một số vấn đề lý luận và thực tiễn về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính

Đặc biệt, đốivới tố tụng hành chính - một lĩnh vực rất mới mẻ thì những khiếu kiện này còn rấtnhiều khó khăn đối với người khởi kiện, người bị kiện và cả phía cơ quan xét xử.Những tranh

LỜI MỞ ĐẦU

I Tính cấp thiết của đề tài

Trong xu thế hội nhập hiện nay, để hòa nhịp cùng xu hướng vận động pháttriển toàn cầu, Việt Nam đã phấn đấu, cố gắng không ngừng để sánh vai cùng cácquốc gia khác trên toàn thế giới về mọi lĩnh vực Trước tình hình đó, Việt Nam đã

có nhiều nỗ lực trong việc hoàn thiện về cơ chế, chính sách và pháp luật để đápứng kịp thời yêu cầu của tiến trình hội nhập

Để có thể theo kịp được tiến trình hội nhập, chúng ta đã đồng thời tăng cườngnâng cao hiệu quả hoạt động của lĩnh vực hành pháp, kết hợp với lập pháp và tưpháp Tuy nhiên, xã hội càng phát triển thì nhu cầu sống và làm việc theo pháp luậtcủa người dân càng được tăng cường, những yêu cầu đặt ra cho chủ thể quản lýcàng khắt khe hơn Những mâu thuẫn, bất đồng giữa các cơ quan nhà nước vàngười dân cũng theo đó mà tăng lên Nhu cầu khiếu kiện trong nhiều lĩnh vực giatăng về số lượng với tính chất càng ngày càng gay gắt và phức tạp Đặc biệt, đốivới tố tụng hành chính - một lĩnh vực rất mới mẻ thì những khiếu kiện này còn rấtnhiều khó khăn đối với người khởi kiện, người bị kiện và cả phía cơ quan xét xử.Những tranh chấp hành chính chủ yếu xuất phát từ việc các đối tượng quản lý hànhchính có quyền, lợi ích bị xâm hại trong quá trình thực hiện hoạt động quản lýhành chính nhà nước thông qua việc ban hành các QĐHC, quyết định kỷ luật buộcthôi việc cán bộ, công chức hay thực hiện các HVHC của chủ thể quản lý hànhchính nhà nước Hiện nay, thực trạng tranh chấp hành chính diễn biến rất phức tạp,nhất là sự xuất hiện tình trạng khiếu kiện đông người, vượt cấp, vượt quyền diễn ra

ở nhiều địa phương và thậm chí ở các cơ quan trung ương Nhằm đảm bảo đượcyêu cầu cơ bản của nhà nước pháp quyền Việt Nam của dân, do dân, vì dân là phảiđảm bảo quyền con người, quyền công dân, công dân phải hiểu đúng và thực hiệnđúng quyền và nghĩa vụ của mình Do đó, pháp luật quy định công dân có quyềnkhởi kiện VAHC ra Tòa giải quyết để yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng

của mình Tòa án sẽ dựa trên quy định pháp luật, thực hiện công việc xét xửVAHC của mình Xét xử VAHC được thực hiện theo nguyên tắc hai cấp xét xử,trong đó xét xử sơ thẩm VAHC là cấp xét xử thứ nhất, có ý nghĩa quyết định, quantrọng đối với hoạt động xét xử nói chung.

Thực tiễn công tác xét xử VAHC nói chung và xét xử sơ thẩm VAHC trongnhững năm vừa qua, cho thấy chúng ta đã đạt được những kết quả tích cực thể hiện

ở việc quyền và lợi ích hợp pháp của người dân đã được bảo vệ, hoạt động của cơquan hành chính nhà nước ngày một hiệu quả hơn Ngoài ra, ý thức tự giác đấutranh của người dân đối với sai phạm trong quản lý hành chính cũng dần đượcnâng cao Nhưng bên cạnh đó, việc xét xử sơ thẩm VAHC đang còn gặp rất nhiềuvướng mắc Các văn bản pháp luật tuy đã đưa ra những quy định và hướng dẫn,song chỉ mới dừng lại ở hình thức Pháp lệnh nên hiệu lực chưa cao và còn mâuthuẫn, chồng chéo với một số văn bản pháp luật khác Điều này đã dẫn tới việc xét

xử sơ thẩm VAHC còn tồn đọng nhiều bất cập Điển hình như người dân khôngxác định được đối tượng khởi kiện, khởi kiện sai thời hiệu quy định hay cơ quanxét xử thụ lý chậm, giải quyết chưa thuận ý dân, xét xử sai thẩm quyền, sai đốitượng… hay chính phía người bị kiện là chủ thể quản lý hành chính nhà nướcchậm hoặc thậm chí cố tình không thực hiện bản án mà Tòa đã tuyên Và ngaychính bản thân cơ quan nhà nước, thậm chí cơ quan xét xử còn hạn chế về trình độchuyên môn chưa cao, một số bộ phận cán bộ làm việc chưa có trách nhiệm, chưađạt được hiệu quả tốt Thực trạng này đã gây rất nhiều khó khăn cho việc giảiquyết các tranh chấp hành chính, nó đã và đang ảnh hưởng đến sự ổn định chính trị

- xã hội, làm giảm hiệu quả quản lý nhà nước cũng như làm giảm lòng tin của nhândân vào Nhà nước và pháp lụât

Quy định về xét xử sơ thẩm VAHC đã được Nhà nước cụ thể trong một sốvăn bản pháp luật như : PLTTGQCVAHC (đã được sửa đổi, bổ sung), Nghị quyết

số 04 ngày 04/08/2006 của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao hướng dẫn thihành một số quy định của PLTTGQCVAHC Đặc biệt, hiện nay Luật TTHC đãđược Quốc hội thông qua và có hiệu lực vào ngày 01/07/2011 sẽ là một văn bản

quy phạm pháp luật mới trực tiếp điều chỉnh về xét xử sơ thẩm VAHC Sự ra đờicủa Luật TTHC trên cơ sở sự kế thừa, phát triển các quy định cũ và học tập kinhnghiệm của nước ngoài hứa hẹn mang đến nhiều thay đổi tích cực cho xét xử sơthẩm vụ án hành chính trên phương diện lý luận cũng như thực tiễn.

Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về xét xử

sơ thẩm vụ án hành chính ” là một yêu cầu khách quan, cần thiết nhằm góp phần

nâng cao hiệu quả xây dựng và thực thi pháp luật trong giai đoạn này

II Tình hình nghiên cứu

Xét xử sơ thẩm VAHC là giai đoạn đảm bảo thực hiện quyền khởi kiện ra tòa

yêu cầu giải quyết khi có tranh chấp hành chính của cá nhân, cơ quan tổ chức Đây

là một quyền mới được pháp luật quy định, bắt đầu từ khi PLTTGQCVAHC đượcban hành Do đó, việc nghiên cứu về xét xử sơ thẩm VAHC cũng chưa nhiều, chưachuyên sâu Trong những năm qua, đã có một số đề tài, công trình nghiên cứu vềvấn đề này :

Trước hết, có thể kể đến luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thanh Bình :“ Thẩm quyền của Tòa án nhân dân trong việc giải quyết các khiếu kiện hành chính”, bảo vệ năm 2003 Luận án là một công trình này nghiên cứu chuyên sâu

về phương diện lý luận cũng như phương diện thực tiễn về thẩm quyền của tòa ántrong việc giải quyết tranh chấp hành chính Tuy nhiên, công trình này tập trungnghiên cứu bao quát thẩm quyền của TAND trong nhiều giai đoạn, trong đó chỉ cómột phần nhỏ đi vào nghiên cứu hoạt động xét xử VAHC nói chung của TAND

Bên cạnh đó, luận án tiến sĩ của tác giả Hoàng Quốc Hồng “ Đổi mới tổ chức

và họat động của Tòa hành chính đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền Viêt Nam hiện nay”, được công bố năm 2007 cũng đã có nghiên cứu qua về xét xử

sơ thẩm VAHC Vì mục đích nghiên cứu của luận án và đi sâu về tổ chức và hoạtđộng của tòa hành chính, cho nên tác giả trong quá trình nghiên cứu về hoạt độngcủa tòa hành chính đã có nghiên cứu qua về xét xử sơ thẩm VAHC để qua đó giúpđọc giả thấy được hoạt động của tòa hành chính trong từng giai đoạn riêng

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Hồng Quang : “ Tòa hành chính ở Việt Nam

– Mô hình, thẩm quyền và những kinh nghiệm nước ngoài”(“Administrative

Division Court in Viet Nam – Model, Jurisdiction and Lesson from foreignexperiences” ), được xuất bản thành sách của Trung tâm Luật Châu Á, Đại họcNagaya, Nhật Bản vào tháng 5/2010 Tương tự, các luận án tiến sĩ trên, ở côngtrình này tác giả chuyên sâu vào nghiên cứu về Tòa hành chính ở các phươngdiện : mô hình, thẩm quyền, nội dung các bản án, quyết định của Tòa hành chính

và vấn đề học tập kinh nghiệm nước ngoài về vấn đề này cho Việt Nam Bởi vậy,tác giả cũng không đi sâu nghiên cứu về xét xử sơ thẩm VAHC

Tiếp theo, luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Mạnh Hùng : “ Thẩm quyền xét xử hành chính của Tòa án nhân dân”, bảo vệ năm 2006 Cũng như các công

trình trên, tác giả Nguyễn Mạnh Hùng tập trung nghiên cứu về thẩm quyền xét xửcủa tòa hành chính; bởi vậy trong công trình này cũng dừng lại ở việc điểm qua vềxét xử sơ thẩm VAHC

Một số công trình nghiên cứu trực tiếp hơn nhưng chỉ là các bài báo đăng trên

các tạp chí khoa học, như : “ Hiệu quả xét xử hành chính của Tòa án nhân dân nhìn từ hai giai đoạn của Tố tụng hành chính ” của tác giả Nguyễn Thanh Bình, Tạp chí quản lý nhà nước số 7/1999; “ Một số khía cạnh của việc nâng cao hiệu xuất hoạt động của Tòa hành chính trong việc giải quyết khiếu kiện hành chính” của Ts Vũ Thư, Tạp chí Nhà nước và Pháp Luật số 8/2003; “ Kinh nghiệm từ mô hình và thẩm quyền xét xử vụ án hành chính của một số nước trên thế giới” của Ts Phạm Hồng Quang, Tạp chí nghiên cứu lập pháp 2010; “ Một số vấn đề về thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân” của tác giả Trần Thị Kim Liễu, Tạp chí khoa học pháp lý số 02/2004; “ Về quyền hạn của Tòa án khi giải quyết một vụ án hành chính cụ thể” của tác giả Đặng Xuân Đào, Tập san Người bảo vệ công lý số 6/2002; “ Một số vấn đề về thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân” của tác giả Trần Kim Liễu, Tạp chí khoa học pháp lý số 02/2004; “Bàn về tính minh bạch của pháp luật tố tụng hành chính ”, Ts Trần Thị Hiền, Số chuyên đề Khiếu kiện hành

chính và tài phán hành chính, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, 2008

Các công trình nghiên cứu trên đã đề cập đến các khía cạnh khác nhau về xét

xử VAHC nói chung và xét xử sơ thẩm VAHC nói riêng, như : hiệu quả xét xửhành chính, thẩm quyền xét xử hành chính, bài học kinh nghiệm cho hoạt động xét

xử VAHC ở nước ta… Tuy nhiên do phạm vi nghiên cứu, mục đích nghiên cứucủa mỗi công trình khác nhau mà chưa đi sâu vào nghiên cứu một cách toàn diệnxét xử sơ thẩm VAHC Hơn nữa, việc nghiên cứu về xét xử sơ thẩm VAHC là mộtquá trình dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn đầy đủ, dựa trên quan điểm chỉ đạocủa Đảng và thực trạng nền hành chính, dựa vào công tác xét xử VAHC qua từnggiai đoạn cụ thể Do vậy, những công trình nghiên cứu đó, cũng cần thiết phải bổsung, hoàn thiện hơn về lý luận, thực tiễn, để từ đó hình thành nên một hệ thốngquan điểm khoa học về xét xử sơ thẩm VAHC

