Tuy vậy, trong thời đại toàn cầu hoá, cùng với sự trỗi dậy về kinh tế, tăng cường quốc lực, cần phải chú trọng xây dựng văn hoá, đặc biệt là bảo tồn và phát triển di sản văn hoá dân tộc.
Trang 1GS.Trần Hy
Khoa Văn học –
Trường Đại học Trung Sơn, Trung Quốc
Nội dung chính: Toàn cầu hoá văn hoá là không thể Phương Tây hoá đơn cực không thể
đưa lại cho thế giới một sự hoàn chỉnh Thành tựu to lớn của công cuộc cải cách mở cửa ở hai nước Trung - Việt được cả thế giới quan tâm Nhưng, cùng với sự trỗi dậy về kinh tế, tăng cường quốc lực tổng hợp, nhất thiết phải chú trọng đến xây dựng văn hoá, đặc biệt là bảo tồn và phát triển di sản văn hoá dân tộc Biên giới Trung - Việt là tuyến đầu trong việc bảo vệ bản quyền di sản văn hoá dân tộc Phải có tầm nhìn chiến lược, toàn cục trong việc bảo tồn văn hoá dân tộc Xây dựng, khai thác văn hoá dân tộc phải chú trọng đến di sản dân tộc Nghĩa là phải chú trọng bảo vệ văn hoá vật thể và văn hoá phi vật thể và di sản tự nhiên ở khu vực biên giới Trung - Việt Trong thời đại toàn cầu hoá, các nước Đông Nam á đều có vị trí và lập trường dân tộc của chính mình, tự tin văn hoá, tự tôn văn hoá tất yếu phải được thể hiện cho rõ
Từ khóa : Toàn cầu hoá, Trung - Việt, văn hoá dân tộc biên giới, bảo tồn
ai nước Trung - Việt, núi
liền núi, sông liền sông, môi
hở răng lạnh Việt Nam là
quốc gia láng giềng quan trọng của
Trung Quốc Từ trước đến nay, hai nước
đã có mối quan hệ đan xen, khăng khít
Việt Nam là một quốc gia thuộc Đông
Nam á, chịu ảnh hưởng sâu rộng văn
hoá Hán Ngày 18-11-1950, hai nước
Trung - Việt chính thức thiết lập quan
hệ ngoại giao Trung Quốc là Nhà nước
đầu tiên mở quan hệ bang giao với Việt
Nam Từ đó đến nay, thể chế chính trị hai nước có nhiều điểm cơ bản tương
đồng, cung cách tư duy, quan niệm giá trị khá gần nhau, tình hình hai nước có nhiều chỗ giống nhau Từ năm 1986 đến nay, Việt nam tiến hành chính sách đổi mới mở cửa, thu được nhiều thành tựu to lớn trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hoá… Trong những mặt đó, Việt Nam đã nghiên cứu tham khảo nhiều kinh nghiệm thành công của các nước trong đó có Trung Quốc Nhiều bài học
H
Trang 2kinh nghiệm của Trung Quốc có tác
dụng tốt cho Việt Nam trong quá trình
đổi mới của mình Ngược lại, đổi mới của
Việt Nam cũng giúp Trung Quốc tham
khảo nhiều bài học kinh nghiệm quý báu
Những thành công to lớn của hai nước
Trung - Việt trong công cuộc cải cách mở
cửa được cả thế giới quan tâm và đã tạo
nên một khu vực tăng trưởng kinh tế
nhanh nhất, có sức sống mạnh mẽ nhất
thế giới Tuy vậy, trong thời đại toàn cầu
hoá, cùng với sự trỗi dậy về kinh tế, tăng
cường quốc lực, cần phải chú trọng xây
dựng văn hoá, đặc biệt là bảo tồn và
phát triển di sản văn hoá dân tộc Văn
hoá của hai nước Trung - Việt là đồng
nguyên Dải biên giới chung giữa hai
nước là tuyến đầu trong việc bảo tồn nền
văn hoá mang bản sắc dân tộc Phải bảo
tồn văn hoá dân tộc mang tầm chiến
lược, toàn diện; xử lý và bảo tồn đúng
đắn văn hoá dân tộc vốn mang nội hàm
văn hoá tương đồng, nhưng lại có phân
định biên giới quốc gia Trong thời đại
toàn cầu hoá, các quốc gia Đông Nam á
đều có vị trí, lập trường dân tộc của
mình, tất yếu thể hiện tự tin văn hoá và
tự tin dân tộc
I Không thể toàn cầu hoá
văn hoá
Cụm từ “toàn cầu hoá” do T Lewis
nêu ra năm 1985, lúc đầu để nói về sự
xuất hiện của một loạt hiện tượng kinh
tế hiện đại do việc cấu trúc lại một số tổ
chức quốc tế như Tổ chức tài chính quốc
tế, Ngân hàng thế giới và các tập đoàn
công ty xuyên quốc gia Ngay sau đó,
nhất thể hoá kinh tế đã đưa toàn cầu
hoá thành trào lưu toàn cầu
Cùng với sự vận động mang tính toàn cầu của dòng vốn tài chính, WTO ngày càng mở rộng, các tập đoàn công ty đa quốc gia lần lượt xuất hiện, đặc biệt là
