Giáo án điện tử tiểu học: Đồng hồ pdf

Đồng thời chúng tôi muốn đề tài của mình sẽ là tư liệu giúp các bạn học sinh, sinh viên hiểu biết thêm về nghệ thuật tạo hình trong tranh dân gian Đông Hồ... Đầu tiên nghệ nhân sẽ khắc

Trường đại học nghệ thuật trung ương

và có nhiều bài viết đăng trên sách báo nhưng mới chỉ đề cập tới từng phần

Khi nghiên cứu về tranh dân gian Đông Hồ, chúng tôi nhận thấy

đây là một kho tàng kiến thức đồ sộ phong phú về nội dung và đặc sắc

về nghệ thuật Đặc biệt là nghệ thuật tạo hình trong tranh dân gian

2 Tình hình nghiên cứu.

Tranh dân gian Đông Hồ biểu hiện đời sống tình cảm, đời sống vật chất của con người, phản ánh ý thức lao động, sản xuất của nhân dân Việt Nam và cuộc sống xã hội, nền kinh tế, chính trị, phong tục tập quán thời xưa

Trước đây đã có rất nhiều nhà nghiên cứu về tranh dân gian Việt Nam, đặc biệt là dòng tranh Đông Hồ như Nguyễn Bá Văn – Chu Quang Trứ với tác phẩm “Tranh dân gian Việt Nam”

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

- Đối tượng: Nghệ thuật tạo hình trong tranh dân

gian Đông Hồ.

4 Phương pháp nghiên cứu.

Để có thể thực hiện tốt các nhiệm vụ đã nêu

ở phần trên, chúng tôi cần phải thực hiện theo các phương pháp sau đây:

- Phương pháp phân tích, tổng hợp.

- Phương pháp điền dã.

khẳng định tờ tranh tuyệt tác, khẳng định

những yếu tố tạo hình đẹp Đồng thời chúng tôi muốn đề tài của mình sẽ là tư liệu giúp các

bạn học sinh, sinh viên hiểu biết thêm về nghệ thuật tạo hình trong tranh dân gian Đông Hồ.

1.1.2 Tình hình đặc điểm kinh tế, xã hội.

1.2 Giới thiệu về tranh dân gian tranh Đông Hồ.

2.2 Đường nét trong tranh.

2.3 Màu sắc trong tranh.

Phần kết luận

Chương I: Những vấn đề chung.

1.1 Giới thiệu về làng Hồ.

- Làng Đông Hồ xưa hay còn gọi là làng Mái Các cụ làng

Đông Hồ còn truyền lại mấy câu ca rằng:

“Hỡi cô thắt lưng bao xanh

Có về làng Mái với anh thì về Làng Mái có lịch, có lề

Có sông tắm mát, có nghề làm tranh.”

- Làng Đông Hồ nay thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh

Bắc Ninh Đây là một làng ven sông Đuống và trên đường giao thông nối xứ Bắc (Bắc Ninh) với xứ Đông (Hải Dương), chỉ

cách Hà Nội chừng 40 km Vùng đất này trù phú, nông nghiệp phát triển, có nhiều nghề thủ công đời sống văn hóa cao, văn nhân đông, lễ hội nhiều và đặc sắc tất cả đã tạo nên cái nôi,là

“bà đỡ” cho một dòng tranh chân quê đậm đà chất dân tộc

Nội dung

1.2 Giíi thiÖu vÒ tranh d©n gian §«ng Hå.

Tranh dân gian Việt Nam đặc biệt có quan hệ với tranh dân gian Trung Quốc Nghệ nhân Việt Nam tiếp xúc với tranh dân gian Trung Quốc qua Hoa kiều, học ở đó cả ý, cả kĩ thuật, nghệ thuật nhưng không

sao chép mà có sáng tạo riêng, phù hợp với tâm lí và

xã hội Việt Nam.