Mặc dù việc nghiên cứu xét xử sơ thẩm VAHC đã được quan tâm , xem xéttrên các góc độ khác nhau nhưng do việc xét xử sơ thẩm VAHC ở Việt Nam cònnhiều vấn đề mới mẻ, những vấn đề pháp luật thực định còn chưa rõ ràng, cụ thể,còn mâu thuẫn, chồng chéo nên việc xét xử sơ thẩm VAHC trong thực tế còn nhiềuvướng mắc

Có thể nói, hiện nay chưa có công trình nào nghiên cứu cơ bản, toàn diện và

có tính hệ thống về xét xử sơ thẩm VAHC theo pháp luật Việt Nam Lần đầu tiên,

đề tài “ Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ”được nghiên cứu ở cấp độ luận văn thạc sĩ một cách chuyên sâu, hệ thống, kế thừa,học hỏi những công trình đã đạt được cũng như kinh nghiệm thực tiễn có liên quan

và không lặp lại các công trình đã nghiên cứu

III Phạm vi nghiên cứu

Do khuôn khổ hạn chế của một luận văn tốt nghiệp, tác giả chỉ có điều kiệntập trung nghiên cứu một số vấn đề lý luận về xét xử sơ thẩm VAHC Nghiên cứu,tìm hiểu các quy định của pháp luật định nghĩa, tính chất, đặc điểm của xét xử sơthẩm VAHC Trên cơ sở đó, tác giả đánh giá các quy định pháp luật hiện hành vềxét xử sơ thẩm VAHC và đánh giá thực tiễn thực hiện các quy định này để tìm rađược những điểm còn hạn chế, bất cập Từ đó, đưa ra một số phương hướng, giảipháp hoàn thiện mang tính khoa học, và mang tính thực tế về vấn đề này

IV Mục đích, nhiệm vụ của việc nghiên cứu đề tài

Việc nghiên cứu đề tài có mục đích làm sáng tỏ cơ sở lý luận về xét xử sơthẩm VAHC, đánh giá quy định pháp luật và thực trạng thực hiện pháp luật về xét

xử sơ thẩm VAHC, qua đó đề ra các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về xét xử

sơ thẩm VAHC và nâng cao hiệu quả của hoạt động giải quyết các tranh chấp hànhchính, từ đó góp phần xây dựng hệ thống pháp luật Việt Nam ngày càng hoànthiện, phù hợp tình hình của đất nước trong giai đoạn này

Nhiệm vụ nghiên cứu :

- Nghiên cứu những vấn đề lý luận về xét xử sơ thẩm VAHC, trên cơ sở đóxây dựng những khái niệm cơ bản về xét xử sơ thẩm VAHC

- Đánh giá những quy định pháp luật hiện hành về xét xử sơ thẩm VAHC vàđánh giá thực tiễn việc thực hiện pháp luật về xét xử sơ thẩm VAHC thông qua cácbáo cáo của ngành Tòa án, và thông qua các vụ án có thật trên địa bàn các tỉnh,thành phố

- Chỉ ra những bất cập và những tồn tại cần khắc phục của pháp luật về xét xử

sơ thẩm VAHC Và đề xuất những giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quảcho việc xét xử sơ thẩm VAHC

V Phương pháp nghiên cứu

Luận văn được nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận của Chủ nghĩa

Mác – Lênin Tác giả thực hiện nghiên cứu đề tài kết hợp giữa lý luận và thực tiễn

để làm sáng tỏ các vấn đề liên quan đến xét xử sơ thẩm VAHC

Trong quá trình nghiên cứu, tác giả sử dụng các phương pháp : phân tích tổnghợp, so sánh, thống kê, lịch sử

Phương pháp phân tích tổng hợp vừa đảm bảo tính khái quát của vấn đề đượcnghiên cứu vừa đảm bảo tính chuyên sâu ở mỗi nội dung liên quan đến xét xử sơthẩm VAHC

Phương pháp so sánh, lịch sử được sử dụng kết hợp với nhau Bởi vì khi đặtxét xử sơ thẩm VAHC trong hệ thống pháp luật Việt Nam về vấn đề này từ trướctới nay, cũng như các quy định cuả pháp luật nước ngoài về xét xử sơ thẩm VAHC

thì luận văn mới có thể nghiên cứu triệt để nhất.

Phương pháp thống kê được sử dụng để nêu rõ số liệu thực tiễn về thực hiệnquy định pháp luật về xét xử sơ thẩm VAHC trong những năm qua

VI Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Hiện nay, những quy định của pháp luật xét xử sơ thẩm VAHC vẫn còn chưađầy đủ, còn thiếu sự hệ thống, toàn diện, cần thiết sự tập trung trong một văn bản

cụ thể

Luận văn là công trình ở cấp độ thạc sĩ đầu tiên nghiên cứu một cách có hệthống và tương đối toàn diện ở góc độ lí luận và thực tiễn về vấn đề xét xử sơ thẩmVAHC, kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ có nhiều đóng góp về mặt khoa học

Do đó, việc nghiên cứu đề tài về xét xử sơ thẩm VAHC sẽ có những đóng góp nhấtđịnh cho các nhà làm luật trong công tác hoàn thiện pháp luật tố tụng hành chính.Các luận cứ và kiến nghị của đề tài có độ tin cậy và giá trị tham khảo cho việcnghiên cứu, giảng dạy, học tập, đồng thời giúp ích phần nào cho cán bộ làm côngtác thực tiễn trong việc tìm hiểu và áp dụng các quy định pháp luật về xét xử sơthẩm VAHC

VII Kết cấu của luận văn :

Luận văn gồm 3 chương :

Chương I : Một số vấn đề lý luận về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính

Chương II : Thực trạng pháp luật về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính

Chương III : Hoàn thiện pháp luật và hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hành chính

CHƯƠNG I : MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XÉT XỬ SƠ THẨM

VỤ ÁN HÀNH CHÍNH 1.1 VỤ ÁN HÀNH CHÍNH

1.1.1 Khái niệm

Quản lý hành chính nhà nước là một hoạt động của Nhà nước được thựchiện trước hết và chủ yếu bởi các cơ quan hành chính nhà nước, có nội dung là bảođảm sự chấp hành các văn bản quy phạm pháp luật của các cơ quan quyền lực nhànước, nhằm tổ chức thực hiện pháp luật đối với các cá nhân, cơ quan, tổ chức trêncác lĩnh vực kinh tế, văn hóa – xã hội và hành chính – chính trị Hoạt động nàyđược thực thi trên cơ sở pháp luật, đảm bảo các quyền và lợi ích chung của Nhànước và xã hội Bởi vậy, trong quá trình thực hiện quản lý hành chính nhà nướckhó có thể tránh khỏi sự xung đột hay tranh chấp về lợi ích, quan điểm áp dụngpháp luật giữa chủ thể quản lý hành chính nhà nước và đối tượng quản lý hànhchính nhà nước

Những xung đột, tranh chấp này chủ yếu xuất phát từ việc chủ thể quản lýhành chính nhà nước đơn phương áp đặt ý chí của mình gây ảnh hưởng đến quyền

và lợi ích hợp pháp của đối tượng quản lý hành chính nhà nước Khi những xungđột, tranh chấp này bị đẩy lên cao, các bên phải đưa ra Tòa án có thẩm quyền đểgiải quyết thì sẽ phát sinh VAHC

Theo Từ điển Tiếng Việt, thì “ vụ” là việc, sự việc không hay, rắc rối cần phảigiải quyết Còn “án” là tranh chấp quyền lợi cần được xét xử trước tòa án “ Vụán” là công việc phát sinh trên cơ sở tranh chấp về quyền lợi thuộc nhiệm vụ xét

“ Vụ án hành chính là vụ việc tranh chấp hành chính phát sinh do cá nhân, tổ

chức, cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức khởi kiện yêu cầu Tòa án có thẩm quyền bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm hại bởi quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc hoặc do Viện kiểm sát khởi tố theo quy định của pháp luật tố tụng hành chính”.[9, Tr162]

Việc khái niệm về VAHC chưa được quy định trong một điều luật cụ thể thì

sẽ ít nhiều gây khó khăn cho cả người khởi kiện và Tòa án khi giải quyết, chúng tacần phải sớm khắc phục vấn đề này

1.1.2 Đặc điểm

Từ quan điểm trên, chúng ta có thể nhận diện VAHC ở những đặc điểm sau:

Thứ nhất : Vụ án hành chính chỉ phát sinh khi có yêu cầu khởi kiện vụ án

hành chính của các cơ quan, tổ chức, cá nhân theo quy định pháp luật

Điều 1 PLTTGQCVAHC đã quy định:

“ Cá nhân, cơ quan nhà nước, tổ chức theo thủ tục do pháp luật quy định có quyền khởi kiện vụ án hành chính để yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình”.

Điều 5 Luật TTHC quy định :

“ Cá nhân, cơ quan, tổ chức có quyền khởi kiện vụ án hành chính để yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình theo quy định của Luật này”.

Với quy định trên như trên, VAHC chỉ có thể phát sinh khi có tranh chấp giữachủ thể và đối tượng quản lý hành chính nhà nước Nhà nước trao quyền cho đốitượng quản lý hành chính được khởi kiện VAHC khi có sự xâm hại đến quyền vàlợi ích hợp pháp của mình Nguyên nhân của sự xâm hại này là xuất phát từ việccác cơ quan nhà nước và những người có thẩm quyền trong các cơ quan này banhành các QĐHC hoặc thực hiện các HVHC không tuân thủ theo quy định của phápluật, gây ảnh hưởng quyền, lợi ích hợp pháp của các cá nhân, cơ quan, tổ chức đó.Nội dung và mức độ gay gắt của việc khởi kiện này phụ thuộc vào nội dung vàmức độ xâm hại các quyền, lợi ích từ phía các chủ thể quản lý hành chính nhànước VAHC xuất phát từ việc bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp những đốitượng chịu sự tác động trực tiếp của QĐHC, HVHC hay quyết định kỷ luật buộc

thôi việc.