sự phát triển nhanh chóng và phủ rộng của Internet, hệ thống kinh tế, kỹ thuật, thông tin thế giới và toàn cầu hoá do nhất thể hoá kinh tế mang lại đã trở thành trào lưu lan khắp toàn cầu Mọi
sự việc dù xảy ra ở bất cứ nơi nào trên trái đất đều vượt qua khoảng cách địa lý
xa gần, toả ra khắp mọi nơi mọi chốn Tháng 10-2007, sự kiện phim sex của nữ diễn viên điện ảnh Việt Nam 19 tuổi Hoàng Thuỳ Linh - diễn viên đóng vai chính trong phim truyền hình nhiều tập
“Nhật ký Vàng Anh” có quan hệ tình dục với người bạn trai bị tung lên mạng Youtobe Sự kiện này lập tức trở thành tiêu điểm bàn luận ở Việt nam và được các phương tiện truyền thông ở Trung Quốc và các nước khác đưa tin Thế giới ngày nay thật lắm chuyện và không ngừng biến động, khiến dư luận bàn tán xôn xao
Châu Âu, châu á và khu vực Bắc Mỹ
là ba châu lục phát triển nằm trên một nửa bán cầu Kinh tế, chính trị khu vực Bắc Mỹ tương đối thống nhất và đã hình thành liên minh Kinh tế, chính trị châu Âu cũng đã liên minh, ngay cả
đồng tiền cũng đã thành đồng tiền chung Riêng châu á phát triển chậm hơn nên chưa đạt được sự thống nhất Các nước phát triển chậm hơn chủ trương “bản địa hoá”, “dân tộc hoá”, không chấp nhận và phản đối hội nhập thế giới vào thuộc tính chung này Tự mình đóng cửa, biệt lập là cách làm thiếu hiện thực, thiếu sáng suốt Mối quan hệ tương tác vẫn là thông lệ của
Trang 3nhân loại, chống lại cái đó hoặc tự biệt
lập là đi ngược logic thông thường, sẽ
chịu thua thiệt, dần dần sẽ đánh mất
mình và bị loại ra khỏi “cuộc chơi toàn
cầu”
Tuy nhiên, vấn đề hiện nay là toàn
cầu hoá kinh tế đang lan dần sang lĩnh
vực văn hoá Các nước phát triển theo
đuổi ý đồ lấy mô hình văn hoá của kẻ
mạnh làm tiêu chuẩn để cấu trúc lại các
mô hình văn hoá thế giới Họ nghĩ rằng,
văn hoá của kẻ mạnh là tiên tiến, văn
hoá của các nước, các dân tộc khác là lạc
hậu, cần phải được thay đổi xét về góc độ
lý tính Thực chất, toàn cầu hoá là
TBCN hoá hoặc Mỹ hoá Vào năm 2000,
Mỹ cho xuất bản một cuốn sách có tựa
đề “Đế quốc - Trật tự chính trị toàn cầu
hoá” Tác giả đưa ra luận thuyết đế quốc
không bị phân chia bởi biên giới quốc gia
dân tộc, vai trò lịch sử quan trọng thống
trị nhân loại đặt lên vai đế quốc siêu
cường Ngay sau đó, xuất hiện một loạt
bài viết của phái hữu, nhấn mạnh: mọi
quốc gia đều kiếm tìm quyền lực tối cao
Do đó không thể có cơ chế cân bằng lợi
ích, tấn công chính là biện pháp phòng
ngự tốt nhất Mục tiêu cần theo đuổi là
một “thế kỷ XXI đơn cực” Chính vì thế,
buộc phải “ngăn chặn sự xuất hiện, cạnh
tranh của một cường quốc mới”, “tích cực
điều chỉnh mô hình, phương thức quân
sự và chiến tranh”, “khống chế không
gian mạng” và “giành quyền chủ đạo
không gian vũ trụ” Người Mỹ cho rằng”
trật tự thế giới tất yếu phải được cấu
trúc lại trên nền tảng địa vị siêu cường
và sức mạnh quân sự Mỹ không để xuất
hiện đối thủ thách thức” Từ nền tảng đó,
họ thúc đẩy toàn diện cái mà họ cho là
“tự do dân chủ”, “Chiến lược đế quốc mới” trước hết nhằm kiềm chế kẻ khác,
đưa ra thuyết “chủ quyền giới hạn”, coi nhẹ và sửa đổi quy tắc quốc tế, rêu rao luận điệu “Thời đại hậu dân tộc” sẽ xuất hiện…(1)
Vật chất có thể còn nghèo, nhưng văn hoá vẫn không ngừng phát triển Hội nhập quốc tế và toàn cầu hoá về kinh tế, chính trị là xu thế không gì ngăn cản nổi, nhưng chúng ta kiên trì khẳng định, văn hoá là không thể toàn cầu hoá Tây hóa
đơn nhất không thể cứu vãn thế giới Thời đại toàn cầu hoá kinh tế, nhưng văn hoá phải đa nguyên “Hoà nhập nhưng không hoà tan” là nguyên tắc căn bản để đưa văn hoá sinh sôi, phát triển Văn hoá là cây đại thụ trong vườn hoa tinh thần mà con người lấy đó làm nền tảng an cư lạc nghiệp, vì sự sinh tồn và phát triển của nhân loại Nhìn từ ý nghĩa cả chiều rộng lẫn chiều sâu, điều kiện quan trọng nhất để văn hoá tồn tại, phát triển là sự khác biệt Sự khác biệt không chỉ để tham chiếu, tự mình phát hiện cái mới, nhận thức khách thể mà còn để tổ chức cuộc sống nhân loại hài hoà, khoan dung, là điều kiện tất yếu để phát triển văn hoá đa dạng, đa nguyên
