Điều tra đánh giá nguồn gen hoa cây cảnh họ hành (liliaceae) tại một số tỉnh, thành phố phía bắc và nghiên cứu đặc điểm sinh học của một số loài phục vụ chọn tạo giống

Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đẻ tài Tổng quan tài liệu Tình hình sản xuất, tiêu thụ hoa cây cảnh trên thế giới và ở Việt Nam Giới thiệu chung về hoa cây cảnh họ Hành Nguồn

ĐIỀU TRA ĐÁNH GIÁ NGUỒN GEN HOA CÂY CẢNH

HO HANH (LILIACEAE)TAI MOT SO TiNH, THANH PHO

PHIA BAC VA NGHIEN CUU DAC DIEM SINH HOC

CUA MOT SO LOAI PHUC VU CHON TAO GIONG

LUAN VAN THAC Si NONG NGHIEP

Chuyên nganh: TRONG TROT

Mã số: 60.62.01 Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYÊN HANH HOA

HA NOI, 2008

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và chưa được sử dụng để bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã

được cảm ơn và các thông tin trích dẫn đã được chỉ rõ nguồn gốc

Tác giả luận văn

Vũ Thị Hoài Anh

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này tôi đã nhân được rất nhiều sự giúp đỡ của các thầy cô, gia đình, bạn bè, đồng nghiệp Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới:

Cô giáo TS Nguyễn Hạnh Hoa, người hướng dẫn khoa học đã tận tình

giúp đỡ với tỉnh thần trách nhiệm cao và đóng góp nhiều ý kiến quý báu giúp

tôi hoàn thành luận văn này

Tập thể Thầy, Cô giáo khoa Nông Học, đặc biệt các Thầy, Cô giáo trong

Bộ môn Thực vật trường Đại Học Nông nghiệp Hà Nội đã xây dựng, góp ý, tạo

điều kiện về cơ sở vật chất, tài liệu giúp tôi hoàn thành luận văn

Xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ, động viên của những người thân, gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình tiến hành đề tài

Một lần nữa tôi xin trân trọng cảm ơn tất cả những sự giúp đỡ quý báu trên!

Hà Nội, ngày 12 tháng 12 năm 2008

Tác giả luận văn

Vũ Thị Hoài Anh

Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đẻ tài

Tổng quan tài liệu

Tình hình sản xuất, tiêu thụ hoa cây cảnh trên thế giới và ở Việt Nam Giới thiệu chung về hoa cây cảnh họ Hành

Nguồn gốc, đặc điểm thực vật học của một số giống loài hoa cây

Đối tượng, vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Đối tượng, vật liệu, địa điểm và thời gian nghiên cứu

Phương pháp và nội dung nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả điều tra thu thập các cây thuộc họ Hành nhằm phân loại, làm cơ sở cho công tác chọn tạo giống hoa, cây cảnh

Hippeastrum

Dac diém than 14

Dac diém hoa va cum hoa

Đặc điểm ra hoa của các dạng Loa kèn

Đặc điểm của hạt phấn các dạng Loa kèn

Đặc điểm về hình thái hạt phấn

Sức sống hạt phấn

Tỉ lệ nảy mầm của hạt phấn trên môi trường dinh dưỡng nhân tạo Chiều dài ống phấn khi hạt phấn nảy mầm

Bước đầu lai hữu tính một số dạng Loa kèn

Cường độ quang hợp của các dạng Loa kèn

Cá vàng Nhiễm sắc thể

Đối chứng

Điều kiện bảo quản I Điều kiện bảo quản 2 Điều kiện bảo quản 3

Diện tích trồng hoa lily ở một số nước trong những năm gần đây

Tỷ lệ các loại hoa chậu trên thị trường Hà Nội

Số lượng, thành phần loài, giá trị thương mại của các loài hoa cây

Đặc điểm thân hành một số dạng Loa kèn

Đặc điểm thân lá một số dạng Loa kèn

Đặc điểm về cụm hoa của một số dạng Loa kèn

Đặc điểm về hoa của một số dạng Loa kèn

Thời gian ra hoa của một số dạng Loa kèn

Đặc điểm nở hoa và thời gian chín của nhị và nhuy của một số dạng Loa kèn

4.15.Tỷ lệ nảy mầm của hạt phấn một số dạng Loa kèn trên môi trường

có bổ sung axit boric 0,003%

Tỷ lệ hạt chắc, hạt lép của các quả Loa kèn

Cường độ quang hợp của các dạng Loa kèn

Số lượng NŠT của một số dạng Loa kèn

81

82

84

85 88

Hoa của các giống Loa kèn Error! Bookmark not defined

Quả của một số tổ hợp lai giữa các dạng Loa kènError! Bookmark not defined

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

1.1 Đặt vấn đề

Hoa và cây cảnh phát triển cùng với sự tiến triển của nền kinh tế đô thị

của tất cả các quốc gia trên thế giới Ngày nay, không một quốc gia nào trên thế giới lại không chú ý đến việc trồng hoa làm đẹp cuộc sống và thu lại nguồn lợi kinh tế

Việt Nam, một quốc gia có tính đa dạng sinh học cao, do đó nguồn gen hoa cây cảnh cũng rất phong phú Hơn nữa Việt Nam cũng có điều kiện thiên

nhiên thuận lợi cho cây hoa, cây cảnh phát triển như vùng: Hà Nội, Hải

Phòng, Đà Lạt, Sa Pa vì vậy diện tích trồng hoa cây cảnh ngày càng được

mở rộng nhanh chóng.[ 12]

Theo QD 52/2007/BNN của Bộ NN & PTNT về quy hoạch phát triển

rau, hoa, quả và cây cảnh đến năm 2010 tầm nhìn 2020 ngày 05/6/2007 “Thời

kỳ 2010 - 2020 đáp ứng được nhu câu nội địa, kim ngạch xuất khẩu rau, hoa,

quả Việt Nam phấn đấu đạt 1.2 ty USD”

Vì vậy muốn phong phú cho sắc màu hoa Việt Nam thì chúng ta cần tập trung nghiên cứu, lai tạo, sưu tập các nguồn gen hoa, cây cảnh để tạo ra các

chủng loại hoa riêng Để làm được điều đó và để ngành trồng hoa cây cảnh

phát triển vững chắc, có hiệu quả đòi hỏi phải đẩy mạnh công tác điều tra cơ

bản về hoa cây cảnh Sau đó cần có những chiến lược để lưu giữ và bảo tồn

nguồn gen nhất là trong quá trình phát triển kinh tế xã hội hiện nay con người

đã thúc đẩy quá trình suy thoái nguồn gen thực vật

Trong sự đa dạng của các loài hoa cây cảnh thì các loài hoa cây cảnh

họ Hành (Liliaceae) đã nổi bật lên bởi các đặc điểm riêng biệt Chúng có vẻ

đẹp bình dị, thuần khiết mà vẫn sang trọng Chúng không chỉ hấp dẫn người ta

về màu sắc, hình dáng mà còn có sức hút ở tính bền của cụm hoa và khả năng

chịu bóng râm rất tốt Đặc biệt gần đây sự xuất hiện của các loài chơi hoa

nhiều màu sắc, hương thơm và nhiều kiểu dáng độc đáo khác nhau của các loài chơi thân lá đã tạo ra những ấn tượng mới mẻ, độc đáo cho thị trường hoa, cây cảnh đa dạng ở nước ta

