Cuộc đời Thúy Kiều đã trải qua hầu hết những đau khổ của con người trần thế, nên chi ai cũng có thể tìm thấy một phần đời của mình trong những cảnh ngộ khác nhau của thân phận Thúy Kiều,
Trang 1Nguyễn Thạch Giang*
oạn Trường Tân Thanh là một kiệt tác, “một khúc nam
âm tuyệt xướng Lời lẽ xinh
xắn mà văn hoa, âm điệu ngân vang mà
tròn trịa Nói tình thì vẽ được hình trạng,
hợp ly, cam khổ, mà tình không rời cảnh;
tả cảnh thì bày hết thú vị tuyết nguyệt
phong hoa, mà cảnh thì tự vướng tình,
khiến người cười, khiến người khóc,
khiến người giở đi giở lại ngàn lần, càng
đọc thuộc, lại càng không biết chán”
(Đào Nguyên Phổ), từ hàng vua quan,
khoa bảng đến người dân đều nhiệt liệt
ca ngợi
Cuộc đời Thúy Kiều đã trải qua hầu
hết những đau khổ của con người trần
thế, nên chi ai cũng có thể tìm thấy một
phần đời của mình trong những cảnh
ngộ khác nhau của thân phận Thúy
Kiều, khi yêu đương trông ngóng, hy
vọng, đợi chờ, khi hoạn nạn bị chà đạp
phũ phàng
Từ khi Mộng Liên Đường chủ nhân
viết lời tựa Đoạn Trường Tân Thanh:
“Có tài mà không gặp được tài, có tình
mà không hả được tình Trong một tập
thuỷ chung lấy bốn chữ “Tạo vật đố tài”
tóm cả một đời Thúy Kiều Vui, buồn,
tan hợp mười mấy năm trời, trong một
cuốn văn tả ra như hệt, không khác gì
một bức tranh vậy” Từ đó bao nhiêu thơ
văn viết về Đoạn Trường Tân Thanh đều
dựa dẫm than thở cho cái tài, cái tình theo thói quen trực giác của những tâm hồn vốn đa sầu đa cảm đó
Chúng ta bị cuốn hút vào từng đoạn văn Kiều Ta bị thôi miên mà không thấy được toàn cục truyện Kiều, không
tự hỏi cụ Nguyễn Du tả một cô Kiều hay như vậy để làm gì? Cũng như chúng ta,
cụ Nguyễn Du cũng tìm được mình trong những mảnh đời của Kiều, gửi được tâm
sự mình vào đó! Nhưng Cụ là tác giả, Cụ phải có ý đồ cao xa thiết kế cuốn truyện của Cụ, không chỉ để gửi gắm tâm sự, bộc bạch lí do cân đai áo mũ ra phụng sự tân triều của mình
Các tác gia Trung Hoa, kể từ khi Thiên Hoa Tàng chủ nhân ngẫm đề bài tựa cuốn Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân, cũng chỉ loanh quanh trong cái tình và cái tài “cảm vì tình nàng, tạm viết vài hàng, thay lời ngưỡng mộ Nếu lấy tình của thế tục nói rằng hành vi nàng là đê tiện nhơ nhuốc con người, thì tôi đây sẽ vì nàng mà khóc lóc thảm thiết trong ngàn xưa vậy” Và cả bài từ đầu cuốn truyện cũng chỉ thở than riêng cho số phận giai nhân đeo mệnh bạc, hồng nhan gặp sự không may, chẳng qua là tạo hoá ghét sự hoàn toàn, hơn điều nọ tất phải kém điều kia
* GS Nhà xuất bản Thế giới
Đ
Trang 2Các tác gia Việt Nam cũng theo điệu
đó mà than thở cho tài, tình của thân
phận Thúy Kiều, và hầu như Đoạn
Trường Tân Thanh được viết ra là để
minh hoạ cho chủ đề đó Từ Cụ Phạm
Qu ý Thích cho rằng:
“Đoạn trường mộng tính căn duyên liễu
Bạc mệnh cầm chung oán hận trường