Đương nhiên, khác biệt không có nghĩa
là không tồn tại mối quan hệ tương quan của sự vật Giữa những yếu tố bất đồng vẫn tồn tại quan hệ tương tác và từ đó nảy sinh, phát triển cái mới Thực tế cho thấy, nhờ có sự khác biệt giữa các nền văn hoá mới có sự thẩm thấu, tác động, tiếp nhận nhau, qua đó để nhìn nhận mình từ sự tham chiếu, so sánh
Trang 4Văn hoá quyết định hình ảnh của một
quốc gia và có ảnh hưởng lớn đến tôn
nghiêm của quốc gia Trong bối cảnh
toàn cầu hoá, ngày càng nhiều nước
đang phát triển không muốn và không
tự giác đi theo mô hình văn hoá thế
mạnh của các nước phương Tây đưa ra,
họ lo ngại cái đó sẽ làm lu mờ, tiêu biến
thuộc tính riêng văn hoá của mình
Không có văn hoá riêng, chỉ biết dựa vào
các số liệu kinh tế, kỹ thuật sẽ thật khó
thuyết phục người khác Hơn nữa, hậu
quả của nó là thật khó lường
II Toàn cầu hoá kích thích
cạnh tranh văn hoá
Thế kỷ XXI là thời đại văn hoá Đánh
mất văn hoá của mình là mất đi tất cả
Văn hoá là mục tiêu, động lực của phát
triển, là sức mạnh nội tại quan trọng
Trung Quốc từ một Trung Quốc chính trị
những năm 60 - 70 đã chuyển dần sang
một Trung Quốc kinh tế những năm 80
-90 Bước sang thế kỷ mới, cùng với sự
tăng cường quốc lực tổng hợp và địa vị
quốc tế, Trung Quốc từng bước đi vào
thời đại “văn hoáTrung Quốc”, tạo dựng
hình ảnh, thể hiện cách thức tư duy đặc
thù văn hoá Đông phương trong xử lý
các vấn đề quốc tế, gắn chặt vận mệnh
văn hoá với vận mệnh quốc gia, liên hệ
mật thiết với sự phát triển chung của
thế giới
Thế giới cần một Trung Quốc trỗi dậy
hoà bình Trung Quốc trỗi dậy có lợi cho
an ninh, ổn định của châu á và thế giới
Trước mắt, do tâm lý chiến tranh lạnh
vẫn còn, “Thuyết về mối đe doạ từ Trung
Quốc” vẫn được người ta nhắc đến Thế
giới phương Tây rất quan tâm đến sự
trỗi dậy kinh tế, sự phát triển của KHKT và quân sự của Trung Quốc, nhưng chưa quan tâm nhiều đến văn hoá Trung Quốc, hiểu sai văn hoá Trung Quốc Hạt nhân tinh thần của văn hoá Trung Quốc là hài hoà, chung sống hoà bình, không bành trướng, không tranh giành… Tư tưởng “Hoà nhi bất đồng” của Khổng Tử là sự khái quát về quan niệm văn hoá và tinh thần văn hoá Trung Quốc Hàm ý của “hoà” ở đây không đồng nhất với “harmony” trong tiếng Anh (“Hoà nhi bất đồng” có thể dịch sang tiếng Anh là: harmony in diversity) nhưng không hoàn toàn giống với “hài hoà” Vì vậy, văn hoá Trung Quốc là văn hoá thừa nhận văn hoá của người khác, là văn hoá phi xâm lược Kỳ thực, “thân hoà lực” là sáng suốt, vĩ đại hơn nhiều và khác xa vũ lực, dùng chiến tranh chinh phục người khác
Tuy nhiên, từ năm 2002 đến nay, kinh tế Trung Quốc tăng trưởng liên tục
4 năm liền ở mức trên 10% Vị trí của Trung Quốc về tổng lượng kinh tế liên tục 4 năm liền vượt Anh, Pháp, Đức và vươn lên vị trí thứ ba trên thế giới, nhưng GDP bình quân đầu người còn kém xa Khoảng năm 1820, GDP của châu Âu và Trung Quốc đều đứng đầu và tương đương nhau Sau đó, Trung Quốc
để mất dần cơ hội và tụt hậu nghiêm trọng, thậm chí đứng trước nguy cơ mất nước Trung Quốc mất 200 năm đuổi theo thế giới, từng bước trỗi dậy chấn hưng dân tộc Đại hội 17 Đảng Cộng sản Trung Quốc gần đây nêu mục tiêu đến năm 2020 tăng 4 lần GDP bình quân
đầu người so với năm 2000 Đến lúc đó, tổng lượng kinh tế Trung Quốc đứng vào
Trang 5tốp đầu cường quốc kinh tế thế giới, thu
nhập bình quân đầu người đứng hàng
trung bình thế giới Vậy là, không chỉ
phấn đấu về tổng lượng kinh tế mà còn
mang lại thành quả phát triển cho nhân
dân, tạo bước đột phá thực hiện quan
điểm “lấy dân làm gốc”, trả lời vấn đề
“phát triển vì ai” và “phát triển như thế
nào” ?