Bên cạnh đó với số lượng loài nhiều, khả năng cho hoa rất đẹp ở các thời điểm khác nhau trong năm, kỹ thuật nhân giống, trồng và chăm sóc của

đa số các loài đơn giản Ngoài giá trị về mặt thẩm mỹ thì một số loài hoa cây cảnh họ Hành còn đặc biệt được quan tâm bởi các đặc tính biệt dược của chúng như khả năng ức chế sự biệt sinh tế bào ung thư của cây Trinh nữ hoàng cung (Crinum latifolium L.), kha nang dé nén bướu, làm tăng bạch huyết cầu của thân hành cay Hong tt cau (Haemanthus multiflorus (Tratt.) Martyn), kha năng chữa bong gân, sai khớp của lá cây Nang hoa trang (Crinum asiaticum L.) Tuy nhiên ngay tại thị trường trong nước, sự cung cấp các loại hoa cây cảnh thuộc họ Hành còn hết sức hạn chế về mặt số lượng và giá cả còn cao nhất là các loài mới, nên chưa đáp ứng được nhu cầu của người tiêu dùng trong nước chưa nói gì đến xuất khẩu

Do thực tiễn sản xuất, kinh doanh hoa cây cảnh thuộc họ Hành tại Việt Nam còn nhiều hạn chế về diện tích canh tác, năng suất, sản lượng và chất lượng hoa Một nguyên nhân chính là do chúng ta chưa có những bộ giống tốt phục vụ cho công tác sản xuất Bên cạnh đó những đề tài nghiên cứu về hoa cây cảnh họ Hành (Liliaceae) còn rất ít Hiện tại những nghiên cứu trong nước

về nguồn gen và vấn đề chọn tạo giống hoa cây cảnh thuộc họ Hành mới chỉ

được tập trung vào chi L//zw còn những chi khác thì hầu như chưa được quan tâm nghiên cứu

Xuất phát từ thực tế trên, cùng với mục đích thu thập nguồn gen, và bước đầu tiếp cận với đề tài chọn tạo, nhân giống cây hoa, cây cảnh họ Hành (Liliaceae) chúng tôi thực hiện đề tài: “Điều tra đánh giá nguồn gen hoa cây cảnh họ Hành (Liliaceae) tại một số tỉnh, thành phố phía Bắc và nghiên cứu đặc điểm sinh học của một số loài phục vụ chọn tạo giống”

1.2 Mục đích — yêu cau

1.2.1 Mục đích

- Điều tra phân loại các giống, loài hoa cây cảnh thuộc họ Hành ở một

số tỉnh, thành phố phía Bắc

- Thu thập, nghiên cứu đặc điểm thân lá và sinh học ra hoa, khả năng

thụ phấn thụ tỉnh của một số loài bước đầu phục vụ cho công tác chọn tạo giống

1.2.2 Yêu cầu

- Khảo sát, thu thập, xác định tên loài, số lượng thành phần loài, giá trị

thương mại của từng loại hoa cây cảnh thuộc họ Hành

- Đánh giá được khả năng sinh trưởng, phát triển và ưu nhược điểm của từng loài

1.3 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài

1.3.1 Ý nghĩa khoa học

Nghiên cứu sinh học ra hoa, đặc điểm chín của nhị đực, nhị cái, sức

sống hạt phấn trong môi trường nuôi cấy nhân tạo và bảo quản hạt phấn là cơ

sở cho công tác chọn tạo giống bằng lai hữu tính

1.3.2 Ý nghĩa thực tiễn

Điều tra số lượng, thành phần loài, bước đầu thu thập bảo tồn nguồn gen hoa cây cảnh họ Hành, góp phần làm phong phú thêm bộ giống hoa cây cảnh

họ Hành

2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1 Tình hình sản xuất, tiêu thụ hoa cây cảnh trên thế giới và ở Việt Nam 2.1.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ hoa cây cảnh trên thế giới

Trong những năm gần đây, hoa và cây cảnh đã trở thành sản phẩm hàng hoá Các sản phẩm của hoa đã được giao lưu rộng rãi trên thị trường thế giới bao gồm hoa cắt, hoa trồng chậu, các loại hoa trồng thảm, cây lá màu Trong năm 1995 tổng giá trị hoa cắt tiêu thụ trên thị trường thế giới là 31 tỷ USD Các thị trường lớn xuất nhập khẩu hoa bao gồm: Tây Âu, Bắc Mỹ, Nhật Bản trong đó thị trường Nhật Bản tăng mạnh nhất, thị trường Tây Âu đã bão hoà, thị trường châu Á tăng do thu nhập của người dân ngày càng cao

Giá trị thu nhập hoa và cây cảnh trên thế giới tăng hàng năm: Năm

1982 là 2,5 tỷ USD; năm 1996 là 7,5 tỷ USD Giá trị xuất khẩu tăng từ 1,2 tỷ USD năm 1982 lên 3,6 tỷ USD năm 1996

Năm 1990 lượng tiêu thụ hoa chậu trên thế giới khoảng 14,2 tỉ USD tăng 21% so với năm 1985 Đến năm 2000 lượng tiêu thụ hoa chậu trên thế giới vào khoảng 20 - 23 tỷ USD Mỹ nhập khẩu khoảng 1/3 lượng hoa chậu

trên thế giới, sau đó là Đức 20%, rồi đến Ý và Pháp Các nước xuất khẩu hoa chậu lớn nhất thế giới là Hà Lan, Đan Mạch và Bỉ (khoảng 1,75 ti USD năm 1995)(Lê Xuân Tảo, 2004)[ 16]

Hiện nay, EU chiếm tới trên 50% tổng tiêu thụ hoa cắt và các sản phẩm liên quan của châu Âu Các nước phát triển tiêu thụ hoa lớn là Anh, Pháp, Hà Lan, Italia, Mỗi năm, chỉ tiêu cho hoa của EU đạt khoảng 12.014 triệu Euro

Một số thị trường cung ứng hoa lớn của khối Đức, Hà Lan, có dấu hiệu bão hoà Tổng số các loại hoa được ưa chuộng của EU, hoa hồng chiếm khoảng