Nhất phiến tài tình thiên cổ lụy
Tân thanh đáo để vị thuỳ thương”
Trước đó, Tiên Phong Mộng Liên
Đường chủ nhân cũng đã có ý ấy:
“Xem đến chỗ giấc mộng đoạn trường
tỉnh dậy mà căn nguyên vẫn gỡ chưa rồi,
khúc đàn bạc mệnh gảy xong, mà oán
hận vẫn còn chưa hả”
Cứ cho các cụ viết đúng như thế, thì
các cụ cũng chỉ nhìn thấy từng mảnh đời
Thúy Kiều, xét toàn cục truyện Kiều mà
viết như vậy là không thoả đáng Theo
Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm
Tài nhân và Đoạn Trường Tân Thanh
của Nguyễn Du, thì từ sau khi trẫm
mình, đời Thúy Kiều đã khác:
“Từ khiên đã rửa lâng lâng sạch rồi,
…
Nhẹ nhàng nợ trước đền bồi duyên
sau…”
Và tiếng đàn cũng vậy, đã khác xưa:
“Xưa sao sầu thảm, nay sao vui vầy,
…
Tẻ vui cũng bởi lòng này
Hay là khổ tận đến này cam lai
Như vậy làm gì có chuyện: “đoạn
trường mộng tỉnh, căn nguyên vẫn gỡ
chưa rồi, khúc đàn bạc mệnh gảy xong
mà oán hận vẫn còn chưa hả…
Phẩn trên là cách nhìn của nhà Nho
vốn quen tư duy trực giác, chỉ thấy cái
trước mắt không thấy cái chủ ý muốn
nhắn gửi của tác giả đằng sau những từ ngữ hay cái ý ở ngoài lời của nó Ta thử xét lại Tài và Tình của Thúy Kiều Tài thì có tài thơ và tài đàn Nói về tài thơ của Kiều, theo những bài đã có chép trong Kim Vân Kiều truyện, chỉ trừ một
số rất ít bài có ý tưởng riêng, còn lại hầu hết là thơ câu lạc bộ, tài đàn cũng vậy, chắc là cũng “u, liu, xế, cồng, liu” Và cả hai tài đều mang trạng thái tâm hồn sầu thảm, não nuột bi thương Một cô gái mới lớn mà đã “đoạn trường, tạo vật đố tài, nghìn thu bạc mệnh một đời tài hoa…” Bấy nhiêu điều đều phải được nảy mầm từ những hạt giống gia đình mấy đời trước truyền lại, như Kiều
đã nói:
“Nhớ từ năm hãy thơ ngây
Có người tướng sĩ đoán ngay một lời Anh hoa phát tiết ra ngoài,
Nghìn thu bạc mệnh một đời tài hoa… Tài, sắc như vậy mà thời trước chỉ
đến được với một anh thư sinh Kim Trọng, nên chi thực tế thì tài sắc ấy cũng chỉ ở mức khiêm tốn
Quả thực, Đoạn Trường Tân Thanh
được viết ra để minh hoạ cho “tài mệnh tương đố, tạo vật đố tài” như quan niệm thông tục dân gian qua một cô Kiều khổ
đau, đày đọa; một vấn đề tầm thường như vậy thì không làm nên được một cái gì cả Đằng này Đoạn Trường Tân Thanh của Nguyễn Du hẳn phải có một cái gì đó sâu rộng hơn mới làm nên một kiệt tác
Trời xanh, tạo vật đố tài trong Thúy Kiều, thực chất là xã hội, là những con người bằng da bằng thịt, vì ghen tỵ mà làm khổ nhau, mà chà đạp Kiều… Nguyễn Du nhiều lần nói đến ý tưởng: Phúc họa đạo trời
Trang 3Cỗi nguồn cũng ở lòng người mà ra
Trong tất cả các khổ nạn của Kiều
đều có phần của con ngưòi, của Kiều tạo
ra Nguyễn Du nhấn mạnh đến ý này
nhiều lần mà trong Kim Vân Kiều
truyện của Thanh Tâm Tài Nhân không
có “ở lòng người mà ra”, Nguyễn Du
muốn nói cụ thể rõ ràng về việc Kiều tự
