj tuy\n b^p rXmng, ^ng chb

lXlng nghe nhVjng yg ki\pn ph\ phagn cog t`nh

khoa hokc vah cog t`nh xZy dVkng, cohn cagc loaki

yg ki\pn khagc tha ^ng sej Vgng xVi m^kt cagch

RZqy tVk tin vah bain lcnh khoa hokc: “SVThng

ta, ta cVg Ri, ai nogi ga cujng mXkc”(13)

5 Sai l2=m thu2=n tuy8 khoa ho<c va9 ,6>i

m.8i t0 duy v4= khoa ho<c : Vi4<t Nam

Tr\n thVkc t\p, Ti nVTgc ta, sai lZqm thuZqn

tuyg khoa hokc xaiy ra kh^ng nhi\qu, thZkm

ch` lah rZpt `t, cohn laki lah nhVjng sai lZqm gXln

li\qn vTgi nhVjng ruii ro tr` tu\k cag nhZn vah

cagc tai nakn chuy\n m^n, ngh\q nghi\kp li\n

quan tTgi quan h\k quain lyg trong khoa hokc

Tanh hanh nahy trTi n\n phVgc takp do nhVjng

hakn ch\p ldch sVi li\n quan tTgi sVk sai l\kch xaj

h^ki vah nhVjng sai l\kch Rako RVgc ngh\q nghi\kp

cuhng vTgi ki\ru quain lyg quan li\u, bao cZpp,

hahnh ch`nh, m\knh l\knh trong khoa hokc

Chb cog th\r n\u khagi quagt m^kt thVkc t\p lah,

trong nhVjng nXm trVTgc vah ngay sau S^ri

mTgi Ti nVTgc ta, trong giTgi nghi\n cVgu kinh

t\p hokc Ti Vi\kt Nam, nhVjng bahi vi\pt nogi R\pn

kinh t\p thd trVThng, sain xuZpt tV nhZn, quy

luZkt giag trd, lao R^kng lahm thu\ R\qu d\s bd

quy k\pt v\q mXkt lZkp trVThng, quan Ri\rm lah

thoagi hoag, bi\pn chZpt, lah nhi\sm phaii nokc R^kc cuia chui nghca tV bain, lah ti\pp tay cho th\p lVkc phain R^kng qu^pc t\p(14) Sau nahy, nhTh RVThng l^pi R^ri mTgi nogi chung vah R^ri mTgi tV duy khoa hokc nogi ri\ng, nhVjng quan ni\km nhV vZky mTgi RVTkc coi lah phuh hTkp vah RXkc bi\kt, hahng loakt sagch giago khoa vah sagch chuy\n khaio v\q kinh t\p hokc cuia cagc nVTgc tV bain chui nghca Raj RVTkc ddch ra ti\png Vi\kt R\r cai thahy vah troh vVha hokc tZkp, vVha daky hokc trong cagc vi\kn nghi\n cVgu vah trong cagc trVThng Raki hokc tr\n cai nVTgc NhVjng nXm gZqn RZy Ti Vi\kt Nam, bZqu kh^ng kh` dZn chui trong khoa hokc Raj RVTkc caii thi\kn roj r\kt Nhi\qu cu^kc tranh luZkn khoa hokc Raj di\sn ra s^i R^kng, thu hugt sVk quan tZm chug yg cuia nhi\qu ngVThi Th^ng tin trTi n\n minh bakch hTn, cagc nhah khoa hokc cog Ri\qu ki\kn giTgi thi\ku cagc sain phZrm khoa hokc vah dV luZkn xaj h^ki RVTkc quy\qn phagn xegt, R^qng tanh hay phain R^pi NhVjng cu^kc bahn caji s^i n^ri xung quanh n^ki dung, chVTng tranh caii cagch giago dukc lah m^kt v` duk NhVjng bahi vi\pt vah cagc yg ki\pn cuia cagc nhah khoa hokc ph\ phagn maknh mej nhVjng sai sogt trong m^kt s^p cu^pn sagch giago khoa lah m^kt v` duk Cu^kc tranh caji cuia cagc giago sV, ti\pn sc vah cagc nhah khoa hokc v\q m^kt s^p tV li\ku ldch sVi Vi\kt Nam lah m^kt v` duk nVja Si\qu n^ri bZkt cZqn ghi nhZkn trong cagc cu^kc tranh luZkn khoa hokc nahy lah tinh thZqn dZn chui RVTkc khTi dZky vah RVTkc t^n trokng SVk can thi\kp cuia “bahn tay quain lyg hahnh ch`nh” vaho phZn xVi Rugng sai trong khoa hokc kh^ng cohn th^ bako nVja M^kt s^p nhah khoa hokc khi nhTg laki vah suy ngZsm v\q thThi kyh S^ri mTgi vVha qua Raj ghi nhZkn lah “cagc cT

(13) C.Magc vah Ph.Yngghen ToaUn tKXp, t.23 Nxb

Ch`nh trd Qu^pc gia, Hah N^ki, tr.22.

(14) SXkng Phong TH duy kinh tM\ ViMXt Nam: ChIXng

DHFUng gian nan vaU ngoaXn muXc 1975-1989 Nxb Tri

thVgc, Hah N^ki, 2008, tr.149.