30% tổng doanh thu hàng năm, đạt khoảng 760 triệu Euro; hoa ly 7% Nhập

khẩu hoa cắt và các loại hoa lá trang trí của EU đạt khoảng 3-3,5 tỷ Euro/năm Không chỉ là một nước xuất khẩu hoa hàng đầu của EU, Hà Lan cũng là

nước nhập khẩu hoa lớn nhất của cộng đồng chung châu Âu Hàng năm, nhập

khẩu hoa của nước này chiếm tới trên 50% tổng giá trị hoa nhập khẩu của EU Tuy nhiên, thị trường hoa của Hà Lan giữ vai trò trung tâm trong hệ thống phân

phối hoa của EU Năm 1997, Hà Lan có 356 ha lily, đứng thứ hai trong tổng

diện tích hoa cắt trồng bằng củ (sau hoa tuylip) Sở dĩ hoa lily được phát triển

mạnh trong những năm gần đây là do người Hà Lan đã tạo ra rất nhiều giống mới có hoa đẹp, chống chịu sâu bệnh tốt, năng suất cao Đây còn là nước bắt

đầu công tác chọn tạo giống hoa Layơn vào những năm 50 và mỗi năm thường tạo ra trên 30 giống hoa Layơn mới [10] và 15-20 giống hoa lily tiên tiến nhất

hiện nay, sản xuất 1,315 triệu củ giống lily, cung cấp cho 35 nước khác nhau

trên thế giới (Đặng Văn Đông, Đinh Thế Lộc, 2004) [3]

Các nước nông nghiệp Nam Mỹ và châu Phi cũng muốn vươn lên thoát

khỏi cảnh nghèo đói bằng cách thay đổi cơ cấu cây trồng, trong đó chú ý tới việc đưa hoa, cây cảnh vào hàng các cây sản xuất chính trong nông nghiệp Năm 1990 Costarica đã xuất khẩu được 27 triệu USD hoa cây cảnh, tăng

trưởng hàng năm trong lĩnh vực này 10% Kenia là nước sản xuất hoa tươi chủ yếu và là nước xuất khẩu hoa tươi lớn nhất châu lục này Từ năm 1990 xuất khẩu 25 nghìn tấn hoa thu 47,2 triệu USD, đứng thứ ba về thu nhập ngoại

tệ của đất nước [13] Đến năm 2003, nước này xuất khẩu hoa tươi sang châu

Âu trị giá 65 triệu USD, trong đó lily chiếm 35% (Đặng Van Đông, Đinh Thế

Lộc 2004 [3]

Ở châu Á các trung tâm sản xuất chính là Nhật Bản (chủ yếu phục vụ

nội tiêu: năm 1994, có diện tích hoa cắt cành khoảng 18.000ha, diện tích hoa

trồng chậu khoảng 2.000), sau đó Isarael, Ấn Độ và một số nước Nam Á khác

như Thái Lan, Malaysia, Hàn Quốc và Trung Quốc

Ở Đông Nam Á, các nước xuất khẩu hoa nhiều nhất là Malaysia, Thái

Lan, Philippin Đây là ba nước sản xuất chính trong vùng

Sản xuất hoa ở các nước đang phát triển, trong đó có Trung Quốc, Việt

Nam Hiện nay Trung Quốc có xu hướng phát triển mạnh về hoa trang trí, bao gồm các loại: hoa Báo xuân (Primula), Trạng nguyên, Cẩm chướng (Dianthus), Cylamen, Cosmos, Begonia diện tích khoảng 60.000 ha, trong

thời gian 3 năm số lượng hoa cắt tăng từ 100 triệu cành lên đến 400 triệu cành, chủ yếu cung cấp cho nhu cầu nội địa Ngoài ra, các loại hoa này còn xuất khẩu sang một số nước Asean, trong đó có miền bắc Việt Nam

Trên thế giới, lily cùng với tuylip, freesia là ba loại hoa dạng thân củ, chủ yếu quan trọng trong ngành sản xuất hoa, chiếm 24% giá trị sản phẩm hoa

thương mại Thị trường xuất khẩu và nhập khẩu hoa lily trên thế giới đã tăng đáng kể Trong các năm 1994 - 1995, giá trị xuất khẩu hoa lily của thế giới là

1,3 tỷ Euro (Hà Thị Thuý và cs, 2005) [20]

Diện tích trồng hoa Lily ở nhiều nước ngày càng được mở rộng trong những năm gần đây (kể từ 1989 — 2001) Một số nước đặc biệt chú trọng đến

việc trồng các loại hoa này như Hà Lan, Pháp, Uc, Chi Lé

Bảng 2.1 Diện tích trông hoa lily ở một số nước trong những năm gần

đây (ha) STT 'Tên nước Năm 1990 Năm 1998 Năm 2001

Nguồn: Trung tâm nghiên cứu củ [II]

Như vậy diện tích trồng hoa Lily ở nhiều nước ngày càng được mở rộng

và tăng mạnh trong những năm gần đây (từ 1989 — 2001) do nhu cầu của thị

trường tăng cao Một số nước có truyền thống và công nghệ trồng hoa cao ở

châu Âu như: Hà Lan, Canada và Mỹ, Úc , ở châu Á như: Nhật, Hàn Quốc

đang đặc biệt chú trọng đến việc trồng loài hoa này

Sản xuất hoa trên thế giới sẽ tiếp tục tăng mạnh mẽ nhất là ở châu Á, châu Phi, Mỹ La Tỉnh Mục tiêu sản xuất cần hướng tới là những giống hoa đẹp, tươi lâu, chất lượng cao và giá thành thấp (Hoàng Ngọc Thuận,2003) [19] 2.1.2 Tình hình nghiên cứu sản xuất hoa cây cảnh ở Việt Nam

* Tình hình điều tra, nghiên cứu thu thập nguồn gen hoa cây cảnh

Da dạng sinh học và nguồn tài nguyên sinh vật trên hành tính và ở mỗi

Quốc gia là một tài sản vô giá đối với cộng đồng, là nền tảng quan trọng cho

phát triển KT-XH Tại các nước phát triển, nhờ áp dụng các kỹ thuật hiện đại

trong việc sử dụng, khai thác hợp lý các nguồn gen quí hiếm lấy từ các hệ sinh

thái tự nhiên đã thu được lợi nhuận khá lớn

Bảo tồn quỹ gen cây trồng đã trở thành nhiệm vụ khoa học thường xuyên cấp nhà nước từ năm 1987 nhưng nước ta mới bắt tay vào công tác bảo

tồn nguồn gen thực vật thực sự từ năm 1998 do Bộ NN-PTNT triển khai dưới

sự tài trợ của Văn phòng phát triển Thụy Sỹ theo thứ tự ưu tiên: Cây bản địa- các loài cây nhập nội lâu đời đã trở thành cây trồng quốc gia, địa phương và các nguồn gen quý của các giống nhập nội và cải tiến Đến năm 2005 Ngân hàng gen Quốc gia đã cấp phát 3.494 lượt giống và 4.250 lượt dữ liệu phục vụ

cho các mục tiêu khác nhau góp phần tích cực cho công tác chọn tạo giống cây trồng Giống hoa Uất kim cương đã được chọn lọc từ nguồn gen này Qua