Đảng Cộng sản Trung Quốc thường
xuyên nhấn mạnh văn minh vật chất,
văn minh tinh thần XHCN Trên cơ sở
đó, Đại hội 16 bổ sung văn minh chính
trị Đại hội 17 tiếp tục bổ sung xây dựng
văn minh sinh thái Qua đó thể hiện sự
quan tâm cao độ cải thiện dân sinh Đại
hội 17 còn đưa ra “tứ vị nhất thể” (bao
gồm kinh tế, chính trị, văn hoá và xã hội)
trên cơ sở “tam vị nhất thể ”(kinh tế,
chính trị, văn hoá) Điều này thể hiện rõ
quan điểm “lấy dân làm gốc” trong thời
đại “văn hoá Trung Quốc” và là sự lựa
chọn xây dựng xã hội hài hoà XHCN; thể
hiện rõ quan điểm trong thời đại toàn
cầu hoá, Trung Quốc không tự đánh mất
mình, mơ hồ về mình, mà kiên định con
đường phù hợp với tình hình và sự phát
triển của Trung Quốc
Do vậy, Trung Quốc ngày nay tích cực
tiếp thu kinh nghiệm sáng tạo văn hoá
nhằm tạo dựng hình ảnh Trung Quốc cất
cánh bằng cả hai cánh: trỗi dậy kinh tế
và phát triển văn hoá, chú trọng tiếng
nói văn hoá Trung Quốc trên các diễn
đàn quốc tế; phát huy, truyền bá văn
hoá truyền thống dân tộc, tuyên truyền
có chọn lọc vốn văn hoá dân tộc, xây
dựng bản lĩnh tự tin văn hoá, tự giác văn
hoá Trung Quốc trong thế kỷ mới Ví dụ,
xuất phát từ tầm cao chiến lược phát
triển văn hoá quốc gia, xây dựng “hình tượng đại sứ’ Diêu Minh, Chương Tử Di, tận dụng cơ hội tổ chức đăng cai Thế vận hội 2008 Bắc Kinh để tuyên truyền văn hoá Trung Quốc, tăng cường truyền bá
ra bên ngoài những tác phẩm văn hoá cổ kim của Trung Quốc và phim ảnh tinh hoa dân tộc, tổ chức các cuộc triển lãm, hội chợ văn hoá, tiếp tục mở rộng các trường giảng dạy văn hoá Trung Quốc Mới đây, trong thông báo về phương án
bổ sung các ngày lễ tết của Trung Quốc ( ngày 9/11) đã quy định thêm các ngày tết Thanh minh, Đoan ngọ , Trung thu
là ngày nghỉ của cả nước Các ngày lễ tết
có liên quan nhiều đến tình cảm dân tộc
và ký ức văn hoá Quý trọng ngày lễ tết truyền thống dân tộc có phần hạn chế tư tưởng sùng bái các ngày lễ tết của phương Tây Điều này có tác dụng tốt cho việc kế thừa, phát huy văn hoá truyền thống dân tộc
Đáng chú ý là từ trước đến nay, Trung Quốc đã mở 200 Học viện Khổng
Tử ở 63 quốc gia, khu vực trên thế giới Việc thành lập Học viện Khổng Tử của Trung Quốc là học tập kinh nghiệm viện Geothe của Đức và Hội đồng Anh đã làm lâu nay theo phương thức giảng dạy tiếng Hán và văn hoá Trung Quốc phi lợi nhuận Từ đầu năm 2007 đến nay, Trung Quốc đã cử 1500 chuyên gia và
2000 tình nguyện viên toả đi các nước giảng dạy tiếng Hán và văn hoá Trung Quốc Trung Quốc đã lên kế hoạch đến năm 2010 sẽ lập 500 Học viện Khổng Tử trên khắp thế giới Việc mở thêm nhiều Học viện Khổng Tử vừa có lợi cho mục tiêu tăng cường quốc lực và địa vị của Trung Quốc vừa có lợi cho mục đích tìm
Trang 6hiểu Trung Quốc của các bạn bè quốc tế
Hiện tại, thế giới đang có trào lưu học
tiếng Trung Quốc Số lượng người nước
ngoài được Trung Quốc cấp bằng học vị
đã lên khoảng 4 vạn người Số lượng
người học tiếng Trung Quốc cũng lên đến
4 chục triệu người
Ngôn ngữ không chỉ là công cụ tư duy
và phương tiện giao lưu mà nó còn thể
hiện quan niệm văn hoá, thậm chí nó
còn là tài sản tự nhiên về quan niệm giá
trị Một quốc gia, dân tộc có thể thông
qua ngôn ngữ của mình để truyền bá
thông tin văn hoá, ảnh hưởng văn hoá
sâu rộng ra bên ngoài, làm tăng thêm
“sức mạnh mềm” Đây là chân lý giản
đơn và sự thực không cần bàn luận
Chính vì lẽ đó mà Mactini - một nhà tư
tưởng của ý đã từng nói: “ở đâu có người
nói tiếng ý, ở đó là đất của ý”
Điều đó càng cho thấy, không có gì
khó hiểu vì sao ông Roder người Pháp