Thứ hai : Vụ án hành chính phát sinh khi được Tòa án thụ lý

Đặc điểm này cho thấy, VAHC muốn phát sinh cần phải đáp ứng đầy đủ cácđiều kiện do pháp luật quy định Việc quy định cho Tòa án có thẩm quyền giảiquyết các tranh chấp hành chính không có nghĩa là VAHC đương nhiên phát sinhkhi có đơn khởi kiện vụ án Có thể xem, đặc điểm thứ nhất là điều kiện cần thì đặcđiểm này chính là điều kiện đủ của việc phát sinh VAHC tại Tòa án Việc thụ lýVAHC sẽ làm phát sinh trách nhiệm và quyền hạn của Tòa án trong việc giải quyếtVAHC Bởi lẽ, mỗi cấp Tòa án được giao nhiệm vụ giải quyết những tranh chấpthuộc thẩm quyền của mình theo quy định pháp luật, nhằm tránh tình trạng tranhchấp thẩm quyền giữa các cấp Tòa án gây cản trở cho quá trình xét xử Tòa án chỉ

có nhiệm vụ giải quyết VAHC theo yêu cầu khởi kiện, bảo vệ quyền và lợi ích hợppháp của các đương sự, nếu vụ án đó đã được thụ lí Việc thụ lí VAHC không chỉchính thức làm phát sinh trách nhiệm của tòa án trong việc giải quyết VAHC màcòn giúp cho tòa án có những nhận định ban đầu cần thiết về tình trạng tranh chấphành chính, phương hướng giải quyết vụ việc và hạn chế tình trạng tranh chấp vềthẩm quyền có thể xảy ra Việc thụ lí vụ án còn làm phát sinh những quyền hạn cụthể của tòa án trong xét xử hành chính Khi đơn kiện đã được thụ lí thì VAHC đãphát sinh và vụ án đó phải được giải quyết bằng bản án hay quyết định của tòa án Một điểm đáng lưu ý, đó là theo quy định của PLTTGQCVAHC, VAHC còn

có đặc điểm phát sinh sau giai đoạn tiền tố tụng hành chính Đây là giai đoạn khiếunại và giải quyết khiếu nại theo thủ tục hành chính trước khi Tòa án giải quyết vụviệc theo trình tự tố tụng hành chính

Bàn về quy định thủ tục tiền tố tụng đối với việc khởi kiện VAHC đã cónhiều ý kiến khác nhau :

Nhiều ý kiến cho rằng, việc quy định thủ tục “tiền tố tụng hành chính” - giaiđoạn khiếu nại ở cơ quan hành chính là bắt buộc đã hạn chế khả năng tiếp cận vớitoà hành chính của công dân Bởi lẽ, khi người dân gửi đơn khiếu nại lên cơ quanhành chính, nếu trường hợp cơ quan này không giải quyết đúng thời hạn luật định

nhưng cũng không phản hồi, sẽ dẫn đến tình trạng người khiếu kiện bức xức trongchờ đợi Đến khi quá thời hạn khởi kiện, người dân cũng không thể kiện ra toà.Điều đó ảnh hưởng trực tiếp đến việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của ngườidân.

Một số ý kiến cho rằng việc quy định thủ tục tiền tố tụng hành chính là bắtbuộc (trừ một số loại việc) cũng sẽ làm giảm bớt số lượng các vụ kiện hành chínhtại tòa án Giải quyết các tranh chấp hành chính bằng con đường khiếu nại hànhchính cũng có những ưu điểm vốn có và nếu giải quyết được thành công bằng conđường này sẽ tiết kiệm được nhiều chi phí và thời gian so với giải quyết bằng conđường xét xử hành chính

Tuy nhiên, Luật TTHC đã hủy bỏ quy định về giai đoạn tiền tố tụng hànhchính nói trên Theo đó, công dân không phải thực hiện thủ tục khiếu nại trước khikhởi kiện, nhằm tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người dân và giúp đơn giản hóathủ tục hành chính Điểm mới này sẽ khắc phục được phần nào những khó khăntrong quá trình thực hiện thủ tục tiền tố tụng theo quy định cũ

Quan niệm khác cho rằng : “ Xét xử là hoạt động của Tòa án tại phiên tòa để xem xét các chứng cứ và căn cứ vào pháp luật, xử lý vụ án bằng việc ra bản án và các quyết định của Tòa án” [12, Tr 360] Theo quan niệm này, xét xử chỉ là những

hoạt động tại phiên tòa của Tòa án

Chúng ta có thể hiểu khái quát nhất về xét xử không chỉ là việc kiểm tra lại

các tài liệu, chứng cứ thu thập trong giai đoạn điều tra, truy tố và tuyên án Mà xét

xử là một hoạt động đặc biệt mang tính quyền lực nhà nước do Tòa án thực hiện,nhằm giải quyết những vụ án thuộc nhiều lĩnh vực như hình sự, dân sự, kinh tế,hành chính…

Một vấn đề khác liên quan cần phải lý giải đó là “ sơ thẩm ” là gì ? Về mặtngôn ngữ học, hiện nay có nhiều cách hiểu về vấn đề này Cụ thể :

Theo Từ điển Tiếng Việt thì : “ Sơ thẩm được hiểu là xét xử một vụ án với tư cách

có quyền kháng nghị để yêu cầu Tòa án cấp trên trực tiếp xét xử lại”.

Có thể thấy, với cách hiểu của Từ điển giải thích thuật ngữ pháp lý thôngdụng chúng ta có được cái nhìn toàn diện nhất về sơ thẩm

Từ quan niệm về xét xử và sơ thẩm, có thể tiếp cận khái niệm xét xử sơ thẩm VAHC từ nhiều phương diện khác nhau, và được hiểu theo nhiều quan niệm khácnhau :

Có ý kiến cho rằng, xét xử sơ thẩm VAHC là xem xét và phán quyết tínhđúng đắn, tính hợp pháp đối với QĐHC, HVHC bị khiếu kiện đúng hay sai về nộidung và hình thức

Ý kiến khác cho rằng xét xử sơ thẩm VAHC là một chuỗi hoạt động tổnghợp, gắn liền các hoạt động của thẩm phán với các cơ quan hành chính có QĐHC

cá biệt hoặc người thi hành công vụ có HVHC bị khiếu kiện Cuối cùng là kết quảchấp nhận hay bác yêu cầu khởi kiện của công dân, và đưa ra phán quyết vềQĐHC, HVHC đó đúng hay sai

Nhiều ý kiến cho rằng, có thể hiểu xét xử sơ thẩm là một trong các giai đoạn

tố tụng của vụ án, một trong các hai cấp xét xử của TAND, theo đó TAND tiếnhành mở phiên tòa để xét xử vụ án và ra bản án, quyết định sơ thẩm Bản án, quyết

định sơ thẩm có thể bị kháng cáo, kháng nghị để đưa lên cấp xét xử cao hơn là cấpphúc thẩm.

Như chúng ta đã biết, hoạt động xét xử sơ thẩm VAHC nói riêng và hoạtđộng xét xử VAHC nói chung là trọng tâm của hoạt động tố tụng hành chính Theo đó, xét xử sơ thẩm VAHC là một chế định của pháp luật tố tụng hànhchính, bao gồm các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ tố tụng giữa tòa ánvới viện kiểm sát; giữa tòa án, viện kiểm sát với những người tham gia tố tụngtrong giai đoạn xét xử sơ thẩm VAHC Với tư cách là một giai đoạn trong quá trìnhtiến hành tố tụng, xét xử sơ thẩm VAHC là một giai đoạn trung tâm của quá trình

tố tụng hành chính

Xét xử sơ thẩm VAHC là giai đoạn tiếp theo sau khi tòa đã thụ lí đơn khởikiện của cá nhân, tổ chức( đương sự) đối với QĐHC, HVHC của cơ quan nhànước, cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan nhànước và quyết định kỉ luật buộc thôi việc của thủ trưởng các cơ quan nhà nước đốivới cán bộ, công chức giữ chức vụ từ vụ trưởng trở xuống, khi các đương sự chorằng QĐHC, HVHC đó xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của họ Hoạtđộng xét xử sơ thẩm VAHC chỉ được tiến hành khi vụ án không thuộc trường hợp

bị tạm hoãn, đình chỉ, tạm đình chỉ Như vậy, mọi hành vi tố tụng khác như khởikiện, xem xét đơn khởi kiện, thụ lí vụ án, điều tra, chứng minh, thu thập chứngcứ…đều phục vụ cho hoạt động xét xử sơ thẩm Do đó, quyền và nghĩa vụ tố tụngcủa người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng được thực hiện công khai, đầy

đủ nhất ở phiên tòa sơ thẩm Mục đích của phiên tòa sơ thẩm là xem xét tính hợppháp hay không hợp pháp của QĐHC, HVHC và xác định có hay không thiệt hại

về vật chất do QĐHC, HVHC đó gây ra đối với cá nhân, tổ chức Bên cạnh đó,thông qua hoạt động xét xử, HĐXX sơ thẩm còn xem xét yêu cầu của người khởikiện, chấp nhận hay không chấp nhận yêu cầu của họ Tòa án sẽ căn cứ vào thực tế

vụ án và dựa vào cơ sở pháp lý là các văn bản pháp luật để ra phán quyết bằng bản

án nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các cá nhân, cơ quan, tổ chức Trongquá trình xét xử sơ thẩm, mọi chứng cứ và tài liệu mà các đương sự cung cấp hoặc

tòa án thông qua điều tra, xác minh được xem xét một cách công khai tại tòa Cácbên được bình đẳng tranh luận với nhau do trước đó họ không có điều kiện thựchiện nhằm làm sáng tỏ bản chất vụ án để rút ra kết luận làm cơ sở cho quyết địnhcủa vụ án Bản án hành chính sơ thẩm là kết quả của hoạt động xét xử sơ thẩmVAHC Bởi vậy, xét xử sơ thẩm được xác định là khâu kết thúc của quá trình tốtụng từ giai đoạn khởi kiện thụ lý đơn khởi kiện, quyết định đưa vụ án ra xét xử Như vậy, qua sự phân tích trên, chúng ta có thể rút ra định nghĩa về xét xử sơthẩm VAHC như sau :

Xét xử sơ thẩm vụ án hành chính là việc tòa án đưa vụ án thuộc thẩm quyền

ra xét xử công khai tại phiên tòa khi có đử căn cứ do pháp luật tố tụng quy định Mục đích của xét xử sơ thẩm là xác định rõ bản chất vụ án trên cơ sở các chứng

cứ để từ đó ra bản án, quyết định đúng pháp luật nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức [ 9, Tr 256].

1.2.2 Đặc điểm

Xét xử sơ thẩm VAHC là một cấp xét xử hành chính, nên nó mang những

nét khác biệt so với xét xử sơ thẩm các lĩnh vực khác ( hình sự, dân sự, kinhtế, laođộng) :

Thứ nhất : Đối tượng xét xử sơ thẩm vụ án hành chính là các tranh chấp

trong lĩnh vực hành chính

Tranh chấp trong lĩnh vực hành chính là tranh chấp giữa chủ thể quản lý nhànước và đối tượng quản lý nhà nước Nhằm đảm bảo quyền công dân, pháp luậtnước ta đã quy định cho phép đối tượng quản lý hành chính nhà nước có quyềnđược khởi kiện ra tòa nếu nhận thấy quyền và lợi ích của mình bị xâm hại bởi hoạtđộng quản lý hành chính nhà nước của các chủ thể quản lý hành chính nhà nước.Nói cách khác, khi chủ thể quản lý hành chính nhà nước ban hành QĐHC hay thựchiện HVHC mà gây ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của đốitượng quản lý hành chính nhà nước thì hiển nhiên sẽ gây nên mâu thuẫn giữa haiđối tượng này Những tranh chấp này nảy sinh từ việc cơ quan nhà nước, cơ quanhành chính nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước, người có thẩm

quyền trong cơ quan hành chính nhà nước ban hành những QĐHC, thực hiệnnhững HVHC nhằm giải quyết các vấn đề thuộc thẩm quyền của mình Đó lànhững QĐHC, HVHC được quy định tại Điều 11 PLTTGQCVAHC ( đã được sửađổi, bổ sung năm 2006)