§ năm (từ 1998) triển khai, đến nay đã lưu giữ được 11.600 giống của 83 loài cây trồng sinh sản bằng hạt và 1.700 giống của 32 loài sinh sản vô tính tại các ngân hàng gen Từ 2001-2005 đã thu thập 2.195 giống cây trồng các loại,

nhập nội quỹ gen 385 giống từ các nước; nghiên cứu phục tráng, chọn lọc và bình tuyển được nhiều giống địa phương từ các tập đoàn quỹ gen để mở rộng

vào sản xuất; điều tra phân bố và tiểm năng sử dụng của nhiều loài cây chưa

được quan tâm bảo tồn và khai thác; phục hồi khai thác sử dụng nhiều nguồn gen bản địa quý như lúa tám xoan, nếp quýt, nếp gà gáy, khoai môn sọ, xoài tròn Yên Châu

Thực hiện nội dung nghiên cứu về nguồn gen cây bản địa trong chọn tạo giống hoa cây cảnh, năm 2003 ngân hàng gen Quốc gia đã tiến hành các nội dung công việc và đạt được các kết quả sau: Điều tra và mở rộng tập đoàn cây bản địa cho công tác chọn tạo giống hoa cây cảnh; Tiến hành đánh giá và tuyển

chọn giống; Nghiên cứu triển khai các phương pháp chọn tạo giống hoa cây

cảnh, phương pháp nhân nhanh, kỹ thuật thâm canh các giống hoa cây cảnh mới Điều tra tiếp cận thị trường tiêu thụ và trồng thử nghiệm 2 loài hoa thuộc

ho Riéng [31]

Theo kết quả điều tra nguồn gen hoang dại cây hoa, cây cảnh ở các vùng

miền Bắc Việt Nam của PGS TS Nguyễn Xuân Linh - Viện di truyền Nông

nghiệp thì nguồn gen hoang dại về hoa, cây cảnh ở một số khu vực nghiên cứu là rất phong phú Số họ, số loài khác nhau giữa các vùng nhưng đã ghi nhận được

tới gần 50 họ, 600 loài hoa cây cảnh ở mỗi vùng Nhiều họ tuy chưa được khai thác sử dụng nhiều nhưng rất có ý nghĩa về hoa cây cảnh Cụ thể như sau:

- Vùng Đông Bắc: Ngành Hạt kín có tất cả 33 họ, trong đó họ Hành có 6

loài: Tỏi rừng (Asspidistia typica.Baill), Xa thao (Ophiopogonicusker Grawl),

Mạch môn rừng (O repans hook.f); Huyết giác (Dracaena cochinchinensis

(Lour.) Merr); Lan thuy tién (Chlophytum laeum R.Br.), Huong bai (Dianella ensifolia (L) DC.)

- Vùng Việt Bắc — Hoang Lién Sơn: Ngành Hạt kín có tất cả 37 họ,

trong đó họ Hành có 15 loài: Tỏi rừng (Asspidisfia fypica.Baill), Mạch môn rừng (O repans hook.f.), Song bào vôi (Disporum calcafx#m D Don.), Song bao da (Disporum calcatum Gagnep.), Ngoc tric (Polygonnatum kingianum Coll.et Hemsl); Huyét giéc (Dracaena cochinchinensis (Lour.) Merr), Phú quy (Dracaena angustiflolia Roxb); Bach hop (Lilium brownii F E Br.ex Mieller), Bach Hué (L poilanei Gagnep); Bay 14 mot hoa (Paris chinensis

Franch), Trong lau kim dién (P delavayi Franch), Trong lâu hình cầu (P fargesii Franch), Trong lau Hai Nam (P hainanensis Mer), Trọng lâu Vân Nam (P yunanensis Franch), Huu tic nhiéu 14 (P polyphylla Smith)

- Vùng Tây Bắc: Ngành Hạt kín có 29 họ trong đó họ Hành có 9 loài: Toi rimg (Asspidistia typica.Baill), Xà thảo Bắc Cạn (Ophiopogon backianus Diel), Song bào móng (Disporum calcatum D Don.), Ngọc trúc

cochinchinensis (Lour.) Merr); Bạch Huệ (L poilanei Gagnep); Thiên môn: (Asphathus cochinchinesis (Lour.) Mer.), Song dao (Disporum calearatum D.Don), Sam May (Peliosanthes serulata Rodr)

- Vùng Đồng bằng Bắc Bộ: Ngành Hạt kín có 36 họ, trong đó họ Hành

có 9 loài: Tỏi rừng (Asspidisfia typica.Baill), Xà thảo Bắc Cạn (Ophiopogon backianus Diel), Song bao méng (Disporum calcatum D Don.), Ngoc tric (Polygonnatum kingianum Collet Hemsl) ; Huyết giác (Dracaena cochinchinensis (Lour.) Merr); Bạch Huệ (L poilanei Gagnep); Thiên môn dong (Asphathus cochinchinesis (Lour.) Mer.), Song đào (Disporum calearatum D.Don), Sam May (Peliosanthes serulata Rodr)

- Vùng Bắc Trung Bộ: Ngành Hạt kín có tất cả 33 họ, trong đó họ Hành có 1 loài Ngat ngheo (Gloriosa superba L.)

Vấn đề thu thập nguồn gen hoa, cây cảnh hiện nay cũng mới chỉ tập trung chủ yếu ở những loài hoa Lan, Cúc, Hồng, Layơn, Cẩm chướng Trung

tâm hoa cây cảnh thuộc Viên Di truyền Nông Nghiệp đã thu thập được: 88 loài lan thuộc 34 chi tổng số 550 giò; 33 loài Cúc trong đó có 5 giống đang

được lưu giữ invitro, 6 mẫu hoa Layơn; § mẫu hoa cẩm chướng Ngoài ra trung tâm còn thu thập được một số lượng lớn các mẫu cây cảnh, cây thế gồm

60 mẫu, trong đó có một số mẫu cây cảnh thuộc họ Hành như: Ngọc tram,

Náng tía, Trúc Nhật, Mẫu tử.[12]

Với ý tưởng điều tra thu thập quỹ gen cây hoa hoang dại mục đích khai thác thương mại TS Phạm S phó giám đốc sở NN& PTNT tỉnh Lâm Đồng đã

thu thập được 1 loài cây có dáng vẻ hài hoà, lạ mắt, hoa rất đẹp chưa từng được tác giả nào trong nước và nước ngoài công bố đã thu thập làm cảnh nên tác giả đã đặt tên hoa là Thân thiện Sự xuất hiện của loài hoa này không chỉ là niềm vui bất ngờ của hoa Đà Lạt mà còn là hy vọng chung của ngành trồng

hoa Việt Nam — hoa mang thương hiệu Việt Hiện loài này đang được tác giả

nhân giống từ một cây lên hàng trăm cây.[40]