trong “Bài học cuối cùng” lại mang tâm
trạng hết sức đau khổ khi người Đức bắt
người Pháp phải học tiếng Germanh
Việt Nam trở thành thuộc địa của thực
dân Pháp càng hiểu rõ cái lý của người
Pháp khi họ truyền bá chữ quốc ngữ vào
Việt Nam Người Việt Nam cũng thấm
thía cái họa của văn hoá thực dân ở
Việt nam có thời kỳ dài sử dụng chữ
Hán Hiện nay đang dùng chữ phiên âm
Latinh làm văn tự chính thống của mình
Tiếng Việt có 29 chữ cái Sau khi Pháp
xâm lược Việt Nam, đến năm 1917,
người Pháp chính thức ban bố sử dụng
chữ Quốc ngữ và bài xích chữ Hán Chữ
Quốc ngữ trải qua hơn một thế kỷ mới
chính thức được lưu hành và từ đó trở
thành văn tự chính thống của Việt Nam
Nói một cách thẳng thắn, cùng với thời gian, những vết thương về sự áp đặt chính trị, bóc lột kinh tế thời kỳ Pháp thuộc sẽ mờ dần trong ký ức của người Việt Nam, song việc Latinh hoá chữ viết của người Pháp là sức mạnh mềm không phai mờ, thậm chí không thể mất ở Việt Nam
Trong thời đại toàn cầu hoá, cạnh tranh “sức mạnh mềm” giữa các nước diễn ra hết sức quyết liệt Hàn Quốc là nước sớm đưa văn hoá lên tầm quốc sách Phim ảnh truyền hình của Hàn Quốc (người Hàn Quốc làm phim truyền hình
để tạo ra nhiều âm hưởng ngây thơ, hư
ảo nhằm làm dịu nhận thức của người khác đối với Hàn Quốc), ca nhạc, kịch,
điện ảnh… đã tạo thành trào lưu chinh phục các quốc gia Đông á Mở rộng trào lưu này, cùng với tham vọng tạo dựng hình ảnh của một nước lớn ở khu vực
Đông á, tăng cường vai trò quốc tế, Hàn Quốc đã học kinh nghiệm lập Học viện Khổng Tử của Trung Quốc để mở các
“Thế tông học viện”, tổ chức giảng dạy tiếng Hàn miễn phí cho các nước Nhật Bản là nước chú trọng lợi ích của “sức mạnh mềm” thông qua ngôn ngữ tiếng Nhật Nhật Bản đã lên kế hoạch mở thêm 100 trung tâm giảng dạy tiếng Nhật ở các nước với ý đồ làm cân bằng với Học viện Khổng Tử của Trung Quốc
ở nước ngoài Cường quốc phần mềm máy tính ấn Độ đang nuôi ý đồ truyền bá ngôn ngữ ấn Độ ra bên ngoài dưới hình thức mở “Học viện Gandhi” nhằm tăng cường “sức mạnh mềm” của ấn Độ
ra thế giới Hội nghị lần thứ 61 Đại hội
đồng Liên hợp quốc ngày 15-6-2007 mới
đây đã thông qua Nghị quyết lấy ngày
Trang 72/10 (ngày sinh của Gandhi) hàng năm
là ngày “Thế giới phi bạo lực” Không còn
nghi ngờ gì nữa, việc hình thành “Học
viện Gandhi” sẽ là cơ hội tốt đối với ảnh
hưởng của ấn Độ ra bên ngoài
Cạnh tranh “sức mạnh cứng” về kinh
tế, chính trị, quân sự đang chuyển dần
thành cạnh tranh “sức mạnh mềm” về
văn hoá Một số nước tỏ ra lạc quan và
cố công đòi lại món nợ với Trung Quốc
Nhà khảo cổ học Nhật bản Đằng Thôn
Tân muốn chứng minh lịch sử văn hoá
Nhật Bản hình thành sớm nhất châu á
và có trước Trung Quốc, văn hoá Nhật
Bản không chịu ảnh hưởng của văn hoá
Trung Quốc, tạo dựng hiện vật khai quật
khảo cổ để chứng minh điều đó đã trở
thành vụ việc gây tai tiếng ầm ĩ nhất
trong giới khảo cổ học quốc tế Tranh cãi
về “Trung dược” (Đông y Trung Quốc) và
“Hán phương dược” (bài thuốc Đông y
Trung Quốc) giữa Nhật Bản và Trung
Quốc là minh chứng về sự tranh đoạt
một dạng bản quyền văn hoá truyền
thống của Trung Quốc Một số thương
nhân Nhật Bản đã từng lợi dụng việc
Trung Quốc chưa bảo hộ đầy đủ bản
quyền Trung y dược và y dược dân tộc
của mình đã bỏ tiền mua nhiều bài
thuốc và phác đồ điều trị đông y truyền
thống của Trung Quốc, sau đó đăng ký
bản quyền, bất chấp thực tế khách quan,
biến thành sản phẩm mang thương hiệu
của riêng họ rồi lại xuất đúng mặt hàng
này sang nơi sản sinh ra nó là Trung
Quốc Học giả hàn Quốc đặt tên sản
phẩm “Vô hậu tĩnh quang đại đà la ni