Tuy nhiên, hiện nay Luật TTHC đã mở rộng phạm vi đối tượng xét xửVAHC thông qua quy định về thẩm quyền sơ thẩm VAHC của tòa án tại Điều 28.Điều này nhằm mở rộng thêm quyền khởi kiện cho các cá nhân, tổ chức hơn nữa Theo đó, thẩm quyền xét xử sơ thẩm của Tòa án được mở rộng hơn theophương pháp loại trừ nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho cá nhân, cơ quan, tổ chứctrong việc xác định quyền khởi kiện VAHC, bảo đảm sự công bằng cho người dân

và đáp ứng được yêu cầu của công cuộc cải cách tư pháp, hội nhập kinh tế quốc tếcủa nước ta Nhìn chung, quy định về thẩm quyền xét xử sơ thẩm VAHC được sửađổi, bổ sung trên cơ sở kế thừa và phát triển quy định trong PLTTGQCVAHC.Thẩm quyền này bao gồm việc xét xử các khiếu kiện sau : QĐHC, HVHC trừ cácQĐHC, HVHC thuộc phạm vi bí mật nhà nước trong các lĩnh vực quốc phòng, anninh, ngoại giao theo danh mục do Chính phủ quy định và các QĐHC, HVHCmang tính nội bộ của cơ quan, tổ chức; danh sách cử tri bầu cử đại biểu Quốc hội,danh sách cử tri bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân; quyết định kỷ luật buộc thôiviệc công chức giữ chức vụ từ Tổng Cục trưởng và tương đương trở xuống; quyếtđịnh giải quyết khiếu nại về quyết định xử lí vụ việc cạnh tranh

Mặc dù có sự thay đổi như thế, nhưng thẩm quyền xét xử sơ thẩm VAHC vẫn

là xét xử các tranh chấp hành chính Việc sửa đổi như trên, đã góp phần hạn chếđược những khó khăn khi áp dụng các quy định của Pháp lệnh trong xét xử sơthẩm VAHC Thế nhưng, sự thay đổi này vẫn còn một số tồn tại cần được bàn bạclại Việc Luật TTHC trao cho Chính phủ quyền quy định danh mục các QĐHC,HVHC thuộc phạm vi bí mật nhà nước trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh, ngoạigiao không thuộc thẩm quyền xét xử sơ thẩm VAHC là không hợp lí Vì điều đó sẽtạo khả năng cho Chính phủ - cơ quan thực thi quyền hành pháp hạn chế thẩmquyền xét xử sơ thẩm của Tòa án – cơ quan thực thi quyền tư pháp Luật TTHC

nên bổ sung thêm quy định về những QĐHC, HVHC không thuộc thẩm quyền xét

xử sơ thẩm của Tòa án Hơn nữa, việc liệt kê các loại đối tượng khiếu kiện hànhchính thuộc thẩm quyền xét xử sơ thẩm như trên không những làm giảm tính thốngnhất giữa các loại đối tượng này mà còn làm phức tạp thêm một cách không cầnthiết các quy định của pháp luật về tố tụng hành chính

Thứ hai : Hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hành chính được tiến hành theo

cách hiểu như trên, bất kỳ hoạt động của cơ quan nhà nước nào cũng diễn ra theomột trình tự nối tiếp nhau, trình tự đó được quy định trong hệ thống quy phạm vềthủ tục Qua đó, có thể hiểu thủ tục tố tụng hành chính là một loại thủ tục pháp lýđược quy định trong luật tố tụng hành chính Đó chính là tổng thể các quy phạmpháp luật tố tụng hành chính được các cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hànhquy định về trình tự, trật tự thực hiện thẩm quyền của tòa hành chính nhằm giảiquyết vụ án hành chính, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức Xuất phát từ đặc thù của xét xử hành chính - là xét xử các tranh chấp hànhchính giữa chủ thể quản lí hành chính nhà nước (cá nhân, tổ chức được sử dụngquyền hành pháp) và đối tượng quản lí hành chính nhà nước (cá nhân, tổ chức phảiphục tùng quyền hành pháp) phát sinh do việc ban hành QĐHC hay thực hiệnHVHC nên việc giải quyết các tranh chấp này phải được thực hiện theo một trình

tự đặc biệt Đó là thủ tục tố tụng hành chính - trình tự xét xử các VAHC tại Toà án.Xét về phương diện lí luận, thủ tục tố tụng hành chính là một dạng cụ thể của thủtục tư pháp, cho nên thủ tục tố tụng hành chính cũng được xác lập trên cơ sở nhữngnguyên tắc chung của của thủ tục tư pháp như: Nguyên tắc thẩm phán và hội thẩm

nhân dân độc lập và chỉ tuân theo pháp luật khi xét xử; Nguyên tắc khi xét xử hộithẩm nhân dân ngang quyền với thẩm phán; Nguyên tắc xét xử công khai; Cácđương sự bình đẳng trong tố tụng hành chính; Các đương sự được quyền tự mìnhhoặc nhờ người khác bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho mình…Tuy nhiên, bêncạnh đó xét xử sơ thẩm VAHC phải được tiến hành theo trình tự thủ tục chặt chẽ

do luật tố tụng hành chính quy định, bao gồm các giai đoạn sau :

Giai đoạn thụ lí VAHC là giai đoạn mở đầu cho toàn bộ quá trình giải quyếtVAHC tại Toà án

Giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm VAHC được tính từ khi thụ lí VAHC cho

đến khi Toà án ra một trong các quyết định: Đưa vụ án ra xét xử; Tạm đình chỉviệc giải quyết vụ án; hoặc đình chỉ việc giải quyết vụ án

Giai đoạn xét xử sơ thẩm VAHC được tính từ khi có quyết định đưa vụ án ra

xét xử cho đến khi Toà án thực hiện xong các thủ tục sau phiên toà sơ thẩm Tronggiai đoạn này, Toà án phải tiến hành các công việc: Chuẩn bị mở phiên toà sơ thẩm;Tiến hành phiên toà sơ thẩm; Thực hiện thủ tục sau phiên toà sơ thẩm

Thứ ba : Hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hành chính của Tòa hành chính

được thể hiện thông qua việc áp dụng pháp luật để xét xử các khiếu kiện đối vớiquyết định hành chính, hành vi hành chính của chủ thể quản lý hành chính nhà nước Tòa án là cơ quan xét xử các tranh chấp trong lĩnh vực hành chính Thông quaviệc được trao thẩm quyền xét xử đó, Tòa án sử dụng quyền tư pháp của mình đểxem xét tính hợp pháp hay không hợp pháp của các QĐHC, HVHC bị khiếu kiện.Việc xem xét tính hợp pháp hay không hợp pháp nói trên không phải là việc xem xéttheo cảm tính hay không có cơ sở Mà nó luôn phải tuân theo những nguyên tắc, quyđịnh chặt chẽ của pháp luật Tòa án phải căn cứ vào các quy định liên quan trongvăn bản pháp luật chính điều chỉnh về vấn đề này như PLTTGQCVAHC 1996;PLTTGQCVAHC được sửa đổi, bổ sung năm 1998; PLTTGQCVAHC được sửađổi, bổ sung năm 2006; hay các văn bản pháp luật liên quan như Nghị quyết số04/2006 của Hội đồng Thẩm phán; Luật Khiếu nại, tố cáo 2005, Luật Đất đai2003 và sắp tới là Luật TTHC Trên cơ sở đó, Tòa án lựa chọn áp dụng những quy

định pháp luật trực tiếp điều chỉnh đến việc xét xử các khiếu kiện đối với QĐHC,HVHC của chủ thể quản lý hành chính nhà nước Điều này nhằm đảm bảo cho hoạtđộng xét xử sơ thẩm VAHC có thể bảo đảm cao nhất quyền và lợi ích hợp pháp củangười khởi kiện Đồng thời, góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào Nhà nước

và pháp luật; nâng cao chất lượng hoạt động quản lý hành chính nhà nước của chủthể quản lý hành chính nhà nước

Thứ tư : Kết quả xét xử sơ thẩm vụ án hành chính là ra phán quyết về tính

hợp pháp của các quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khởi kiện, được thểhiện trong bản án hành chính

Kết quả xét xử sơ thẩm VAHC sẽ được ghi nhận trong bản án hành chính.Bản án hành chính là kết quả của quá trình giải quyết vụ án hành chính tại phiêntòa ở các cấp xét xử Tòa hành chính ra bản án để xác định QĐHC, HVHC bị khởikiện có trái pháp luật hay không? Có gây xâm hại trực tiếp đến quyền và lợi íchcủa cá nhân, tổ chức cụ thể nào không? Xác định thiệt hại do QĐHC, HVHC đógây ra trong thực tế là bao nhiêu? Và xác định mức bồi thường thiệt hại mà cơquan công quyền phải gánh chịu trước cá nhân, tổ chức đó? Thông qua bản ánhành chính, Tòa hành chính sẽ đưa ra những phán quyết cụ thể về những tranhchấp xảy ra giữa chủ thể quản lý hành chính nhà nước và đối tượng quản lý hànhchính nhà nước xảy ra trong quá trình quản lý hành chính nhà nước Các đối tượng

có liên quan có nghĩa vụ thi hành

Bản án hành chính là một yếu tố quan trọng có ý nghĩa trong hoạt động xét

xử VAHC, nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đối tượng quản lý hànhchính nhà nước Tiến sĩ Nguyễn Thanh Bình đã có nhận xét như sau về bản án

hành chính : “ Bản án hành chính vừa là hình thức ghi nhận diễn biễn vụ án, ghi nhận sự đánh giá tính có căn cứ pháp lý của quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật cán bộ, công chức bị khiếu kiện; vừa ghi nhận kết quả hoạt động tố tụng của tòa án trong quá trình xem xét và giải quyết vụ án hành chính”[ 21,Tr43].

Phán quyết của tòa án trong bản án là trí tuệ, sức lực của cả một tập thể đượcgiao trọng trách thay mặt Nhà nước giải quyết vụ án Phán quyết của tòa án là sựđánh giá, phân tích một cách toàn diện tính đúng, sai của QĐHC, HVHC bị khởikiện Thông qua đó, người khởi kiện cũng như người bị kiện nắm bắt được quyếtđịnh của tòa án về những vấn đề liên quan đến quyền và nghĩa vụ của mình

Thứ năm : Xét xử sơ thẩm vụ án hành chính là loại hoạt động nhà nước đặc

biệt do tòa án thực hiện

Khác với xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự, dân sự hay kinh tế…thì xét xử sơthẩm VAHC, các đương sự bao gồm có một bên là chủ thể quản lý hành chính nhànước và một bên là đối tượng quản lý nhà nước Nói xét xử sơ thẩm VAHC là hoạtđộng nhà nước đặc biệt bởi vì người bị kiện trong trường hợp này là một chủ thểrất đặc biệt Đó là các tổ chức, cá nhân mang quyền lực nhà nước trong quá trìnhtác động tới đối tượng quản lý của mình Quản lý hành chính nhà nước là một hìnhthức hoạt động của Nhà nước được thực hiện trước hết và chủ yếu bởi các cơ quanhành chính nhà nước, có nội dung bảo đảm sự chấp hành luật, pháp lệnh, nghịquyết của các cơ quan quyền lực nhà nước, nhằm tổ chức và chỉ đạo một cách trựctiếp và thường xuyên công cuộc xây dựng kinh tế, văn hóa – xã hội và hành chính– chính trị Đó là hoạt động chấp hành – điều hành của nhà nước Hoạt động chấphành và điều hành là hoạt động chính, cơ bản của quản lý hành chính nhà nước,được đặt dưới sự giám sát của cơ quan quyền lực nhà nước Trong đó, chủ thể quản

lý hành chính nhà nước trong hoạt động của mình có quyền nhân danh nhà nướcban hành ra các văn bản pháp luật để đặt ra các quy phạm pháp luật hay mệnh lệnh

cụ thể bắt buộc các đối tượng quản lý có liên quan thực hiện Mối quan hệ giữa chủthể quản lý nhà nước và đối tượng quản lý nhà nước là mối quan hệ “ quyền lực –phục tùng” Việc xét xử sơ thẩm VAHC là xét xử tranh chấp giữa hai đối tượngnày, cụ thể là xét xử đối với việc đối tượng quản lý hành chính nhà nước kiện chủthể quản lý hành chính nhà nước Đối tượng bị đưa ra xét xử ở đây chính là nhữngQĐHC, HVHC mà chủ thể đặc biệt này đã ban hành hay thực hiện trong hoạt độngquản lý hành chính nhà nước của mình Nói cách khác, đây chính là một hoạt động

nhà nước đặc biệt, trong đó Tòa án là cơ quan đánh giá hoạt động quản lý hànhchính nhà nước nói trên.