* Diện tích, sản lượng hoa cây cảnh

Bảng 2.2 Tỷ lệ các loại hoa chậu trên thị trường Hà Nội (3/2004)

(Lê Xuân Tdo, 2004)[16]

Việt Nam có diện tích đất tự nhiên trên 33 triệu ha, trong đó chủ yếu là đất nông nghiệp, phần lớn đất đai được sử dụng để trồng lúa nước, còn lại hoa màu chiếm diện tích nhỏ Nghề trồng hoa ở nước ta đã có từ rất lâu đời, song cho đến nay diện tích dành cho trồng hoa cây cảnh ở Việt Nam còn nhỏ, chỉ tập trung ở những vùng trồng hoa truyền thống, cạnh các thành phố lớn, khu

công nghiệp, khu du lịch, nghỉ mát như: Ngọc Hà, Quảng An, Nhật Tân, Tây

Tựu (Hà Nội), Đằng Lâm, Đằng Hải (Hải Phòng), Mê Linh (Vĩnh Phúc),

Hoành Bồ, Hạ Long (Quảng Ninh), Triệu Sơn, thị xã Thanh Hóa (Thanh Hóa),

Gò Vấp, Hóc Môn (TP Hồ Chí Minh), Sapa, Tổng diện tích trồng hoa cây cảnh khoảng 3500 ha với các loại hoa chủ yếu: hoa hồng có tỷ lệ 35%, hoa

cúc 30%, hoa Lay ơn 15%, các loại hoa khác 20% (Nguyễn Xuân Linh,

Nguyễn Thị Kim Lý, 2005) [13]

Diện tích hoa Loa kèn tại Hà Nội từ năm 1995 — 1997 tăng không

nhiều từ 4 ha lên 5 ha Mặc dù vậy thì tỷ lệ về diện tích của hoa Loa kèn giảm

ít hơn so với Thược dược, Đào, Huệ, Phăng, Lay ơn và các hoa khác

Các tỉnh phía Nam, điển hình là thành phố Hồ Chí Minh, trong đó có

các huyện như Hóc Môn, Bình Chánh, Gò Vấp, Thủ Đức , cùng các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long như Tiền Giang, Đồng Tháp là nguồn cung cấp hoa

chậu với số lượng lớn theo quy mô tập trung chưa được phát triển Tại Hà Nội,

chưa có cơ sở sản xuất hoa chậu ở quy mô lớn mà mới chỉ sản xuất nhỏ, lẻ đối

với một vài chủng loại hoa thông dụng với người tiêu dùng [34]

Ở Vĩnh Phúc, trông hoa tập trung ở huyện Mê Linh, thu nhập từ trồng hoa cao gấp 3-4 lần trồng lúa, bình quân mỗi ha canh tác đạt 50-70 triệu đồng/ha Những tỉnh khác như Thái Bình, Nam Định, Hưng Yên, thì nghề trồng

hoa cây cảnh mới được hình thành trong ít năm trở lại đây Tuy nhiên đã có những doanh nghiệp trồng thu lãi tới 160 triệu đồng/ha

Tại các tỉnh phía Nam, tập trung nhiều tại thành phố Hồ Chí Minh với diện tích hoa cây cảnh hiện có 700ha, tập trung ở 8 quận huyện, nhiều nhất là

Củ Chi (131ha) với khoảng 1.400 hộ sản xuất hoa cây cảnh đang được đề nghị đưa vào chương trình 3 cây trồng chủ lực của thành phố (cây dứa cayen, cây rau an toàn, hoa — cây cảnh) Các giống hoa cao cấp như Lily, Hồng môn,

Layơn giống mới, đang được ưa chuộng [34]

Với điều kiện khí hậu, đất đai thích hợp để phát triển các loại hoa có thu nhập cao Ngành trồng hoa là ngành kinh tế có nhiều tiểm năng của thành

pho Da lat Lam Đồng được coi là trung tâm sản xuất hoa cắt cành lớn nhất cả nước, với khả năng sản xuất hầu như quanh năm Năm 2000 diện tích hoa của

Đà Lạt chỉ có 363 ha, đến năm 2003 diện tích đã tăng lên 743 ha hoa các loại

Đà Lạt cung cấp hoa không chỉ cho thị trường Hà Nội, tp Hồ Chí Minh, Nha Trang, Đà Nắng và các tỉnh phía Nam mà còn xuất khẩu cho một số nước trong khu vực Diện tích trồng hoa của Lâm Đồng năm 2005 đạt 2027 ha Sản lượng hoa khoảng 640 triệu cành

Một vùng hoa mới hình thành của nước ta và đang bước đầu đi vào hoạt động là vùng hoa Lào Cai và Sơn La Đây là các vùng có địa hình đồi núi cao, chia cắt mạnh đã tạo nên những tiểu khí hậu nhiệt đới, á nhiệt đới và ôn đới tạo điều kiện phát triển các loại hoa có giá trị kinh tế cao

Hiện nay, toàn tỉnh Lào Cai có 97,5 ha hoa các loại, đạt giá trị 16,033

triệu đồng, sản lượng khoảng 25-30 triệu bông, tăng 87 ha so với năm 2000

Tuy nhiên, so với tiềm năng thì diện tích hoa còn ít, nguyên nhân là những

vùng trồng hoa chỉ tập trung ở một số thị xã, thị trấn, vùng đồng bằng người dân sản xuất tự phát, chưa có định hướng

Vùng hoa Hoành Bồ (Quảng Ninh) có 111 hộ trồng hoa trong 2000 hộ toàn thị trấn, diện tích trồng hoa luôn ổn định trên dưới 10ha/năm Chủng loại hoa được trồng gồm hoa Hồng, Layơn, Lily, cho thu nhập từ 80-100 triệu đồng/ha Thị trường tiêu thụ chính là thành phố Hạ Long và thị xã Cẩm Phả

* Phương hướng phát triển sản xuất và xuất khẩu hoa tươi thời kỳ từ

2000 đến 2015

Xuất khẩu hoa tươi đòi hỏi phải có những điều kiện chặt chẽ từ giống, gieo trồng, chăm sóc, đến thu hoạch, công nghệ bảo quản, đóng gói, vận chuyển, an toàn thực phẩm và thâm nhập vào các kênh phân phối của thị trường

nhập khẩu Nước ta cần tập trung phát triển một số loại hoa Việt Nam có tiềm

năng xuất khẩu và tương đối dễ đáp ứng yêu cầu của đối tác nước ngoài

Việt Nam đã xuất khẩu được các sản phẩm hoa cắt cảnh như Hồng,

Phong lan, Cúc, Đồng tiền, Cẩm chướng, Lily, sang Trung Quốc, Hồng

Kông, Đài Loan, Nhật Bản, Tuy nhiên, số lượng xuất khẩu không nhiều, với

doanh thu hơn 10 triệu USD/năm do chủng loại, chất lượng, kích cỡ không đồng đều, chưa đáp ứng được thị hiếu của khách hàng quốc tế