Tranh dân gian Việt Nam dù có nhiều dòng tranh khác nhau nhưng nhìn chung đều được dựng hình

theo kiểu lấy các nét khoanh, lấy các mảng màu và

bao lại toàn hình Các thành phần trong tranh không

có một điểm nhìn cố định mà hầu hết được thiết kế để

có thể quan sát di động, từ nhiều góc độ khác nhau Cách tạo màu cũng vậy, tất cả đều nhằm làm cho bức tranh thật dễ nhìn.

1.3 C¸ch lµm tranh.

hóa tinh thần của nhân dân, phục vụ việc thờ cúng, trang

hoàng cho ngày Tết cho nên cần phải có số lượng lớn mà giá

cả không được đắt Vì thế mà người làm tranh đã sử dụng

phương pháp khắc ván rồi từ đó sao in ra nhiều bức tranh.

bản ván khắc chủ yếu làm từ gỗ Đầu tiên nghệ nhân sẽ khắc lên bản gỗ đường nổi thể hiện những đường nét chính của

tranh, sau này khi in tranh ra giấy, người làm tranh lại tiếp tục

tô vẽ để hoàn thiện bức tranh đó, còn đối với một số tranh

đơn giản thì người thợ không cần tô vẽ thêm nữa mà tranh

được đưa ra khi in xong Nghệ thuật in tranh qua các bản gỗ khắc nổi xuát hiện từ xa xưa, được lưu truyền từ đời nay qua đời khác.

những bức tranh vẽ tay của các nghệ nhân Phương pháp vẽ tranh trực tiếp này chủ yếu được dùng ở vùng các dân tộc

1.3.1 Kĩ thuật làm tranh dõn gian Đông Hồ:

rất ớt người làm được Tranh Đụng Hồ cũn cú cỏc bản khắc mảng màu, tranh bao nhiờu màu, khắc bấy nhiờu bản mảng;

việc pha giấy, bồi điệp, nhuộm giấy, đến việc pha chế màu sắc và in Nghệ nhân in tranh, cầm ván in bên tay phải đóng sau ván in, rập

đều mặt có nét khắc của ván in xuống mặt bìa đã bôi màu, để màu thấm đều vào ván in Xong, ấn ván in

lên tờ giấy dó bồi điệp Sau đó, lật ngửa ván in có dính theo tờ giấy

dó Miết miếng xơ mướp cầm sẵn bên tay trái, xoa đều lên mặt sau

tờ giấy để nét hoặc màu in đều lên giấy Bóc tờ giấy điệp ra ta thấy hình vẽ hay những mảng màu to bẹt in nổi trên mặt giấy điệp Một bức tranh có bao nhiêu màu thì in bấy nhiêu lần Thao tác cuối cùng

là in nét màu đen.

1.3.2 ChÊt liÖu

• Nghề làm tranh dân gian sử dụng nhiều loại vật liệu:

• Giấy in tranh: giấy điệp giấy dó quét lớp điệp (x Điệp) vẽ tranh Đông

Hồ], giấy trắng (tranh Hàng Trống), giấy đỏ (tranh Kim Hoàng)

• Gỗ: khắc ván in (còn gọi “ván thuốc” bằng gỗ thị, thứ đến là gỗ thừng

mực

• Màu: màu “thuốc cái” bằng các vật liệu lấy từ thiên nhiên như lá, hoa,

khoáng chất (tranh Đông Hồ); màu hoá chất (các dòng tranh khác)

• Tranh thường được in hoặc vẽ trực tiếp lên giấy Loại giấy phổ biến

thường được các dòng tranh dùng hơn cả là giấy dó

• (Giấy dó là một loại giấy được sản xuất từ vỏ những cây dó (dó giấy,

dó liệt), theo quy trình thủ công được truyền lại qua nhiều thế hệ ở một số làng nghề ở Việt Nam Giấy dó được dùng cho vẽ tranh trong mỹ thuật dân gian Việt Nam, đặc biệt là để làm giấy điệp cho tranh Đông Hồ, hay lưu giữ các tài liệu, nhờ vào nhiều ưu điểm, nổi bật nhất là độ bền theo thời gian.)