Thứ sáu : Mục đích của hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hành chính của Tòa

hành chính là bảo vệ lợi ích của cá nhân, tổ chức khi có tranh chấp với cơ quancông quyền

Chính vì mối quan hệ bất bình đẳng giữa chủ thể quản lý hành chính nhà nước

và đối tượng quản lý hành chính nhà nước nên khi tranh chấp xảy ra thì phần lớnđối tượng quản lý hành chính nhà nước sẽ nắm thế yếu hơn Khi Tòa án được giaothẩm quyền xét xử những tranh chấp này thì các cá nhân, tổ chức này được Tòa ánxem xét, xét xử một cách công khai và minh bạch Tòa án sẽ sử dụng quyền tưpháp của mình, trên cơ sở áp dụng các quy định pháp luật để làm căn cứ giải quyếtxem ai đúng ai sai Các cá nhân, tổ chức sẽ không phải chịu nhiều áp lực với việcchờ đợi các cơ quan công quyền xem xét lại những QĐHC đã ban hành hay nhữngHVHC đã thực hiện có đúng hay không? Bởi vì các cơ quan công quyền thườngcho rằng họ đã ban hành đúng, thực hiện đúng pháp luật Nếu thừa nhận cái sai thì

sẽ gây ảnh hưởng phần nào đến uy tín cũng như chất lượng quản lý hành chính nhànước của các cơ quan công quyền Do đó, việc pháp luật quy định tòa án có thẩmquyền xét xử VAHC chính là nhằm mục đích bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp củacác cá nhân, tổ chức trong trường hợp tranh chấp với chủ thể quản lý hành chínhnhà nước

1.3 NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÀNH CHÍNH

1.3.1 Khái niệm hiệu quả xét xử sơ thẩm vụ án hành chính

Hiệu quả của các quy phạm pháp luật phụ thuộc vào những điều kiện kháchquan và chủ quan liên qua đến bản thân pháp luật, hoạt động áp dụng pháp luật.Bất kỳ một quy phạm pháp luật nào cũng đều xuất hiện trên cơ sở và trong đờisống xã hội, ý thức pháp luật Khi được ban hành các quy phạm pháp luật tác độngđến các quan hệ xã hội Tính chất của mối liên hệ qua lại giữa quy phạm pháp luật

và các mặt khác nhau của đời sống xã hội cho phép xác định hiệu quả của nó đến

xã hội Mỗi một quy phạm pháp luật nói chung đều có thể tác động đến xã hội vàmang lại những kết quả nhất định Như chúng ta đã biết pháp luật được quy địnhbởi các quan hệ xã hội và quay trở lại tác động, điều chỉnh các quan hệ xã hội, chonên khả năng tác động vào quan hệ đó của pháp luật được coi là kết quả của phápluật.

Cần thấy được rằng, hiệu quả là tính chất nội tại của bất kỳ một hiện tượngnào kể cả pháp luật Do đó, tính chất nội tại đó không thể được hiểu ngoài phạm vicủa nó, vì thế để tìm hiểu về hiệu quả pháp luật thì trước hết phải tìm hiểu ngaytrong bản thân pháp luật Hiệu quả của pháp luật là mức độ đạt được các mục đích

mà các nhà làm luật đặt ra khi xây dựng các quy phạm pháp luật Mức độ đạt đượccác mục đích được nhận biết qua các tiêu chí, yếu tố đánh giá hiệu quả của mộtquy phạm pháp luật nói chung

Như đã phân tích ở trên, hiệu quả là mức độ đạt được mục đích mà các nhàlàm luật đặt ra khi xây dựng các quy phạm pháp luật Những mục đích đó là tiêuchí cơ bản để đánh giá hiệu quả của quy phạm pháp luật Giống như vậy, để tiếnhành xét xử sơ thẩm VAHC thì phải ban hành các văn bản quy phạm pháp luậtđiều chỉnh quan hệ xã hội phát sinh giữa tòa án với viện kiểm sát, và giữa những

cơ quan này với người tham gia tố tụng Yêu cầu của văn bản pháp luật đó chính làyêu cầu hiệu quả xét xử sơ thẩm VAHC Những tiêu chí đánh giá không giốngnhau, không chung nhất ở tất cả các thời kỳ mà ở từng thời kỳ, thời điểm khácnhau

Chính vì vậy, khái niệm hiệu quả xét xử sơ thẩm VAHC được hiểu là nhữngkết quả có lợi có được khi tiến hành xét xử sơ thẩm VAHC mà Nhà nước ta đặt rakhi ban hành các văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ xã hội xuất hiệnxung quanh hoạt động xét xử sơ thẩm VAHC Theo đó, hiệu quả xét xử sơ thẩmVAHC có thể được xem xét dưới hai góc độ, đó là hiệu quả xét xử sơ thẩm VAHC

mà nhà nước ta hướng tới và hiệu quả xét xử sơ thẩm VAHC đạt được trên thực tế

so với mục đích đã đạt ra

1.3.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động xét xử sơ thẩm vụ

án hành chính

Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động xét xử sơ thẩm VAHC cũngchính là những tiêu chí để đánh giá về vấn đề này

Yếu tố đầu tiên : Tình hình kinh tế - xã hội

Tình hình kinh tế - xã hội là yếu tố thể hiện chính xác và khách quan nhất vềtrình độ phát triển của một quốc gia Một quốc gia phát triển về kinh tế và xã hộithì mới có thể có điều kiện tốt để xây dựng được hệ thống pháp luật chặt chẽ, ổnđịnh, tạo cơ sở pháp vững chắc để điều chỉnh các lĩnh vực khác nhau, cụ thể là lĩnhvực tố tụng hành chính Đồng thời có điều kiện tốt để xây dựng cơ sở vật chất phục

vụ cho hoạt động xét xử, nâng cao chất lượng hoạt động của cơ quan xét xử cũngnhư các cơ quan nhà nước, cơ quan hành chính nhà nước, người có thẩm quyềntrong cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước

Yếu tố thứ hai : Hệ thống pháp luật nói chung và hệ thống pháp luật tố tụng

hành chính nói riêng

Việt Nam chúng ta được biết đến là một nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa Mà nhà nước pháp quyền gắn liền với pháp luật và được hợp pháp hoá bởipháp luật Pháp luật là nền tảng của nhà nước pháp quyền Tuy nhiên, vấn đề ở chỗ

là hệ thống pháp luật làm nền tảng cho nhà nước pháp quyền phải như thế nào?Đương nhiên, một hệ thống pháp luật với những quy định hạn chế quyền tự do dânchủ của nhân dân, cản trở sự tiến bộ xã hội, công lý không được bảo đảm, chưa kểđến việc thủ tiêu các quyền tự do, dân chủ của nhân dân, thì không thể trở thànhnền tảng của nhà nước pháp quyền

Hệ thống pháp luật là một yếu tố hết sức quan trọng và có ý nghĩa khi đánhgiá hiệu quả của bất kỳ hoạt động nào của một quốc gia Bởi vậy, muốn đánh giáđược hiệu quả hoạt động xét xử sơ thẩm VAHC thì chúng ta cần thiết phải dựa vàoyếu tố này Tuy nhiên, hệ thống pháp luật nói chung là một tổng thể nhiều hệ thốngpháp luật điều chỉnh từng vấn đề, lĩnh vực cụ thể khác nhau Xét xử sơ thẩmVAHC là vấn đề thuộc về pháp luật tố tụng hành chính, do vậy yếu tố trực tiếp ảnh

hưởng chính là hệ thống pháp luật tố tụng hành chính Tuy rằng, tuổi đời của phápluật tố tụng hành chính còn khá non trẻ song đã phần nào đóng góp được khá nhiều

ưu điểm Nhưng, hệ thống pháp luật tố tụng hành chính cần được chuyển mìnhnhanh, mạnh hơn nữa với việc sửa đổi, bổ sung, xây dựng mới các quy định liênquan ngày càng hoàn thiện

Yếu tố thứ ba : Cơ cấu tổ chức hoạt động của Tòa án.

Tòa án được biết đến là cơ quan có thẩm quyền xét xử những tranh chấp giữachủ thể quản lý hành chính nhà nước và đối tượng quản lý hành chính nhà nước.Tòa án là “ người cầm cân nảy mực ”, là nơi công lý được thực thi công bằng nhất.Trong bộ máy nhà nước ta, TAND có vị trí vô cùng quan trọng Điều 127 Hiến

pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 quy định: " Toà án nhân dân tối cao, các Toà án nhân dân địa phương, các Toà án quân sự và các Toà án khác do luật định là những cơ quan xét xử của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam” Điều 72 Hiến pháp năm 1992 cũng khẳng định: “ Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của toà án đã có hiệu lực pháp luật” Đây là cơ sở pháp lý để xác định vị trí quan trọng của TAND trong hệ

thống các cơ quan tư pháp Vị trí này xuất phát từ “tính hệ thống và tính chỉnh thểcủa hệ thống tư pháp bản thân chúng đã cho thấy rõ vai trò trung tâm của Toà án(khâu xét xử) trong hệ thống tư pháp”. Có thể nói, trong nhiều giai đoạn lịch sửcủa Nhà nước ta, TAND đã trải qua những cuộc cải cách và đổi mới về tổ chứccũng như phương thức hoạt động để đáp ứng nhiệm vụ ngày càng nặng nề của nền

tư pháp, nhất là trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.Kết quả phát triển và lớn mạnh của TAND ngày nay thể hiện đậm nét sự vận dụngđường lối lãnh đạo của Đảng đối với tổ chức và hoạt động của TAND

Do vậy, hoạt động xét xử sơ thẩm VAHC của Tòa án có hiệu quả hay khôngphụ thuộc vào việc cơ cấu tổ chức hoạt động của Tòa án như thế nào?

Yếu tố thứ tư : Tổ chức hoạt động và hiệu quả hoạt động của chủ thể quản

lý hành chính nhà nước

Chủ thể quản lý hành chính nhà nước là các cơ quan nhà nước, người có thẩm

quyền trong cơ quan nhà nước, cơ quan hành chính nhà nước và người có thẩmquyền trong cơ quan hành chính nhà nước Đây là chủ thể đặc biệt và quan trọngnắm quyền hành lớn trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước Những chủ thểnày khi tham gia vào các quan hệ quản lý hành chính có quyền sử dụng quyền lựcnhà nước để chỉ đạo các đối tượng quản lý thuộc quyền nhằm thực hiện nhiệm vụcủa các bên tham gia quan hệ quản lý hành chính nhà nước Tổ chức hoạt động củachủ thể này phải được chú trọng, xem xét để đưa ra những phương hướng hợp lýcho việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ của mình Mặt khác, hiệu quả hoạt động củachủ thể này trực tiếp nói lên việc tổ chức, hoạt động như thế đã tốt chưa? Nhữngđiểm nào cần phải thay đổi? Nếu như tổ chức hoạt động, hiệu quả hoạt động củachủ thể quản lý hành chính nhà nước tốt thì việc xét xử VAHC nói chung và xét xử

sơ thẩm VAHC nói riêng sẽ đơn giản hơn, đạt kết quả cao hơn Nếu như tổ chứchoạt động, hiệu quả hoạt động của chủ thể quản lý hành chính nhà nước không tốtthì việc xét xử VAHC nói chung và xét xử sơ thẩm VAHC nói riêng sẽ gặp nhiềukhó khăn, vướng mắc dẫn đến hiệu quả xét xử thường không cao

Yếu tố thứ năm : Ý thức pháp luật của người dân.