kinh” để giành quyền phát minh sản
phẩm “điều bản ấn xoa” của Trung Quốc,
dùng “Trực chi” để giành quyền phát
minh “Kỹ thuật in chữ rời” của người Trung Quốc Hàn Quốc lập lờ văn hoá Trung Quốc, văn hoá thứ sinh và văn hoá nguyên sinh, đưa ra không ít luận
điểm hoang đường Ví dụ, họ cho rằng
“Trung y” chính là do người Hàn Quốc sinh ra và phải gọi là “Hàn y” “ Lão Tử, Khổng Tử là người Hàn Quốc, “Lan Đình
tự của Vương Nghĩa là dùng giấy Cao Ly viết ra…
Nhật Bản, Hàn Quốc … là các nước tương đối tiến bộ và sớm đi vào thời kỳ hiện đại hoá Sau khi phát triển kinh tế,
kỹ thuật, họ đi tiên phong vào địa hạt văn hoá Nhật Bản, Hàn Quốc sớm xác
định chiến lược phát triển văn hoá Về mặt tích luỹ, truyền bá và sáng tạo văn hoá, họ đi trước Trung Quốc Ví dụ, Khổng tử là bậc thánh sư của người Hoa Hạ được người đời sùng bái, nhớ đến Thờ cúng, lễ bái Khổng Tử là nghĩa cử thể hiện sự tôn kính tư tưởng tiên hiền
và văn hoá truyền thống Trước khi phục hồi Khổng phủ ở Khúc Nhạc thuộc tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc đã lên kế hoạch
đưa người sang Hàn Quốc nghiên cứu nghi lễ tế bái và dựng lại toàn bộ nghi lễ thờ cúng Khổng Tử Hàn Quốc đã qua
600 năm thờ cúng Khổng Tử với quy mô rất lớn và rất trang nghiêm Nghi lễ tế bái Khổng tử ra sao, nhạc lễ kiểu gì, múa hát thế nào, tụng văn làm sao…
đều phải học hỏi người Hàn Người Hàn Quốc còn thành công trong việc đề nghị
Uỷ ban văn hoá – giáo dục Liên hợp quốc công nhận nghi thức tết Đoan ngọ (Giang Lăng Đoan ngọ tế) vốn bắt nguồn
từ Trung Quốc là di sản văn hoá và đưa
Trang 8vào danh sách nghi lễ văn hoá được bảo
tồn
Trong bối cảnh toàn cầu hoá kinh tế,
Trung Quốc cần thực hiện đường lối
phục hưng dân tộc, đồng thời với sự trỗi
dậy kinh tế, tăng cường quốc lực phải
nhanh chóng xác định chiến lược phát
triển văn hoá, có tầm nhìn xa trông rộng,
đi tiên phong và thiết thực tăng cường
sức cạnh tranh văn hoá của một nước lớn
III Biên giới Trung - Việt là
tuyến đầu bảo tồn văn hoá
dân tộc
Hoạt động kinh tế, thương mại trên
tuyến biên giới Trung - Việt diễn ra hết
sức nhộn nhịp Hàng hoá tiêu dùng,
hàng công nghiệp nhẹ, nông lâm thổ
sản…của Trung Quốc với khối lượng lớn
được đưa qua Việt Nam Hàng lâm thổ
sản, thuỷ hải sản, lương thực thực phẩm,
rau quả… của Việt Nam cũng được bán
sang Trung Quốc qua tuyến biên giới
này Các cửa khẩu chính của Việt Nam
như Móng Cái, Lạng Sơn, Lao Cai đã trở
thành những nơi tập kết hàng hoá buôn
bán xuất nhập khẩu giữa hai bên Hai
hành lang kinh tế Côn Minh – Lào Cai -
Hà Nội - Hải Phòng và Nam Ninh - Lạng
Sơn – Hà Nội - Hải Phòng và Vành đai
kinh tế Vịnh Bắc Bộ đã được hình thành
Trên mọi đường phố, tiệm ăn, siêu thị
của Trung Quốc đâu đâu cũng nghe thấy
người nói tiếng Việt Sang Lào Cai, Lạng
Sơn, Móng Cái của Việt Nam, chỗ nào
cũng thấy tiếng Trung Quốc Trên dọc
tuyến biên giới Trung - Việt, đồng Nhân
dân tệ và đồng tiền Việt Nam đều được
sử dụng và chuyển đổi dễ dàng Giao lưu
Trung - Việt từ buôn bán kinh tế đã lan
sang các lĩnh vực hợp tác khác Cùng với việc giải quyết vấn đề biên giới trên bộ
và phân định Vịnh Bắc Bộ, hai nước Trung - Việt đang đứng trước thời kỳ phát triển tốt đẹp mới
Chính phủ Trung Quốc luôn coi trọng giao lưu văn hoá với Việt Nam và các nước khác Bắt đầu từ năm 2006, các
đơn vị thuộc ngành văn hoá thuộc Bộ Văn hoá Trung Quốc đã phối hợp với Ban liên lạc với nước ngoài và Sở Văn hoá Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây tổ chức diễn đàn ngành văn hoá giữa Trung Quốc và ASEAN, mong muốn tăng cường giao lưu hợp tác cùng nhau phát triển sự nghiệp văn hoá và các hạng mục hợp tác, trao đổi văn hoá song phương Tuy nhiên, bảo hộ văn hoá dân tộc trên tuyến biên giới Trung - Việt chưa thực sự được hai bên coi trọng Đây