• Từ loại giấy này có thể làm ra giấy điệp, loại giấy mà tranh

Đông Hồ sử dụng in hình

• (Giấy điệp là loại giấy dân gian của Việt Nam, thường được

nhắc tới cùng với tranh Đông Hồ Trong quy trình sản xuất giấy điệp, người ta nghiền nát vỏ con điệp, một loại sò vỏ mỏng ở

biển, rồi trộn bột đã nghiền với hồ (có lẽ là bột gạo nếp đã được nấu) rồi dùng chổi lá cây thông quét lên mặt giấy dó Chổi lá

thông tạo nên những ganh chạy theo đường quét và vỏ điệp tự nhiên cho màu trắng, có ánh lấp lánh những mảnh điệp nhỏ

dưới ánh sáng, có thể pha thêm màu khác vào hồ trong quá

trình làm giấy điệp.)

• Đặc điểm của loại giấy này là độ bền rất cao, mà lại xốp

nhẹ, không nhoè khi viết vẽ, ít bị mối mọt, hoặc gòn gẫy, ẩm nát Với đặc tính chống ẩm rất cao, giấy dó giúp cho các bức tranh không bị ẩm mốc, trường tồn cùng thời gian.

• Mỗi dòng tranh thường có cách tạo màu, pha chế màu sắc

riêng, nhưng nhìn chung thì màu sắc cho những bức tranh

thường được tạo nên từ những nguyên liệu đơn giản, dân dã

• Từ loại giấy này có thể làm ra giấy điệp, loại giấy mà tranh

Đông Hồ sử dụng in hình

• (Giấy điệp là loại giấy dân gian của Việt Nam, thường

được nhắc tới cùng với tranh Đông Hồ Trong quy trình sản xuất giấy điệp, người ta nghiền nát vỏ con điệp, một loại sò

vỏ mỏng ở biển, rồi trộn bột đã nghiền với hồ (có lẽ là bột gạo nếp đã được nấu) rồi dùng chổi lá cây thông quét lên

mặt giấy dó Chổi lá thông tạo nên những ganh chạy theo đường quét và vỏ điệp tự nhiên cho màu trắng, có ánh lấp lánh những mảnh điệp nhỏ dưới ánh sáng, có thể pha thêm màu khác vào hồ trong quá trình làm giấy điệp.)

• Đặc điểm của loại giấy này là độ bền rất cao, mà lại

xốp nhẹ, không nhoè khi viết vẽ, ít bị mối mọt, hoặc gòn gẫy,

ẩm nát Với đặc tính chống ẩm rất cao, giấy dó giúp cho các bức tranh không bị ẩm mốc, trường tồn cùng thời gian.

• Mỗi dòng tranh thường có cách tạo màu, pha chế màu sắc

riêng, nhưng nhìn chung thì màu sắc cho những bức tranh thường được tạo nên từ những nguyên liệu đơn giản, dân dã bằng rất nhiều phương pháp khác nhau.

Chương 2: Nghệ thuật tạo hình trong tranh

dân gian Đông Hồ.

2.1: Nội dung tranh dân gian Đông Hồ.

- Tranh thờ: được cỏc trung tõm làm tranh dõn gian dành

một tỉ lệ lớn Sử dụng ở cỏc chựa, đền, điện, phủ và nhà dõn

để canh gỏc, trừ tà, yểm quỷ (“Vũ Đỡnh - Thiờn Ất”, “Tiến Tài - Tiến Lộc”, “Tỏo quõn - Thổ cụng”, “Ngũ Hổ” ) Tranh làng

Sỡnh (Huế), Đồ Thế (Nam Bộ) - theo mờ tớn để đốt thế mạng cho người sống;

- Tranh chỳc tụng: chủ yếu là tranh Tết (“Gà - Lợn”, “Thất

Đồng”, “Tam Đa” );