Ý thức pháp luật của người dân là việc người dân hiểu và chấp hành các quyđịnh của pháp luật như thế nào Ý thức pháp luật của người dân là một yếu tố đóngvai trò khá quan trong trong việc đánh giá nhiều vấn đề của nước ta, trong đó cóvấn đề hiệu quả xét xử sơ thẩm VAHC Nó không những thể hiện bộ mặt của hoạtđộng quản lý hành chính nhà nước mà còn thể hiện bộ mặt của hoạt động xét xử sơthẩm VAHC Ý thức pháp luật của người dân thấp thì họ sẽ khó có thể nhận thứcđúng đắn về các quy định pháp luật liên quan đến quyền, lợi ích hợp pháp củachính bản thân họ.Từ đó, sẽ dẫn đến việc người dân mơ hồ, hoang mang tronghành trình bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi có tranh chấp với chủthể quản lý nhà nước Bởi thế, khi tòa án xét xử VAHC đương nhiên sẽ gặp vướngmắc vì việc thực hiện sai, không đúng những quy định của pháp luật tố tụng hànhchính Nếu ý thức pháp luật của người dân cao, thì sẽ hạn chế tối đa việc thực hiệnsai các quy định của pháp luật tố tụng hành chính, điều này giúp cho Tòa án tiến hành xét xử nhanh gọn, hiệu quả hơn rất nhiều

Kết luận chương 1

Như vậy, xét xử sơ thẩm VAHC là phương tiện giúp cho việc giải quyếttranh chấp giữa chủ thể quản lý hành chính nhà nước và đối tượng quản lý hànhchính nhà nước Do vậy, pháp luật quy định xét xử sơ thẩm VAHC chỉ được tiếnhành khi có đầy đủ căn cứ do pháp luật tố tụng hành chính quy định Điều này thểhiện việc Nhà nước bảo đảm thực hiện những quyền cơ bản của công dân đã đượcghi nhận trong Hiến pháp, và là công cụ pháp lý để công dân, cơ quan, tổ chức bảo

vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình khi bị xâm hại và đấu tranh chống các hành vitrái pháp luật Đây cũng là phương thức để nhân dân tham gia vào quản lý nhànước, quản lý xã hội, phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa Bên cạnh đó, xuất phát từnhững đặc điểm về hình thức, chủ thể, nội dung, cơ sở của việc xét xử sơ thẩmVAHC; Nhà nước ta thông qua các quy định pháp luật nhằm bảo vệ đồng thời cácđối tượng liên quan khi việc xét xử sơ thẩm được thực hiện, gồm chủ thể và đốitượng quản lý hành chính nhà nước Như vậy, vừa đảm bảo được tính công bằng,minh bạch của Nhà nước đối với mọi công dân, cơ quan, tổ chức thuộc sự quản lýcủa mình; vừa giúp siết chặt hơn ý thức tuân thủ, thực hiện theo đúng pháp luậtđối với cả hai bên, qua đó nhằm củng cố sự phát triển, ổn định và có hiệu quả tronghoạt động quản lý hành chính nhà nước

CHƯƠNG II : THỰC TIỄN PHÁP LUẬT VỀ XÉT XỬ SƠ THẨM

VỤ ÁN HÀNH CHÍNH

Xét xử sơ thẩm VAHC là một hoạt động trọng và có ý nghĩa trong tố tụng

hành chính Xét xử sơ thẩm VAHC là hoạt động của cơ quan xét xử có thẩm quyền

mà cụ thể là Tòa hành chính với mục đích bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp củađối tượng quản lý hành chính nhà nước thông qua việc giải quyết tranh chấp giữa

họ với chủ thể quản lý hành chính nhà nước Nội dung xét xử sơ thẩm VAHC đượcxét xử trên nhiều phương diện khác nhau và được điều chỉnh bởi các văn bản quyphạm pháp luật Trong phạm vi chương này, tác giả tập trung nghiên cứu, phântích, đánh giá quy định pháp luật hiện hành về xét xử sơ thẩm VAHC

2.1 Khái quát sự ra đời và phát triển của các quy định pháp luật tố tụng hành chính Việt Nam về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính.

2.1.1 Giai đoạn trước khi ban hành Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính năm 1996

Kể từ khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, nhà nước Việt Nam duytrì cơ chế giải quyết khiếu nại của công dân bằng thủ tục hành chính và bởi chínhcác cơ quan nhà nước thuộc Bộ máy hành chính Sự phản kháng của người dân đốivới các QĐHC, HVHC của các cơ quan công quyền là biểu hiện của việc sử dụngquyền khiếu nại – một trong nhiều quyền cơ bản của công dân được ghi nhận tạiHiến pháp năm 1992 Phương thức duy nhất mà người dân có thể sử dụng để bảo

vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình tránh khỏi sự xâm hại bởi các QĐHC,HVHC là khiếu nại tới các cơ quan nhà nước có thẩm quyền đã ban hành QĐHChoặc đã thực hiện HVHC, để rồi nếu không thỏa mãn thì có thể tiếp tục khiếu nạiđến cấp cao hơn Mô hình cơ bản để giải quyết khiếu nại lúc này là các cơ quanhành chính bên cạnh hoạt động chủ yếu là quản lý hành chính nhà nước kiêm luôn

cả hoạt động phán quyết tính đúng sai ( hoạt động tài phán hành chính ) của cácQĐHC, HVHC bị khiếu nại Tuy nhiên sự tồn tại lâu dài của cơ chế giải quyếtkhiếu nại bằng con đường hành chính với mô hình thẩm quyền giải quyết lại cũng

thuộc về các cơ quan hành chính đã bộc lộ những khuyết tật lớn trước sự đổi thaycủa đất nước, trước chủ trương cải cách hành chính và cải cách tư pháp mà Đảngcộng sản Việt Nam đã đề ra Cụ thể như: việc giải quyết thiếu khách quan, khôngcông khai, chưa dân chủ, không đảm bảo sự công bằng, và đặc biệt là người dânViệt Nam khó có thể bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi họ luôn

ở thế bị động và nhỏ bé trước quyền lực khổng lồ của hệ thống các cơ quan thuộc

bộ máy hành chính Việt Nam Cơ chế giải quyết tranh chấp hành chính giữa cánhân, tổ chức với cơ quan công quyền là cơ chế Bộ trưởng – quan tòa đã khiến chocông dân Việt Nam e dè và ngại ngùng mỗi khi muốn vùng lên phản kháng Bởivậy, việc đổi mới phương thức thức hiện quyền khiếu nại của công dân, việc đổimới cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính cũng như đổi mới mô hình giải quyếttranh chấp hành chính giữa Nhà nước và cá nhân tổ chức đã trở thành một nhu cầutất yếu ở Việt Nam vào những năm 1990 -1995 Vì thế , tài phán hành chính cầnphải ra đời để thay thế cơ chế Bộ trưởng – quan tòa trước đây, khắc phục lối giảiquyết tranh chấp hành chính chính áp đặt đơn phương theo thể thức hành chính.Nhưng tài phán hành chính sẽ tồn tại theo mô hình nào và trình tự thủ tục ra sao lại

là câu hỏi lớn mà Nhà nước Việt Nam cần giải quyết vào đầu những năm 90

2.1.2 Giai đoạn từ khi ban hành Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính năm 1996 đến khi Luật tố tụng hành chính 2010 được thông qua

Theo qui định tại Điều 127 Hiến pháp năm 1992 và Điều 1 Luật Tổ chứcTAND : TAND tối cao, TAND địa phương, tòa án quân sự và các tòa án khác là cơquan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Như vậy, ở nước ViệtNam chỉ có Tòa án mới có thẩm quyền xét xử và xét xử là chức năng của Tòa án.Theo qui định tại Luật Tổ chức TAND, PLTTGQCVAHC thì Tòa chính là mộttrong các tòa chuyên trách thuộc hệ thống TAND, do đó, tòa hành chính cũng cóchức năng xét xử như các tòa khác Song hoạt động xét xử các khiếu kiện hànhchính của Tòa hành chính có những nét đặc trưng so với việc giải quyết khiếu nạicủa các cơ quan hành chính nhà nước như: hoạt động xét xử hành chính phải tuântheo trình tự chặt chẽ; Phán quyết có hiệu lực của tòa hành chính có tính bắt buộc

phải chấp hành đối với cả chủ thể quản lý hành chính và đối tượng quản lý hànhchính nhà nước Chỉ có Tòa án cấp trên mới có quyền xem xét lại bản án, quyếtđịnh có hiệu lực của tòa án cấp dưới theo trình tự giám đốc thẩm hoặc tái thẩm.Nhìn từ góc độ pháp lý, xét xử hành chính là hoạt động phán quyết đối với cácQĐHC, HVHC của các cơ quan công quyền bị khiếu kiện theo thủ tục tố tụng hànhchính, được điều chỉnh bởi các qui phạm tố tụng hành chính Vì thế, đối tượng củaxét xử hành chính là các QĐHC, HVHC, quyết định kỷ luật buộc thôi việc đối vớicán bộ, công chức có chức vụ từ vụ trưởng và tương đương trở xuống Nhiệm vụcủa tòa hành chính được quyết định bởi chức năng của Tòa hành chính là xét xử vụ

án hành chính, giải quyết tranh chấp giữa cá nhân, tổ chức với cơ quan công quyềnphát sinh trong quản lý hành chính nhà nước Khi xét xử tòa hành chính có quyềnphán quyết về tính hợp pháp của QĐHC, HVHC Sự ra đời của tòa hành chính vớihoạt động xét xử hành chính có ý nghĩa quan trọng đối với nền hành chính điềuhành, đó là: bảo đảm pháp chế và kỷ luật trong quản lý hành chính nhà nước, bảođảm quyền công dân và cơ quan, tổ chức nói riêng Thông qua hoạt động xét xửcủa tòa hành chính góp phần giáo dục ý thức pháp luật cho đội ngũ cán bộ, côngchức, cũng như mọi công dân góp phần củng cố lòng tin của nhân dân đối với hệthống cơ quan hành chính nhà nước

2.1.3 Giai đoạn từ khi Luật tố tụng hành chính 2010 được thông qua đến nay Mặc dù Luật TTHC 2010 đến ngày 01/07/2011 mới có hiệu lực thi hành,nhưng với những quy định được sửa đổi tích cực và hợp lí đã mang lại nhiều đónggóp quan trọng cho quá trình hoàn thiện pháp luật tố tụng hành chính.Trên cơ sở phát huy, kế thừa những ưu điểm và sửa đổi, bổ sung những hạn chếcủa PLTTGQCVAHC; Luật TTHC đã mở rộng thêm về thẩm quyền xét xử sơthẩm vụ án hành chính cho tòa án Không chỉ hạn chế ở 22 loại khiếu kiện theoquy định cũ, thẩm quyền xét xử sơ thẩm VAHC theo Luật TTHC đã được mở rộngđáng kể Theo quy định mới này, các QĐHC, HVHC trong hầu hết các lĩnh vựccủa quản lí hành chính nhà nước đều là đối tượng của khiếu kiện hành chính Điềunày phù hợp với quan điểm : “ Mở rộng thẩm quyền xét xử của Tòa án đối với các

khiếu kiện hành chính ” trong Nghị quyết số 49 – NQ/TW ngày 02/06/2005 của BộChính trị Luật mới cũng đã quy định rõ ràng hơn về xét xử sơ thẩm VAHC như :thủ tục xét xử sơ thẩm VAHC, quyền hạn của hội đồng xét xử sơ thẩm…Chính vìvậy, giai đoạn này hoạt động xét xử sơ thẩm VAHC cần phải chú ý, nâng cao hơnnữa để đến khi Luật TTHC có hiệu lực thì việc áp dụng các quy định mới trong xét

xử sơ thẩm VAHC sẽ đạt hiệu quả cao nhất Thông qua hoạt động xét xử của tòahành chính góp phần giáo dục ý thức pháp luật cho đội ngũ cán bộ, công chức,cũng như mọi công dân góp phần củng cố lòng tin của nhân dân đối với hệ thống

cơ quan hành chính nhà nước Sự tồn tại của tòa hành chính đã khẳng định chủtrương cải cách hành chính theo hướng tăng cường bảo vệ quyền và lợi ích hợppháp của công dân, tổ chức theo xu hướng xây dựng nhà nước Việt nam phápquyền