là nội dung nằm ngoài phạm trù mở rộng ngành văn hoá và còn nhiều vấn đề phức tạp, thách thức nghiêm trọng
Văn hoá dân tộc là văn hoá có bản sắc bản địa được sáng tạo, phát triển trong quá trình sáng tạo, phát triển lâu dài của nhân dân các dân tộc Văn hoá của một dân tộc là kết tinh lao
động và trí tuệ của bản thân dân tộc đó,
là sự cống hiến quý báu của họ vào kho tàng tri thức nhân loại, nó mang nội hàm và tri thức, thành quả trí tuệ của chung nhân loại Do vậy, nó phải là bản quyền tri thức của dân tộc đã sản sinh
ra nó Trong bối cảnh toàn cầu hoá, bản quyền sở hữu trí tuệ ngày nay và mọi quyền lợi đều mang giá trị phát triển và tư cách pháp lý đặc biệt, cần được pháp luật bảo hộ Văn hoá dân tộc biên giới Trung - Việt là tuyến tiền tiêu cần được bảo hộ
Trang 9Văn hoá dân tộc trên dọc tuyến biên
giới Trung - Việt đồng căn, đồng nguyên,
mang nội hàm giống nhau, cách thức xử
lý, bảo tồn cũng giống nhau Tuy nhiên,
nó lại là văn hoá dân tộc có phân biệt
ranh giới quốc gia nên rất phức tạp và tế
nhị Nếu một trong hai nước láng giềng
đưa ra trước tiêu chí văn hoá của chung
hai bên để đăng ký bản quyền sẽ trở
thành chủ sở hữu bản quyền văn hoá
dân tộc của chung tuyến biên giới thì
bên kia sẽ mất “thương hiệu” văn hoá
dân tộc mà họ có phần trong đó, đúng ra
bên nào cũng có một phần bản quyền,
một phần thị trường, một phần tiêu thụ
hoặc “công ty nhánh” Vì thế, nhìn từ góc
độ đó, vấn đề sẽ rất nghiêm trọng, thách
thức Do tác động của lợi ích kinh tế, lợi
ích của các bên, các nước rất khó thống
nhất, tính xuyên quốc gia của văn hoá
dân tộc và tính bảo tồn, tính cạnh tranh
lợi ích giữa quốc gia dân tộc thường
xuyên mâu thuẫn Do vậy, phải có nhãn
quan chiến lược, toàn diện để xử lý vấn
đề bảo tồn văn hoá dân tộc, xử lý đúng
đắn văn hoá dân tộc mang nội hàm văn
hoá tương đồng nhưng lại có sự phân
chia ranh giới giữa các nước Từ tầm cao
chiến lược trong quản lý vĩ mô của
Chính phủ thực hiện bảo hộ, phát huy
văn hoá có tiêu chí của nó, từng bước
hình thành bản quyền văn hoá mang
tính đặc thù
Bài học kinh nghiệm về việc một khu
vực láng giềng chiếm đoạt vốn văn hoá
dân tộc đồng nhất là rất khó phân xử
Sự tranh chấp nguồn gốc và văn hoá
trống đồng giữa hai nước Trung - Việt là
một ví dụ điển hình Trong nội bộ Trung
Quốc như Quảng Tây, Vân Nam v.v
xác định chủ nhân của thương hiệu “Tú cầu tộc Choang”, hay nhắc lại tục lệ dân tộc như “múa lệch”, “múa sạp”,… cũng là điển hình Thiết nghĩ, đối với vốn đặc thù dân tộc trên tuyến biên giới Trung Việt như y phục, ẩm thực, nhà cửa, lễ tiết, hoặc nông sản phẩm như cây cối, gia súc, sản phẩm thủ công mỹ nghệ,… nếu Trung Quốc, Việt Nam hoặc một nước thứ ba nào đó đăng ký bản quyền trước, hậu quả kinh tế, xã hội sẽ
ra sao? Đương nhiên, các bên tranh giành lợi ích tài nguyên văn hoá sẽ dẫn
đến kết cục bất phân thắng bại và không thể có anh mất tôi Đối với nhãn hiệu văn hoá dân tộc tương đồng, xét về lợi ích kinh tế vẫn có thể cùng hưởng, nhưng đặc trưng văn hoá dân tộc do bị một bên chiếm giữ sẽ có mặt hạn chế của
nó
Tích cực bảo tồn và phát triển vốn văn hoá dân tộc biên giới có tác dụng quan trọng, mang lại hiệu quả tốt đẹp về kinh tế, xã hội, có lợi cho việc làm phồn vinh kinh tế thương mại, tiến bộ xã hội
và tạo phúc cho đời sau ở khu vực biên giới Nhưng di sản văn hoá dân tộc biên giới tuyệt đối không được độc chiếm, không được cạnh tranh xấu và khai thác