- Tranh sinh hoạt: phong phỳ, vui vẻ, đụi khi cú tớnh chõm

biếm nhẹ nhàng (“Tứ quý”, “Tứ dõn”, “Đỏnh ghen”, “Hứng

dừa” );

2.2 Bố cục của tranh

Hầu hết tranh dân gian được vẽ theo quan niệm "sống" hơn "giống" Đường nét của mỗi bức tranh hết sức gạn lọc, thuần

khiết, cốt sao rung cảm thẩm mỹ cho người xem hơn là vẽ đúng luật Các thành phần

trong tranh không có một điểm nhìn cố định

mà hầu hết được thiết kế để có thể quan sát

di động, từ nhiều góc độ khác nhau.

2.3 Đường nét trong tranh dân gian

Khi tìm hiểu đường nét trong tranh dân gian ta thấy: hầu hết tranh khắc gỗ dân gian Việt Nam rất chú trọng về đường nét là danh giới giữa mảng màu này với mảng màu kia Nó giữ cho

màu đằm thắm hơn trên giấy đường nét được xem

là “ dáng” còn màu là men, “dáng “ đẹp và “

men” đẹp thì tác phẩm mới có giá trị và góp vào

sự thành công của tác phẩm.

• Trong quan niệm tạo hình của các nghệ nhân không

cần đến chi tiết làm trang sức, họ tìm cái đẹp, bản

chất trên hình thể chủ yếu của sự vật và chỉ thể hiện bằng rất ít đường nét.

Với các đường cong uốn lượn tạo cho người xem cái cười sảng khoái yêu đời, cái chất non tơ mơn mởn và hớn hởn của bức tranh “ Hứng dừa”.

Trong tranh có những đường trên thân hình vạng vỡ của chàng trai leo cây hái dừa, đứng dưới là cô gái tóc xoã ngang lưng, mặc yếm hở mình hớn hở vén váy lên

đón trái dừa sắp rơi xuống đường nét thạt uyển

chuyển trên thân hình cô gái và những đường nét hoạ tiết rất sinh động của hai người hóm hỉnh quay đi

quan sát và cây dừa

Các đường nét khác viền đậm khoẻ nhưng mềm mại khiến bức tranh toát lên vẻ tinh nghịch, tình tứ, yêu đời nhưng không chư ớng mắt, không thổ lộ Và qua tranh Đánh ghen đường nét “ ”

cũng tạo được sự ngoa ngoát đanh đá của hai bà vợ

Cách sử dụng đường cong rất tài tình đó của các nghệ nhân đã mang đến cho người xem những ấn tượng sâu sắc,

thấy được nhiều mặt của vấn đề của cuộc sống Bên cạnh

những đường cong gây cảm giác êm nhẹ và bay bướm là sự kết hợp của những đường cong gây sự chững chạc, vững vàng và duyên dáng riêng ở số đông các tranh đánh ghen , lợn đàn,

hứng dừa, thầy đồ cóc, ta thấy đường nét không nhiều hình …

to nền thoáng toát lên chất phóng thoáng của người nông dân

Đường nét to, mập sung sức và dứt khoát hướng người xem đến với tình cảm đôn hậu thoải mái của những người nông dân.

• Một nghệ thuật nữa của đường nét là những đường

viền dứt khoát, cứng, rõ ràng có những nét run rẩy

mềm mại như trong tranh “đánh ghen” cạnh những nét cứng cáp sắc bén của cây kéo của hai bàn tay của ngư

ời vợ cả.

• Ngoài ra nghệ nhân dùng những mảng tạo

hình, nét chỉ là điểm khuyết và lấy chính màu để tạo nét và cũng là một nghệ thuật rất phổ biến như trong tranh đánh vật, đám rước tác giả đã dùng nền của giấy để tạo mảng đẹp và những nét đen viền để điểm khuyết tạo hình không bị nhoà trên giấy điệp nên tạo nét đây là một sáng tạo khá độc đáo của các nghệ

nhân, khi in tranh họ đã biết lợi dụng những nét trống trên gỗ để tạo nét, mà cụ thể trong tranh ( trâu sen)

trên mình trâu dầy đậm đặc mảng đen là những nét

cong giữ nguyên màu nền

• Tóm lại: Tranh khắc gỗ dân gian nét chủ yếu

là diễn đường chu vi, có tính khái quát cao

Nghệ thuật của tranh dân gian là nghệ thuật

của đường nét, các nghệ nhân đã nắm bắt được

đặc điểm của đường nét để phối hợp nhuần

nhuyễn tạo cho tranh một dáng vẻ riêng.