Sản xuất hoa:

- Vùng Đồng bằng sông Hồng: Hiện nay thành phố Hà Nội đặt mục tiêu phấn đấu đến năm 2010 phát triển 2500 ha diện tích trồng hoa cây cảnh cung cấp cho thị trường thủ đô Dự kiến đến 2015 Hà Nội có 3000 ha, diện tích tập

trung chính ở huyện Từ Liêm (Tây Tựu), Đông Anh, Tây Hồ

- Vùng Trung du miền núi phía Bắc: Dự kiến đến năm 2015 vùng hoa hàng hoá có khoảng 500 ha, tập trung chính ở Lào Cai, Hà Giang, Sơn La

- Vùng Tây Nguyên: Tập trung chính ở thành phố Đà Lạt (3000ha)

- Vùng Đông Nam Bộ: Về quy hoạch, sẽ xây dựng quy hoạch tổng thể các làng hoa kiểng, phấn đấu đạt giá trị xuất khẩu hoa 60 triệu USD vào năm 2010

Dự kiến đến năm 2015 vùng hoa thành phố Hồ Chí Minh có 1500ha, tập trung chính ở Củ Chi, Thủ Đức [34]

Nói tóm lại, tình hình sản xuất kinh doanh hoa và cây cảnh ở Việt Nam

từ trước đến nay chủ yếu ở dạng tiềm năng Những hoạt động sản xuất và xuất

khẩu của cả nước trong thời gian qua mới có ý nghĩa khơi dậy cho một bước

phát triển mới, một thời kỳ mới cho ngành sản xuất hoa cây cảnh Việt Nam

mà Hà Nội, Hải Phòng, Đà Lạt, thành phố Hồ Chí Minh, là những địa

phương đã và đang trong bước đầu phát triển

2.2 Giới thiệu chung về hoa cây cảnh họ Hành

2.2.1 Vị trí phán loại

Ho Hanh (Liliaceae) con gọi là họ Loa kèn là một họ thực vật một lá mầm thuộc bộ Hành (Liliales), phân lớp Hành (Liliidae), lớp một lá mầm Liliopsida [17]

Họ Hành có 280 chi với 4200 loài [32], cũng có tài liệu nói rằng Họ Hành có 290 chi với 4700 loài [20] Số lượng này là sự thừa nhận họ Hành theo nghĩa rộng, nó bao gồm một lượng lớn các chi mà hiện nay người ta đã tách ra để đưa vào các họ khác và một số sang bộ khác, chẳng hạn như các họ Agavaceae, Alliaceae, Anthericaceae, Asparagaceae, Asphodelaceae, Convallariaceae, Hyacinthaceae, Melanthiaceae, Nartheciaceae, Smilacaceae, Tecophilaeaceae, Themidaceae, Tofieldiaceae, Trilliaceae va Uvulariaceae

6 Việt Nam, họ Hành có khoảng 50 chi và 100 loài Số lượng này là sự

thừa nhận họ Hành theo nghĩa rộng, tương ứng với l4 họ trong hệ thống

Takhtajan 1987, cụ thể là: Họ Thùa (Agavaceae), họ Hành (Alliaceae), họ

Thuỷ tiên (Amaryllidaceae), họ Lô hội (Asphodelaceae), họ Huyết dụ

(Asteliaceae), họ Tóc tiên (Convallariaceae), họ Tỏi độc (Melanthiaceae), họ Phong nữ (Nolinaceae), họ Hương bài (Phormiaceae), họ Trong lâu (Trilliaceae), họ Huyết giác (Dracaenaceae), họ Hành biển (Hyacinthaceae),

họ Loa kèn trắng (Liliaceae) [1]

Với số lượng chi và loài nhiều như trên họ Hành được coi là một họ lớn Thực vật họ Hành đa dạng về loài, nơi phân bố Chúng phân bố khắp nơi trên đất nước ta từ rừng núi, đồng bằng tới các rừng ngập mặn ven biển Thực vật

họ Hành được con người sử dụng vào nhiều mục đích khác nhau nhưng tập trung nhiều nhất vao hai lĩnh vực: Chơi hoa, cây cảnh và làm thuốc chữa bệnh [9] Trong 100 loài thực vật họ Hành có mặt ở Việt Nam thì có đến 49 loài được trồng để chơi hoa và cây cảnh

Nếu phân loại theo Takhtajan thì những loài thực vật sử dụng để chơi hoa

(hoa cắt và hoa trồng chậu) tập trung vào 2 họ: Họ thuỷ tiên (Amaryllis), họ

Loa kèn trắng (Lilium) Hai họ này có 27 loài sử dụng để chơi hoa Còn lại 22

loài sử dụng để chơi cây cảnh tập trung vào 3 họ: Họ Thùa (Agavaceae), họ Huyết giác (Dracaenaceae), họ Huyết du (Asteliaceae) [1]

Với số lượng loài hoa cây cảnh họ Hành nhiều như trên thì rất cần được quan tâm nghiên cứu, khai thác để phục vụ cho nhu cầu thẩm mỹ của cuộc sống 2.2.2 Đặc điểm thực vật

Đại đa số các cây họ Hành là cây thân thảo, cây bụi, đôi khi cũng gặp

dạng cây leo trong chi Asparagus, sống lâu năm, thân củ, thân rễ hay căn hành Lá dài hình mũi mác, gân song song hoặc hình cung Lá thường xếp

thành 2 hàng đối diện nhau hoặc xếp thành vòng xoắn Trên lá không có mạch, mạch chỉ có ở rễ nhưng đã chuyên hoá cao

Hoa thường lưỡng tính nhưng cũng có thể bắt gặp cây mang cả hoa đơn tính và lưỡng tính hoặc chỉ mang hoa đơn tính, hoa thường có cuống, đôi khi

không có cuống Bao hoa đối xứng toả tròn hoặc đối xứng hai bên, thường có

màu sắc sặc sỡ, thường 6 cánh, rời hoặc hợp Nhị hoa 6, hiếm khi 3 hoặc 4, rời

hoặc hợp với bao hoa Bao phấn hình tim đính gốc hoặc đính lưng, khi chín nứt dọc theo 2 đường ở 2 bên bao phấn Nhuy dài và mảnh, đầu nhuy tròn

hoặc chia 3 thuỳ Bầu trên, ít khi là bầu trung hay hạ, thường có 3 ô, ít khi là 2

hay 4 ô, có nhiều noãn trong mỗi ô Quả phần lớn là quả nang, có vách ngăn

Có 1 hay nhiều hạt, hạt thường đẹt, phát tán nhờ gió, đôi khi cũng gặp hạt có

Chi Hippeastrum thuộc họ Hành (Liliaceae), bộ Hành(Liliales), phân

lớp Hành (Liliidae), lớp thực vật một lá mầm (Liliopsida) có nguồn gốc từ

Nam My Chi Hippeastrum hiện có 257 loài được tìm thấy, tuy nhiên cũng có

tài liệu nói rằng chi này có khoảng 70-75 loài và hơn 600 dạng lai [17]