2.2 Quy định pháp luật hiện hành về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính

2.2.1 Chuẩn bị mở phiên tòa sơ thẩm vụ án hành chính

■ Kiểm tra hồ sơ vụ án

Hồ sơ vụ án là “ toàn bộ các giấy tờ, tài liệu, chứng cứ có liên quan đến vụ

án được sắp xếp có trật tự, có hệ thống theo quy định của cơ quan chủ quản hoặc theo quy định của người quản lý hồ sơ ” [ 11, Tr 360]

Khâu nghiên cứu hồ sơ là khâu quan trọng, và không phải bất cứ khi nào khâunghiên cứu hồ sơ vụ án trước đó cũng được thẩm phán, hội thẩm có thể nghiên cứuchính xác hết mọi vấn đề Bởi thế, sau khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử, việckiểm tra hồ sơ vụ án một lần nữa là cần thiết Nếu khâu này được thực hiện tốt thìquá trình xét xử sơ thẩm VAHC sẽ thuận lợi hơn rất nhiều, đồng thời hạn chế đượcnhững sai sót không đáng có xảy ra

Khâu nghiên cứu hồ sơ vụ án chủ yếu tập trung vào các nội dung sau :

- Xem xét lại QĐHC, HVHC bị khởi kiện có thuộc thẩm quyền xét xử củaTòa án hay không ?

- Kiểm tra lại toàn diện tài liệu, chứng cứ trong hồ sơ vụ án; xem xét lại tínhhợp pháp của việc xác minh, thu thập chứng cứ; kiểm tra xem tài liệu, chứng cứ đã

thu thập đầy đủ chưa.

- Thẩm phán kiểm tra lại thủ tục tố tụng từ giai đoạn khởi kiện, khởi tố, thụ lý

vụ án và ra quyết định xét xử…

Yêu cầu nội dung kiểm tra này là nhằm khắc phục những sai sót nếu có về thủtục tố tụng trong các giai đoạn này Sau khi hoàn thành kiểm tra, hồ sơ phải đượcsắp xếp khoa học, đầy đủ, thuận tiện khi sử dụng, giúp cho thẩm phán khai thác tối

đa các tư liệu phục vụ cho việc xét xử, gồm có : hồ sơ của bên kiện, hồ sơ của bên

bị kiện, các tài liệu do tòa thu thập để chứng minh trong quá trình xét xử từ các cánhân, cơ quan, tổ chức…Những giấy tờ này cũng luôn phải được sắp xếp cẩn thận,

có sự phân loại và không được lẫn lộn với nhau

■ Kiểm tra điều kiện vật chất

Cụ thể, điều kiện vật chất được nói đến ở đây bao gồm : phòng xử án, cáctrang thiết bị phục vụ cho phiên tòa xét xử sơ thẩm, bảo vệ phiên tòa…Điều kiệnvật chất tốt sẽ tạo điều kiện tốt cho hoạt động xét xử đạt hiệu quả cao hơn

Theo quy định hiện hành, thư kí là người được giao nhiệm vụ này Khâu nàyđược thực hiện không chỉ bó hẹp trong phạm vi một phiên tòa mà cần được thựchiện thường xuyên Đặc biệt, đối với các điều kiện vật chất trực tiếp phục vụ chophiên tòa như máy phô tô, loa, âm li, micro, bàn, ghế… cho hội đồng xét xử, luật

sư, đương sự cần phải được kiểm tra thường xuyên Thực hiện tốt khâu này, phiêntòa mới có thể diễn ra theo đúng lịch trình Quy định kiểm tra điều kiện vật chấtphục vụ hoạt động xét xử là đòi hỏi khách quan đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ chínhtrị trong giai đoạn hiện nay; trợ giúp cho hiệu quả hoạt động xét xử của tòa và trợgiúp hội đồng xét xử thực hiện tốt nhiệm vụ của mình

■ Kiểm tra thành phần tham gia phiên tòa

Việc kiểm tra thành phần tham gia phiên tòa là yêu cầu hết sức cấp thiết.Thư kí ngoài nhiệm vụ kiểm tra điều kiện vật chất, còn được giao nhiệm vụ kiểmtra thành phần tham gia phiên tòa Trước khi khai mạc phiên tòa, thư kí kiểm traxem những người được triệu tập đến phiên tòa có tham dự đầy đủ hay không?Người nào vắng, vắng có lí do chính đáng hay không có lí do chính đáng Sau khi

đã kiểm tra, thư kí báo cáo với HĐXX để HĐXX quyết định tiến hành phiên tòa,hoãn phiên tòa, đình chỉ phiên tòa.

Thành phần tham gia phiên tòa đóng vai trò quan trọng trong hoạt động xét

xử, do vậy pháp luật có những quy định cụ thể đối với từng thành phần như sau : Theo quy định tại khoản 2,3,4 và 6 tại Điều 43 PLTTGQCVAHC thì đương

sự, người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan, người bảo vệ quyền và lợi ích hợppháp của đương sự nếu vắng mặt lần thứ nhất có lí do chính đáng thì phải hoãnphiên tòa; nếu được triệu tập hợp lệ đến lần thứ hai mà vẫn vắng mặt thì Tòa án sẽquyết định như sau :

+ Đối với người khởi kiện : Tòa án ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án + Đối với người bị kiện : Tòa án vẫn tiến hành xét xử vắng mặt họ

+ Đối với người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan : Tòa án vẫn tiến hành xét

xử vắng mặt họ Trừ trường hợp đối với người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan cóyêu cầu độc lập Trường hợp này, tòa án ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án đốivới yêu cầu độc lập của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan nếu như người khởikiện và người bị kiện đều đồng ý

+ Đối với người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự : Tòa án tiếnhành xét xử vụ án Trong trường hợp này, đương sự tự bảo vệ quyền, lợi ích hợppháp của mình

Nhận thấy, theo quy định trên thì đương sự, người bảo vệ quyền và lợi íchhợp pháp của đương sự nếu vắng mặt lần thứ nhất thì Tòa án phải hoãn phiên tòa.Điều này dẫn đến tình trạng Tòa án khó khăn trong việc xác định được ngay lúc đó

là việc vắng mặt của họ lúc đó là có lí do chính đáng hay không để ra quyết địnhvẫn tiến hành xét xử vụ án hay hoãn phiên tòa Mặt khác, nếu trong VAHC cónhiều đương sự, nếu như đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp củađương sự luân phiên nhau vắng mặt dẫn đến vụ án bị hoãn nhiều lần, kéo dài thờigian giải quyết vụ án, gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bênđương sự

Xuất phát từ những bất cập trên đây, các nhà làm luật đã sửa đổi quy định

này trong Luật TTHC Theo quy định của Luật này, việc vắng mặt của đương sự,người đại diện đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sựđược tính căn cứ theo giấy triệu tập của Tòa án.Theo đó, tòa án triệu tập hợp lệ lầnthứ nhất, đương sự hoặc người đại diện của họ, người bảo vệ quyền và lợi ích hợppháp của đương sự phải có mặt Nếu trường hợp có người vắng mặt thì HĐXXhoãn phiên tòa, trừ trường hợp người đó có đơn đề nghị xét xử vắng mặt Tòa ánthông báo cho đương sự, người đại diện đương sự, người bảo vệ quyền, lợi ích hợppháp của đương sự biết việc hoãn phiên tòa.

Trong trường hợp Tòa án triệu tập hợp lệ đến lần thứ hai, đương sự hoặcngười đại diện của họ, người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự phải cómặt tại phiên tòa Nếu như sự vắng mặt đó không vì sự kiện bất khả kháng thì Tòa

án quyết định như sau :

+ Đối với người khởi kiện, người đại diện theo pháp luật mà không có ngườiđại diện tham gia phiên tòa thì bị coi là từ bỏ việc khởi kiện và Tòa án ra quyếtđịnh đình chỉ giải quyết vụ án đối với yêu cầu khởi kiện của người đó, trừ trườnghợp người đó có đơn đề nghị xét xử vắng mặt

+ Đối với người bị kiện, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan không có yêucầu độc lập mà không có người đại diện tham gia phiên tòa thì Tòa án tiến hành xét

xử vắng mặt họ

+ Đối với người bị kiện, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầuđộc lập mà không có người đại diện tham gia phiên tòa thì bị coi là từ bỏ yêu cầuđộc lập của mình và Tòa án ra quyết định đình chỉ việc giải quyết vụ án đối vớiyêu cầu độc lập của người đó, trừ trường hợp người đó có đơn đề nghị xét xử vắngmặt Người có quyền, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập có quyền khởi kiện lạiđối với yêu cầu độc lập đó, nếu thời hiệu khởi kiện vẫn còn

+ Đối với người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự thì Tòa ánvẫn tiến hành xét xử vắng mặt họ

Có thể nói, việc kiểm tra thành phần tham gia tố tụng là khâu quan trọng nhằmmục đích làm cho phiên tòa sơ thẩm hoạt động hiệu quả hơn, đạt kết quả cao hơn,

khắc phục những sai sót mà khâu nghiên cứu hồ sơ đã bỏ sót Hoạt động này giúpcho HĐXX nắm được ai là người có mặt, vắng mặt của người được triệu tập để raquyết định trước khi khai mạc phiên tòa.

2.2.2 Phiên tòa sơ thẩm hành chính

■ Điều kiện để mở phiên tòa

Phiên tòa xét xử sơ thẩm VAHC là phiên tòa xét xử sơ thẩm tranh chấp giữachủ thể quản lý hành chính nhà nước và đối tượng quản lý hành chính nhà nước

Vì tính chất quan trọng của phiên tòa nên pháp luật quy định rất cụ thể và chặt chẽcác điều kiện để mở phiên tòa Nếu những điều kiện này được chuẩn bị chu đáo thìphiên tòa sơ thẩm mới có thể diễn ra được :

- Lên lịch phiên tòa :

Pháp luật hiện hành quy định : “ Trong thời hạn hai mươi ngày, kể từ ngày

có quyết định đưa vụ án ra xét xử, Tòa án phải mở phiên tòa; trong trường hợp có

lí do chính đáng thì thời hạn đó cũng không được quá ba mươi ngày ” [ 6, Tr 13].