2.4. Màu sắc trong tranh dân gian

Hẳn không ai lại không biết đất nước Việt Nam là đất

nước có hình tia chớp Là xứ nhiệt đới ánh nắng chan hoà và bạt ngàn màu xanh cây cỏ, rực rỡ màu sắc,cả trời mây sông nư

ớc, đồng ruộng Dưới sự cảm thụ tinh tế của các nghệ nhân màu sắc trong thiên nhiên càng lộng lẫy trang hoàng, càng thi vị và

có sức quyến rũ lạ thường.

Trong tranh dân gian màu sắc hoàn toàn lấy từ thiên

nhiên từ thảo mộc hay khoáng sản có sẵn Qua bàn tay của các nghệ nhân đã tìm ra và sử dụng thành công các màu sắc trong

tự nhiên và mỗi màu đó đều mang ý nghĩa ẩn dụ.

Màu trắng bạc óng ánh như ánh bạc, màu vàng lấy từ vỏ con điệp tán nhỏ mới quét trên giấy gió mới tạo thành màu

trắng óng ánh và quý phái Màu trắng được tạo ra từ bẩy sắc cầu vồng do ảnh hưởng của ánh sáng lên nó mang ý nghĩa dao hoà và thế hiện cự sáng sủa, tinh khiết.

Màu vàng ấm cúng lấy từ hoa hoè hay hạt dành dành, tượng trư

ng cho sự no đủ, tươi vui, mà của đồng lúa chín.

Màu đỏ vàng tưng bừng náo nhiệt là màu lấy từ cay rang trên rừng trẻ nhỏ, đun kĩ ngày đêm, cô đặc thành màu đỏ, màu của sự hi vọng, của sự hăng hái phấn đấu của sự ca ngợi khác với

mà đỏ sẫm của son chắc nịch lấy từ bột sủi son tán nhỏ

Màu xanh chàm tươi mát lấy từ lá chàm thể hiện sự thuần khiết, cao cả và sung mãn, mà của cánh đồng lúa đang thời con gái, thể hiện sự giàu có đầy đủ, tươi trẻ phồn vinh Màu đen xốp nhẹ nhàng được tạo ra từ rơm và than lá tre khô được ngâm càng

kỹ càng đen đậm tạo nên sự trắc khoẻ, sự bí ẩn, màu của sự giản

dị, trung tính dễ hoà hợp với các màu khác.

• Các màu đứng cạnh nhau đều tạo ra những diến biến

tâm lí ứng với luật ngũ hành ví dụ:

+ Màu vàng: biểu hiện tâm lí lo âu hoả “ ”

Những màu bổ túc đứng cạch nhau chúng tôn nhau lên làm màu sắc thay đổi qua hiệu ứng của thị giác khi ta nhìn chăm chú vào một mẩu giấy đỏ trên nền trắng ta sẽ thấy một miếng sáng xanh lục hiện rõ dần để trồng lên gần khắp bề mặt của giấy.

Như vậy, bất cứ một màu mạnh nào cũng đòi hỏi một màu duy nhất ứng với

nó hợp thành một cặp màu bổ túc người ta gọi nó là ( màu bổ túc)

Với những màu mạnh đứng cạnh nhau kể cả màu nền nhưng ta lại thấy bức tranh hết sức hài hoà tươi vui, tươi vui diễn tả nhiều ý nghĩa, chúng hoà quyện với nhau tạo cảm giác chín chắn, chắc khoẻ.