gây ra khổ nạn cho đời mình trong
những lần Kiều nương cửa Phật
Lần đầu, Kiều ở Quan Âm Các:
…
Phật tiền thảm lấp sầu vùi
Ngày pho thủ tự đêm nhồi tâm hương
…
Quan phòng then nhặt lưới mau
Nói lời trước mặt rơi châu vắng người
Gác kinh viện sách đôi nơi
Trong gang tấc lại gấp mười quan san
Rõ ràng đau khổ gây ra cho mình từ
sau lần đi tu ở Quan Âm Các là do Kiều
tu mà chưa thực tâm tu, còn vướng víu
quá nặng nề trần lụy Thảm sầu phải
được tu học để tự chuyển hoá chứ không
phải lấp vùi Lấp vùi thì thảm sầu vẫn
còn nguyên đó Nói lời trước mặt khi gặp
người khác nhưng khi một mình đối diện
với mình thì lại “rơi châu”, nghĩa là còn
thấy mình bị tủi nhục, vẫn còn mong
muốn gặp người yêu cũ Thúc Sinh Đau
khổ của Kiều sinh ra từ đó Giá như
Kiều dứt hẳn, cự tuyệt tình yêu đó thì
Kiều vẫn được an toàn, yên vui ở Quan
Âm Các
Lần thứ hai ở Chiêu ẩn Am: Nếu
Kiều ở đây “gửi thân được chốn am mây”
mà không có chuyện phạm giới “chuông
vàng, khánh bạc”, thì làm gì có chuyện
bị lừa đảo bởi Bạc Bà, Bạc Hạnh?
Lần thứ ba ở am bên sông, tu với Giác Duyên, Thúy Kiều thuật lại:
Đã đem mình bỏ am mây Tuổi này gửi với cỏ cây cũng vừa Mùi thiền đã bén muối dưa Màu thiền ăn mặc đã ưa nâu sồng
Sự đời đã tắt lửa lòng Còn chen vào chốn bụi hồng làm chi
… Trùng sinh ân nặng bể trời Lòng nào nỡ dứt nghĩa người ra đi Lần này, sau vụ tự trẫm ở sông Tiền
Đường “nạn xưa trút sạch lầu lầu”, Kiều thực sự tu học có kết quả, đã chuyển hoá
được nghiệp của đời mình, tạo nên buổi
đoàn viên Theo Tam Hợp đạo cô, sở dĩ có như vậy là nhờ:
Xét trong tội nghiệp Thúy Kiều Mắc điều tình ái, khỏi điều tà dâm Lấy tình thâm trả nghĩa thâm Bán mình đã động hiếu tâm đến trời Hại một người, cứu muôn người Biết đường khinh trọng, biết lời phải chăng Thửa công đức ấy ai bằng
Túc khiên đã rửa lâng lâng sạch rồi Sau lần tu này, trong cuộc Kim – Kiều tái hợp, Nguyễn Du nhấn mạnh làm nổi rõ sự tu học có kết quả thực sự của Kiều:
1- Đêm “động phòng dìu dặt chén mồi”, Kiều cự tuyệt việc mây mưa mà Kim Trọng phải “một lời quyết hẳn muôn phần kính thêm” Trong nguyên truyện, Kiều nói quyết liệt hơn:
“Song riêng chuyện mây mưa non Vu
đỉnh Giáp thì thân này đã như vật tàn tạ, nếu còn coi như đoá hải đường mơn mởn để ướm thử thì ấy là đã làm thẹn
Trang 4thiếp,làm nhục thiếp Thiếp quyết không
sao tuân mệnh được”
“Vả, cái trinh của thiếp sau khi chịu
nhục, chỉ còn lại một chút xíu này, nếu
chàng cứ cố tình làm ô nhục nốt chỗ chút
xíu ấy thì thiếp đành phải tan xương nát
thịt, chứ không còn dám dự vào việc
nâng khăn sửa túi nữa”
Như vậy, Kiều không còn phải tu giữ
giới nữa mà giới vẫn được giữ nghiêm
nhờ kết quả tu học, một lòng theo Phật
2- Trong buổi “thong dong lại hỏi
ngón đàn ngày xưa”, tiếng đàn cô Kiều
bây giờ khác hẳn, vì cái tâm đã được giác
ngộ:
Chàng rằng: “Phổ ấy tay nào?