Mac dù hầu hết các cây hoa trong chi Hippeastrum đều xuất phát từ Hà

Lan và Nam Phi nhưng ngày nay chúng lại rất phát triển ở Anh, Nhật, Israel,

Ấn Độ, Brazil và Australia [39]

Tại Mỹ, Loa kèn gần như nở thường xuyên trong các ngày lễ, tết và rất

được ưa chuộng Hiện đã có rất nhiều dạng được lai tạo, có những dạng cho mùi thơm và có từ 4 - 12 hoa/ngồng Một số loại đặc sắc được ưa thích như: Lady Jane: hoa màu đỏ salmon, sọc trắng; Picotee: hoa trắng viền đỏ; White

Peacock: hoa trắng, rất thơm

Ở Việt Nam chưa có nhiều loài trong chỉ này nhưng sự phân bố của

chúng là khá đa dạng, có thể bắt gặp các giống loa kèn ở khắp nơi trong cả nước Ở miên Nam thấy có nhiều loài hơn miền Bắc, việc trồng, nhân giống, mua bán loại cây hoa này cũng diễn ra khá phổ biến trong khi ở miền Bắc còn

chưa nhiều Ngay tên gọi của loài hoa này ở nước ta cũng rất đa dạng, ở miễn

Bắc gọi là “loa kèn”, miền Trung gọi là “lan huệ”, miền Nam gọi là “tứ diện” [30] Ở miền Nam xuất hiện một số loài khá đẹp như: Hippeastrum esquestre var alba: hoa trang; Hippeastrum esquestre var splendes: hoa đỏ, cuống dai; Hippeastrum esquestre var fulgidum: hoa mau cang cam tuoi có viền trang; Hippeastrum esquestr var major: hoa mau vàng cam tươi gốc cánh có mau xanh.[42]

2.3.1.2 Dac diém thuc vat hoc

Các loài thực vật trong chi Hippeastrum đều có dạng cây thảo

- Thân hành lưu niên, có hình dạng gần như hình cầu, đường kính từ 5- 12cm

- Lá hình dải mọc thành 2 hàng, gân song song, mép nguyên, thuôn nhọn ở đỉnh Trên cây thường có từ 2-7 lá, dài 30-90cm, rộng 2.5-5 cm

- Cán hoa thẳng, rỗng, không có lông nhưng có lớp phấn trắng bao phủ,

cao 30-75cm, đường kính 2.5-5 cm

- Cụm hoa khi chưa nở được bao bọc bởi 2 lá bắc, 2 lá này sẽ khô đi khi hoa nở

- Hoa moc thành cụm ở đỉnh của trục hoa, hình phễu hoặc hình chuông,

thường có 6 cánh hoa trên một vòng, cũng có thể có nhiều cánh hoa trên nhiều

vòng, bầu dưới Màu sắc hoa vô cùng phong phú bao gồm các màu cơ bản: đỏ, hồng cánh sen, hồng đỏ, trắng, cam, vàng, xanh nhạt và vô số những màu hoa khác được tạo thành bởi sự đan xen của các đường sọc hay xương cá trên cánh hoa

- Chỉ nhị dính với ống bao hoa

- Nhuy thon và mảnh, dài hơn nhị, đầu nhuy chia 3 thuỳ rõ rệt khi chín

- Quả nang, khi chín tự mở

- Hạt dẹt, màu đen [39]

2.3.1.3 Đặc điểm sinh trưởng phát triển

Nhìn chung, các củ Loa kèn từ lần ra hoa thứ 2 thì đều có khả năng ra

hơn một ngồng hoa tuy nhiên cũng còn phụ thuộc vào giống Một số củ nhỏ

có thể cho 2 ngồng hoa trong khi nhiều củ khá to lại chỉ cho một ngồng Đã có nhiều trường hợp củ loa kèn được trồng trong điều kiện tối ưu và được chăm sóc tốt đã cho tới 3 ngồng trong một vụ hoa Một củ hoa phải ra ít nhất là 4 lá

to và khoẻ vào năm trước thì mới có khả năng lại cho hoa vào vụ hoa sang

năm Một số củ xuất hiện 2 ngồng hoa cùng một lúc nhưng thường thì chúng

ra hoa lệch nhau, ngồng thứ 2 có thể ra muộn hơn ngồng thứ nhất vài ngày cho đến vài tuần, cá biệt có thể đến vài tháng Ngồng ra sau có thể chỉ cho 2 đến 3 hoa trong khi ngồng ra trước thường có 4 hoa [39]

Các cay trong chi Hippeastrum có một đặc điểm là không ra lá trước

khi cây ra hoa Các củ hoa Hà Lan thì thường ra hoa trước, đến khi hoa tàn thì mới bắt đầu ra lá Còn các củ hoa từ Nam Phi thì lại ra lá cùng lúc với sự xuất hiện ngồng [43]

Hầu hết các cây có hành và giò ngầm đều có thời kỳ ngủ nghỉ dưới đất sau khi ra hoa và đây cũng là thời kỳ cần ít sự quan tâm chăm sóc nhất trong năm Việc trồng Hippeastrum cũng như hầu hết các cây họ Hành khác trên đất

thoát nước tốt là điều vô cùng quan trọng vì hành sẽ dễ bị thối vào thời kỳ ngủ

nghỉ nếu đất quá ẩm và thông gió kém

2.3.1.4 Bộ NST

Các nhà khoa học đã xác định được bộ NST đơn bội của các loài trong chi Hippeastrum là n=11 Hầu hết các loài đều có bộ NST lưỡng bội 2n=22, tuy nhiên người ta cũng đã bắt gặp một số loài có bộ NST tam bội, tứ bội thậm chí là ngũ bội (b6 NST trong tế bào sinh dưỡng là 33, 44, 55) Loài H blumenavia thì lại được tìm thấy với bộ NST 2n=20 [44]

2.3.2.Crinum ssp

2.3.2.1 Crinum latjfolium L (Trình nữ hoàng cung)

Nguồn gốc: Cây có nguồn gốc ở Việt Nam, thường mọc ở các tỉnh phía Nam như Biên Hoà, Phước Tuy Gần đây người ta mới đưa ra trồng ở các tỉnh

phía Bắc để làm cảnh và làm thuốc

Đặc điểm thực vật học: Trinh nữ hoàng cung là loại cây thảo, thân hành

như củ hành tây to, đường kính 10-12cm, bẹ lá úp nhau thành một thân giả dài khoảng 10-15cm, có nhiều lá mỏng dài từ 80-100cm, rộng 5-8cm, hai bên

mép lá lượn sóng Gân lá song song, mặt trên lá lõm thành rãnh, mặt dưới lá

có một gân chính nổi rất rõ, gốc bẹ lá nơi sát đất có màu đỏ tím

Hoa mọc thành tán gồm 6-18 hoa, cụm hoa mọc trên một trục dài 30- 60cm, bao hoa dài 7-10cm, màu trắng hơi phớt hồng Mỗi bản bao hoa rộng

tới 2,5cm phần dưới dính nhau tạo thành ống Có 6 chỉ nhị đính trên ống bao

hoa Bầu hạ, có 3 lá noãn Từ thân mọc rất nhiều củ con có thể tách ra để trồng riêng dễ dàng