Một kỹ thuật tài tình là sự tạo bông xốp cho mảng màu kín đặc tạo cảm giác thoáng đãng ví như trong tranh (gà đàn) mảng mà của gà con óng mượt

và bông xốp hơn lên Những màu sắc được chỉnh lại bằng những nét đen giúp hình khối vững vàng trên bề mặt tranh Có thể nói màu được diễn tả trên nền tranh bằng sự đơn giản đến mức tối đa cùng với thủ pháp trồng màu tài tình

đến kinh ngạc

Ngoài nghệ thuật trồng màu, dùng nét để diễn hình, các nghệ nhân còn dùng kĩ thuật lấy mảng đậm như trong tranh( trâu sen) các nghệ nhân đã

dùng mảng đen đậm tạo hình con trâu, lên chỉ có một màu đen đặc, người xem

có cảm giác bức tranh như bị thủng nhưng các nghệ nhân đã lợi dụng những chỗ trống trên ván in để gợi nét trắng của giấy nền Với 3 màu nền: trắng

điệp; vàng hoè; đỏ rang đã tạo ra mảng màu của tranh đông hồ Bổ sung thêm

Mặt khác, màu trên tranh dân gian phần lớn là các mảng bẹt,

đồng bộ Màu trong tự nhiên chịu sự tiếp nhạn ánh sáng của mặt trời có sáng tối, tạo khối, có bóng đổ, bóng hắt, nhưng khi đến với các nghệ nhân thì những trạnh thái bên ngoài đẫ bị tước bỏ để đi sâu vào bản chất của sự vật, chỉ dựa vào những bản chất của nó

mà thôi.

Tóm lại: cái đẹp trong tranh dân gian chính là cái đẹp của đư ờng nét màu sắc đã đựơc các nghệ nhân tranh đông hồ sáng tạo lựa chọn, dùng thủ pháp ước lệ để dạt đến sự siêu thoát của tâm linh, nhưng không sa rời thực tại hiện hữu

3 Phần kết luận.

phá ra cái đẹp từ cảm giác hài hoà giữa các yếu tố tạo hình, đường nét màu sắc, bố cục

• Bởi lẽ đó mà chúng ta đã in lại những bức tranh của ông cha ta đã sáng tạo chọn lọc vốn kế thừa để đi sâu vào cuộc sống hiện đại bằng cái tươi mát của cha ông kết hợp với cái sôi nổi của thời đại Ngày nay ở trên các mặt tranh như: lụa, sơn mài vẫn phản phất cái thẩm mĩ của tranh dân gian

• Một điều nữa mà tôi muốn khẳng định rằng tranh dân gian như là một viên ngọc quý cứ sáng và mãi lung linh chính vì vậy tôi nghiên cứu, học tập tranh dân gian không nhằm mục đích nào khác là góp phần gìn giữ và bảo vệ di sản văn hoá dân gian của cha ông để lại, cũng như góp phần làm sáng mãi bản sắc của dân tộc ta.

• Sau khi nghiên cứu về đường nét và màu sắc trong tranh dân gian tôi thấy vốn tri thức về tranh dân gian chưa nhiều nhưng cũng đã phong phú hơn, để phục vụ tốt cho việc giảng dạy một bài mĩ thuật về tranh dân gian ở tiểu học Qua đó các em có thể hiểu được phần nào về tranh dân gian Việt nam, giúp các em thêm yêu quê hương, yêu đất nước và con người việt Nam

4 Tµi liÖu tham kh¶o.

Chu Quang Trø (Nhµ xuÊt b¶n v¨n ho¸ - 1984)

Quang Trø, Ph¹m ThÞ ChØnh – NguyÔn Th¸i Lai.

2.2 Bè côc tranh d©n gian.

2.3 §­êng nÐt trong tranh.

Thánh Gióng Thánh Gióng

Thạch Sanh

Hai Bà Trưng Hai Bà Trưng

Bà Triệu

Đinh Tiên Hoàng