Để thực hiện đúng các quy định của pháp luật tố tụng hành chính, việc lênlịch phiên tòa là thiết yếu Đó là khoảng thời gian xác định để mở phiên tòa, đồngthời để tòa án chuẩn bị các công việc cần thiết tốt nhất phục vụ cho phiên tòa Vớiquy định về việc lên lịch phiên tòa trong thời hạn này cũng giúp cho tâm lí chờ đợicủa người khởi kiện được giảm bớt Thời hạn này không nên kéo dài vì tâm líchung của người khởi kiện là mong muốn tòa án giải quyết tranh chấp công bằng

và nhanh chóng Vì con đường khiếu nại hành chính thực sự là mối trở ngại về thờigian giải quyết tranh chấp đối với họ

- Lập danh sách những người được triệu tập tham gia phiên tòa :

Quy định lập danh sách những người được triệu tập tham gia phiên tòa lànhằm mục đích rà soát, không bỏ sót bất cứ thành phần nào Đồng thời thông quadanh sách này, thư kí sẽ dễ dàng hơn trong việc gửi giấy triệu tập, giấy mời chonhững người đó Giấy triệu tập, giấy mời phải được ghi rõ họ, tên, địa chỉ, ngàygiờ mà những người này phải có mặt theo lịch Sau đó, thư kí phải lập biên bản vềviệc giao giấy triệu tập và giấy mời để họ kí vào biên bản Sở dĩ, pháp luật quy

định chặt chẽ về quy trình này là để các thành phần tham gia phiên tòa được côngbằng; thể hiện tính nghiêm minh trong việc thực hiện của pháp luật tố tụng hànhchính.

- Kiểm tra thành phần HĐXX :

HĐXX gồm có một thẩm phán và hai hội thẩm, họ là những người có vai tròquyết định đến hoạt động xét xử và ra phán quyết về việc giải quyết tranh chấpgiữa chủ thể quản lý hành chính nhà nước và đối tượng quản lí hành chính nhànước Chính vì thế, việc kiểm tra thành phần HĐXX sẽ giúp cho hoạt động xét xửđược tiến hành có hiệu quả, đạt chất lượng Qua đó, pháp luật hiện hành quy địnhhội đồng xét xử không được thuộc vào những trường hợp được quy định tại về việc

từ chối tiến hành hoặc thay đổi người tiến hành tố tụng Bởi vì nếu như các thànhphần của HHXX nằm trong các trường hợp này thì việc xét xử khó có thể minhbạch, khách quan được Pháp luật quy định về khâu kiểm tra thành phần hội đồngxét xử là đã thể hiện nguyên tắc “ nhà nước của dân, do dân và vì dân ” Khi ngườidân đặt việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ lên những người thực thicông lí thì trọng trách mà họ gánh vác sẽ rất lớn Do dó, để quyền và lợi ích hợppháp của người dân được bảo vệ công bằng, ngang hàng khi tranh chấp với cơquan công quyền thì việc kiểm tra thành phần HĐXX phải được thực hiện đúng,lựa chọn kĩ càng; có như thế mới tạo dựng được niềm tin vững vàng đối với ngườidân

- Sắp xếp hồ sơ, tài liệu :

Hồ sơ, tài liệu nếu được sắp xếp cẩn thận, khoa học thì sẽ tạo điều kiện thuậnlợi cho hội đồng xét xử trong việc khai thác và sử dụng Việc sắp xếp hồ sơ, tàiliệu thường được tiến hành trên nguyên tắc phân loại thành từng tập riêng : Tài liệutập hợp từ phía người khởi kiện; Tài liệu thu thập từ phía người bị kiện; Tài liệuthu thập được từ các cá nhân, cơ quan, tổ chức để chứng minh trong vụ án hànhchính; Tài liệu về thủ tục tiến hành tố tụng Sau khi đã phân loại xong, những hồ sơ

và tài liệu này sẽ được đánh số thứ tự Việc đánh số thứ tự cũng phải được thựchiện theo nguyên tắc nhất định là tài liệu nào thu thập trước thì đánh số thứ tự nhỏ

hơn, tài liệu nào thu thập sau thì đánh số thứ tự lớn hơn.

Nhận thấy, với những quy định trên đây về điều kiện để mở phiên tòa là rấtđầy đủ Bao gồm điều kiện về thời gian, điều kiện về danh sách những người đượctriệu tập tham gia, điều kiện về việc kiểm tra thành phần HĐXX và điều kiện vềsắp xếp hồ sơ, tài liệu Tất cả những điều kiện này đều phải được tuân thủ nghiêmngặt theo quy định của pháp luật tố tụng hành chính

■ Thủ tục bắt đầu phiên tòa

Thủ tục bắt đầu phiên tòa là giai đoạn mở đầu của một phiên tòa xét xử sơthẩm vụ án hành chính Giai đoạn này thể hiện quyền uy của Nhà nước, thể hiệntính trang trọng, uy nghiêm của phiên tòa; bắt buộc mọi người phải tôn trọng vànghiêm túc thực hiện Các bước trong thủ tục bắt đầu phiên tòa cần phải được thựchiện hết, thẩm phán của phiên tòa không được bỏ sót bất kì thủ tục nào Với tínhchất bắt buộc thực hiện như vậy, nên toàn bộ thủ tục bắt đầu phiên tòa được quyđịnh cụ thể vào trong một điều luật – Điều 44 PLTTGQCVAHC, thông qua đó đểthẩm phán phiên tòa nắm vững được các bước này để lần lượt tiến hành thực hiệntại phiên tòa Nhìn chung, quy định này đã nêu ra hết cả thủ tục cần thiết để bắt đầumột phiên tòa sơ thẩm vụ án hành chính, và trong thực tế việc áp dụng điều luậtnày cũng rất thuận lợi Tuy nhiên, ở Luật TTHC thì những quy định này được xâydựng trên hình thức không phải trong cùng một điều luật mà lại được xây dựngthành các điều luật riêng ( cụ thể từ Điều 142 đến 147 Luật TTHC ) Thực ra cácbước trong thủ tục bắt đầu phiên tòa vẫn được giữ nguyên, song với hình thức mớinhư trong Luật TTHC thì sẽ mang lại cho người đọc cảm giác rõ ràng, cụ thể hơn

vì mỗi điều luật là quy định về một bước trong thủ tục bắt đầu phiên tòa

■ Thủ tục xét hỏi tại phiên tòa :

Thủ tục xét hỏi tại phiên tòa là một khâu trọng tâm của hoạt động xét xửVAHC nói chung và hoạt động xét xử sơ thẩm VAHC nói riêng Thông qua khâuxét hỏi, tòa án sẽ căn cứ để xác định sự thật vụ án Trong quá trình xét hỏi, HĐXX

sơ thẩm vụ án hành chính phải tiến hành trên cơ sở khách quan Pháp luật hiệnhành quy định việc xét hỏi tại phiên tòa phải tuân theo thứ tự chặt chẽ tại Điều 46

Thủ tục xét hỏi ở phiên tòa là thủ tục trọng tâm nên việc xét hỏi luôn luônphải tuân theo nguyên tắc dân chủ, khách quan, minh bạch Khi xét hỏi, HĐXXkhông được đưa ra những câu hỏi mang ý chí chủ quan của mình để áp đặt Đặcbiệt với đặc thù của vụ án hành chính là tranh chấp giữa chủ thể quản lý hànhchính nhà nước và đối tượng quản lý hành chính nhà nước hay nói cách khác làtranh chấp giữa người dân và cơ quan công quyền, nên nguyên tắc đối với việc xéthỏi là quy định rất có ý nghĩa trong việc ra phán quyết công minh, thuyết phục vàđảm bảo được uy tín của cơ quan xét xử trong hoạt động bảo vệ công lý của mình Cũng như quy định về thủ tục bắt đầu phiên tòa, các quy định về thủ tục xéthỏi theo PLTTGQCVAHC – văn bản pháp luật hiện hành điều chỉnh về xét xử sơthẩm vụ án hành chính thì chúng cũng chỉ được quy định trong cùng một điều luật.Nên trong Luật TTHC, các nhà làm luật đã sửa đổi hình thức cũ này sang hình thứcmới thành quy định trong các điều luật cụ thể từ Điều 148 đến Điều 152 nhằmmang đến sự rõ ràng, rành mạch hơn khi tìm hiểu để dễ dàng áp dụng

■ Thủ tục tranh luận :

Tranh luận tại phiên tòa là giai đoạn nguyên tắc bình đẳng về quyền và nghĩa

vụ của các đương sự được thực hiện Nội dung tranh luận là việc trình bày ý kiếnbản thân, là việc đánh giá chứng cứ và đề xuất hướng dẫn giải quyết vụ án Thờigian tranh luận không bị hạn chế, nhưng trong khi tranh luận, HĐXX có quyền bácnhững ý kiến không liên quan đến vụ án Quá trình tranh luận cần phải tập trungxoay quanh nội dung vụ án Ở phần này, HĐXX sẽ không tham gia mà chỉ lắngnghe ý kiến đối đáp của các bên Thông quá đó, HĐXX mới đánh giá được toàndiện vụ án, củng cố thêm về những nhận định của mình, đồng thời vận dụng phápluật vào đường lối xét xử đối với VAHC cụ thể Sau khi các đương sự tranh luậnxong, chủ tọa phiên tòa yêu cầu viện kiểm sát phát biểu ý kiến của mình về hướnggiải quyết vụ án Sau đó, chủ tọa phiên tòa sẽ tuyên bố vào nghị án

Tương tự các thủ tục trên, Luật TTHC cũng đã sửa đổi quy định này tại Điều

47 PLTTGQCVAHC thành các điều luật riêng khác nhau, gồm Điều 158, 159 và

160 Mỗi điều luật đều nêu lên những quy định rất cụ thể về thủ tục tranh luận.Điểm thay đổi này sẽ giúp cho các đương sự sau này khi Luật có hiệu lực sẽ dễdàng tiếp cận hơn, nắm bắt nhanh hơn các quy định này để khi tham gia phiên tòathì họ biết nên làm thế nào, tập trung vào những nội dung gì Điều này sẽ giúp chocác đương sự cảm thấy thoải mái, tự tin hơn khi thực hiện việc bảo vệ quyền và lợiích hợp pháp của mình

Trong quy định này, ngoài sự thay đổi về mặt hình thức, về mặt nội dungLuật TTHC cũng đã sửa đổi về quyền hạn của viện kiểm sát trong xét xử sơ thẩmVAHC Hiện nay, quy định về việc kiểm sát viên tham gia phiên tòa và phát biểuquan điểm của viện kiểm sát nhân dân về việc giải quyết VAHC đang gây ra nhiềutranh cãi Một số ý kiến đồng tình với quy định này, cho rằng như vậy là hợp lí.Nhiều ý kiến khác cho rằng, kiểm sát viên không nên phát biểu ý kiến về quanđiểm giải quyết vụ án Xét trên khía cạnh nào đó, quy định này phần nào ảnhhưởng đến tính độc lập trong quá trình xét xử của thẩm phán Vì thế, để hạn chếtình trạng nói trên, trong Luật TTHC đã sửa đổi điều luật này tại khoản 1 Điều

160 : “ Sau khi những người tham gia tố tụng phát biểu tranh luận và đối đáp xong, kiểm sát viên phát biểu ý kiến về việc tuân theo pháp luật tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án của Thẩm phán, Hội đồng xét xử; việc chấp hành pháp luật của người tham gia tố tụng hành chính, kể từ khi thụ lí vụ án cho đến trước thời điểm Hội đồng xét xử nghị án ”

Theo tôi, việc sửa đổi này hợp lí hơn; quy định như vậy sẽ phù hợp với vai tròkiểm sát hoạt động tư pháp, bảo đảm tính độc lập của thẩm phán trong hoạt độngxét xử cũng như tính khách quan của phiên tòa

■ Thủ tục nghị án, tuyên án :

- Thủ tục nghị án :

Thủ tục nghị án là giai đoạn thảo luận các vấn đề mà chủ tọa phiên tòa nêu

ra như : những yêu cầu, những căn cứ của người khởi kiện đưa ra để chứng minhtính trái pháp luật của QĐHC, HVHC bị khởi kiện; xác định cơ sở pháp lý đối với QĐHC, HVHC bị khởi kiện; vấn đề án phí; quyền kháng cáo của đương sự…