mù quáng Cần thực hiện chiến lược bản quyền văn hoá, bảo tồn, khai thác một cách khoa học vốn văn hoá dân tộc Trên cơ sở tôn trọng và tin cậy lẫn nhau, hai bên Trung - Việt cần tránh rơi vào kết cục cả hai đều không lợi, đối với những tiêu chí văn hoá dân tộc quan trọng của chung, hai bên cần hiệp thương với nhau, cùng hưởng lợi ích bản quyền, thực hiện cùng thắng Đối với tài nguyên văn hoá dân tộc tương đồng, hai bên tăng cường
Trang 10“quốc sản hoá” và “bản địa hoá” Dựa
trên đặc trưng của nước mình, khu vực
mình, lấy danh nghĩa nước mình để
đăng ký nhãn hiệu, hoặc quy định phạm
vi bản quyền văn hoá theo pháp lý để
bản quyền được rõ ràng, minh bạch
Cũng có thể dựa vào nguyên tắc đa dạng
hoá của văn hoá, thực hiện chiến lược đa
dạng hoá nhằm xây dựng đặc sắc bản
địa để khu vực lân bang có ý nghĩa và
văn hoá tương đồng hình thành nét khác
biệt, nét đặc trưng văn hoá Ví dụ,
Trung Quốc và Việt Nam có thể cùng đề
nghị một số văn hoá dân tộc của chung
biên giới được công nhận là “di sản văn
hoá thế giới”, cùng tận dụng, cùng khai
thác, hoặc phân định danh tính trước
khi phân biệt văn hoá tương đồng đó
thuộc Trung Quốc hay thuộc Việt Nam;
hoặc dùng phương pháp phân biệt đặc
sản lợn dân tộc theo kiểu “lợn quay Việt
Nam”, “lợn quay Trung Quốc”
IV Đối sách bảo tồn văn hoá
biên giới Trung – Việt
1 Cần coi trọng công tác bảo tồn di
sản văn hoá dân tộc vùng biên giới
Trung – Việt Nhiệm vụ cấp thiết hiện
nay là phải nhanh chóng thành lập cơ
quan chuyên môn tương tự như Uỷ ban
bảo tồn văn hoá dân tộc vùng biên giới
hai nước Trung – Việt, nhằm hoạch định
chiến lược văn hoá, xuất phát từ lợi ích
lâu dài, trù hoạch tổng thể công tác bảo
tồn văn hoá dân tộc vùng biên giới
2 Nắm chắc công tác điều tra, đăng
ký, phân loại quản lý di sản văn hoá dân
tộc Tài nguyên văn hoá dân tộc vùng
biên giới Trung – Việt hiện rất phong
phú, cần tiến hành phân vùng di sản,
lập kế hoạch phân công bảo tồn và chế
định các pháp quy hợp lý Biện pháp bảo tồn di sản tối ưu là giữ nguyên hiện trạng, trong Hiến chương Venice, Văn kiện Nara đã ghi rất rõ ràng, không để các di sản văn hoá bị phá huỷ; nếu hỏng thì nhanh chóng trùng tu theo mô hình vốn có, nhất nhất tuân theo nguyên tắc, quy định bảo tồn văn vật, không được gài lắp bất kỳ thiết bị nào khác Cần xác
định rõ những gì cần bảo tồn, những gì
đã mất giá trị bảo tồn; những gì có thể khai thác, những gì tạm thời không thể khai thác Cần tích cực khai thác và đề nghị xếp hạng đối với những di sản văn hoá có thể khai thác Đối với những di sản văn hoá dân tộc độc đáo như dược phẩm, cây cối, nông sản, hàng thủ công, tác phẩm văn học nghệ thuật, hay lễ tiết,
địa danh làng xóm cần được nhanh chóng xếp hạng, đăng ký bản quyền, đặt tên gọi
3 Bảo tồn văn hoá là việc làm bỏ công trước mắt, nhưng để lại lợi ích muôn đời, Chính phủ hai nước cần ra sức đầu tư Trong điều kiện thiếu thốn tài lực, vật lực và nhân lực hiện nay, cần ưu tiên bảo tồn những di sản quan trọng Về nguồn vốn, vừa có thể sử dụng kinh phí nhà nước, vừa có thể huy động vốn trong dân và vốn các doanh nghiệp Nhà nước cũng cần thực hiện chính sách miễn giảm thuế đối với các doanh nghiệp làm tốt công tác này
4 Giữa bảo tồn di sản và khai thác, lợi dụng thiên nhiên tất nảy sinh mâu thuẫn Hiện nay chính quyền nhiều địa phương đã chuyển giao các điểm thắng cảnh cho ngành du lịch, đó là cách làm giết gà lấy trứng Danh lam thắng cảnh
bị khai thác thành các điểm du lịch, đó
là cách làm thiển cận Ngành du lịch