Xưa sao sầu thảm, nay sao vui vầy!”
Trẻ vui bởi tại lòng này,
Hay là khổ tận đến ngày cam lai?
3- Nguyễn Du nhấn mạnh ý nghĩa
không có trong nguyên truyện:
Nặng vì chút nghĩa bấy lâu,
Trên am cứ giữ hương dầu hôm mai
Nguyễn Du muốn nói trong suốt phần
đời còn lại, Kiều vẫn một lòng tu Phật:
4- Sau khi đàn lần cuối cho Kim
Trọng nghe, Kim Trọng còn thòm thèm
không quên được nghệ thuật cao siêu
của Kiều, Kiều bèn nói:
“Chàng không quên thiếp thì thiếp
xin trình bày nghệ thuật khác để đổi vị
cho chàng Bèn đề 10 bài thơ tặng Kim
Trọng: “Đây là tình của thiếp, xin
chuyển mối tình của chàng cho sát với
tình của thiếp”
Bài thứ 1:
Nhớ xưa gặp quân tử
Không biết là có sống
Mới biết nhi nữ tính
Thức là nhi nữ tình
Và bài thứ 10, bài cuối:
Ngày nay gặp lại chàng Không biết là có chết Xin chàng sớm định tình Trước sau cho giống hệt
Từ bài 2 đến bài 9 trình bày lý do, thanh minh cho các hành xử của mình trong từng cảnh ngộ một
Có thể nói đây là lời Kiều trình bày cả quá trình đau khổ từng trải qua của đời mình mà bài đầu nói sự thật là sống theo dòng đời với những “hồng nhan bạc mệnh”, “tài mệnh tương đố” nghĩa là sống ngụp lặn theo thói tục mà không biết tự do, hạnh phúc, không biết có sống
Và bài cuối là nói cuộc sống sau khi tu học có kết quả, đã vượt qua khỏi sự sống chết, nghĩa là sống tự do, tự mình làm chủ cuộc đời của mình bằng cách tạo ra những thiện nghiệp, năng lực chuyển hoá mọi cái thành cái tốt
Ta quen nhìn từng quãng đời Kiều nên chỉ thấy cuộc đời và triết lý Kiều có nhiều mâu thuẫn Trong đoạn kết, Nguyễn Du viết:
Ngẫm hay muôn sự tại trời Trời kia đã bắt làm người có thân Bắt phong trần phải phong trần Cho thanh cao mới được phần thanh cao
Đó là thu yết định mệnh Con người hoàn toàn là thứ đồ chơi trong tay tạo hoá, cho sao được vậy Nhưng lại có cả nghiệp:
Đã mang lấy nghiệp vào thân Cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa Thiện căn ở tại lòng ta
Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài Trong một đoạn kết mà mâu thuẫn
đến kỳ lạ của hai khái niệm triết lý:
Trang 5định mệnh của nhà nho và nghiệp của
nhà Phật
Đoạn kết Đoạn Trường Tân Thanh
chúng ta phải hiểu rằng: “Thế mới biết,
người đời thường cho rằng: “muôn sự tại
trời…” là không đúng Do chỉ thấy
những trường hợp cá biệt biểu hiện ra
bên ngoài Con người tự tạo ra nghiệp,
chứ không ai khác, nghĩa là chính mình
là tác giả của đời mình, tự tâm ta cả
Thiện căn ở tại lòng ta, phúc hoạ đạo
trời, cội nguồn cũng ở lòng người mà ra
cả Đó là lời dạy của Phật: Mỗi chúng ta
là một vị Phật sắp thành Phải trở về với
chính ta, không cầu một cái gì ngoài ta
Như vậy, viết Đoạn Trường Tân
Thanh, Nguyễn Du muốn trao gửi cho
hậu thế sự tu học tâm đắc của mình: “Tu
là cõi phúc, tình là dây oan” Thực tâm
theo Phật, bản thân ta được bảo vệ an
toàn trong mọi hoàn cảnh
Văn Kiều quá hay, cuốn hút chúng ta
nên chỉ thấy văn chương mà quên tìm
hiểu cái hiện tượng được phô diễn ngọt
ngào ra đó mục đích để nói cái gì Văn
nghệ Đông phương vốn gợi ý, chứ không
khúc chiết Đọc văn phải lĩnh hội cái ý …
được gửi gắm của tác giả ở đằng sau
những từ ngữ mỹ miều đó Cái ý quán
xuyến mà Nguyễn Du muốn trao gửi cho
chúng ta là: Muốn có tự do và hạnh phúc
thực sự, chỉ có một con đường duy nhất
là tu Phật, vì chỉ có đạo Phật mới dạy ta
chuyển hoá những cái không tốt ở ta
thành những cái tốt, tự ta làm chủ cuộc
đời ta, không một thế lực bên ngoài nào
khác làm thay ta
Lấy một đời Kiều ra mà xét thì một
phần đời trước, Kiều chỉ sống theo thói
tục ngụp lặn trong vòng tài mệnh tương
đố, hồng nhan bạc mệnh, bị những thế
lực xã hội đày đọa Phần đời sau là phần
đời đã tu học có kết quả, thành tâm đi theo Phật mà được sống tự do, hạnh phúc, làm chủ lấy cuộc đời mình
Đoạn trường là nói nỗi đau khổ do cả hai nguyên nhân (xã hội, tu mà không thực tâm tu) làm đày đọa Kiều; còn Tân thanh là tiếng mới, là lời giải thích mới,
là sự quán chiếu về cái nguyên nhân chứ không phải Trời Mệnh như dân gian thông tục Cả hai nguyên nhân, Thanh Tâm Tài Nhân và Nguyễn Du đều có, song thi phẩm Tố Như cả hai đều được khắc họa sắc nét, đậm đà hơn và riêng Nguyễn Du ý đồ sáng tác Đoạn Trường Tân Thanh để nói cái nguyên nhân Tu
là rõ rệt, sâu sắc như một điều tâm đắc của cả đời tu học của mình
Qua Đoạn Trường Tân Thanh, Nguyễn Du đã thì thầm chân lý vĩ đại đó với chúng ta, Nguyễn Du thì thầm để chúng ta thêm thấm thía lời dạy mà chính Cụ đã thể hội sâu sắc qua cuộc đời phong trần của Cụ trong hoàn cảnh đất nước cần nhà nho xây dựng, kiến thiết, trong một môi trường xem Phật gia thoát ly cuộc đời, trốn tránh trách nhiệm xã hội mà lánh vào cửa Thiền, không biết rằng Phật gia vì đời mà đi tu theo Phật nhập thế
L ý tưởng thẩm mỹ Phật giáo đóng vai trò chủ đạo trong khi diễn tác
Đoạn Trường Tân Thanh Và như vậy chính Nguyễn Du đã tu học đời mình theo Nho, theo Đạo, theo Thiền, tổng hợp trong cái gọi là Đạo học (neoconfucianisme), nguồn cảm hứng cho sáng tạo nghệ thuật của những nghệ sỹ lớn phương Đông
Tôi tin bấy nhiêu điều mầu nhiệm như khi trầm ngâm lĩnh hội cái đẹp trí tuệ của câu thơ Kiều:
“Trời còn để có hôm nay…”