2.3.2.2 Crinum amabile Donn (Nang hoa đỏ)

Cây có nguồn géc tir Sumatra (Indonesia)

Đặc điểm thực vật học: Là cây thảo có thân hành tròn, đường kính 5-

6cm, vẩy có màu nâu, thân giả cao Lá hình dải dài 30-60cm, rộng 2-3cm,

chóp nhọn Cụm hoa dạng tán gồm 5-6 hoa bao bởi những hoa màu xanh

xanh; lá đài và cánh hoa hình dải, dài 5-6cm, mặt ngoài ửng hồng hay tím,

ống hoa màu đỏ; chỉ nhị đỏ; bầu hình trứng ngược có vòi nhuy mảnh

Cây ra hoa mùa hè, hoa có mùi thơm ngát

2.3.3 Eucharis grandiflora Planch & Linden (Ngoc tram)

Đặc điểm thực vật học: Cây có thân hành lớn, ngoài có nhiều vảy bao bọc Lá có dạng trái xoan, dài 20-30cm, màu xanh nhạt, chóp lá nhọn, ngắn,

gốc lá thuôn tù, mép nguyên, gân lá hình cung, cuống lá hình lòng máng Hoa lớn, cụm hoa dạng tán mang 2-7 hoa, trục hoa mập, dài 50-60cm

Cánh hoa hợp ở gốc, trên chia 6 thuỳ nhọn Hoa màu trắng có cuống dài, hoa đẹp và thơm Nhị có 6, chỉ nhị không dính trên ống bao hoa mà dính với nhau bởi một phân phụ có dạng chén Bầu hạ có 3 lá noãn Quả nang, hình cầu

2.3.4 Dracaena

2.3.4.1 Dracaena sanderiana ƒ.virescen Hort (Phật dụ xanh)

* Đặc điểm thực vật học:

Phật dụ xanh còn có tên khác là: Trúc Phát Tài, Trúc Phú Quý, nguyên

sản ở vùng Tây Phi, 10 năm nay được nhập vào nhiều nơi của nước ta Phật dụ

là cây cảnh thân gỗ, xem lá Thân cây mảnh mai, cao trên Im, đường kính

thân khoảng Icm Lá mềm, thuôn dài, màu xanh đậm, đầu lá nhọn và uốn ra

phía ngoài Lá dài khoảng 18-20cm, bẹ lá ôm lấy thân, các lá mọc tập trung toả ra trên đỉnh cành Loài này có một số biến thể: mép lá có đốm vàng

(cv.Virescens), mép lá có đốm trắng (cv.Margaret) (Jiang Qing Hai, Trần Văn

Mão,2006) [7] [8]

Phật dụ xanh ưa ẩm, ấm, khá chịu bóng, sợ nắng, yêu cầu đất nhiều

mùn Loài này mẫm cảm với ánh sáng trực xạ, nhiệt độ qua đông an toàn là trên 100 [4]

2.3.4.2 Dracaena sanderiana ƒ.virescen Sand (Phật dụ sọc)

Phật dụ sọc: Hình dáng trông hơi giống Phật dụ xanh nhưng Phật dụ sọc

có lá ngắn hơn và nhỏ hơn, màu sáng hơn, có sọc trắng, hoặc vàng trên mép lá

và thân cây có sọc trắng xen kẽ với sọc xanh Cây mọc thành bụi khá dày, đường kính thân dén lcm, cao 1,5cm, phiến lá đứng hay ngang, rộng 2-4cm

Loài này sinh trưởng phát triển chậm hơn Phật dụ xanh [7]

Hai loài phật dụ trên đều mang đặc điểm chung như: ít thấy hoa quả khi cây trưởng thành tích luỹ đủ một lượng dinh dưỡng nhất định, gặp nhiệt độ thấp thích hợp cây mới ra hoa Hoa tự tán, các tán lại tập hợp thành dạng chùm mọc ra ở ngọn cây Hoa dài khoảng 2cm, có màu vàng tươi, tràng hoa dính với nhau đến lcm Quả phinh to Icm, quả có màu vàng hay đỏ, mỗi quả

chứa I hột

Việt Nam có khoảng 20 loài thuộc chi này, một số loài khác cũng được

tréng lam cay canh nhu: Dracaena angustifolia Roxb.: Phat du lá hẹp;

Dracaena cambodiana Pierre ex Gagn.: Phat du Cambodia; Dracaena draco L.: Phat du réng; Dracaena fragrans (L.) Ker.-Gawl.: Phat du thom;

Dracaena fragrans (L.) Ker.-Gawl var massangeana Hort La c6é soc vàng ở

gitta; 7 Dracaena surculosa Lindl var pustulata Hort.[42]

2.3.5 Chi Lilium

Các loài thuộc chi Lilium có thân dạng hành có vay Than khi sinh c6

lá Hoa lưỡng tính, kích thước lớn mọc ở nách lá hay ở ngọn, có rất nhiều màu

sắc khác nhau Hoa có thể mọc riêng lẻ hay thành cụm gồm nhiều hoa, bao

hoa 6 mảnh dạng cánh Nhị 6, bầu hình trụ, đầu nhuy, chia 3 thuỳ, quả nang

có 6 góc và 3 ô Chi Lilium có nhiều loài khác nhau với những dạng hoa và màu sắc hết sức đa dạng phong phú và hấp dẫn

Một số giống Lily có triển vọng và đang được ưa thích ở Việt Nam

+ Giống Tiber: hoa màu nâu hồng, lá to đầu tròn, số hoa trên cành 3 - 5 hoa, hoa to, cây cao vừa phải (80 - 90cm)

+ Giống Siberia: hoa màu trắng, lá to nhọn, số hoa trên cành 4 - 5 hoa,

hoa to cây thấp (60 - 70em)

+ Giống Acapulo: hoa hồng sẫm, lá to nhọn, số hoa trên cành 3 - 5 hoa, hoa vừa, cây cao (90 - 120cm)

+ Giống Sorbonne: hoa màu hồng nhạt,lá nhỏ, số hoa trên cành 6 - 7 hoa, hoa nhỏ, cây cao (90 - 120cm) (Đặng Văn Đông, Đinh Thế Lộc) [2]

+ Allantic: có thời gian sinh trưởng là 105 ngày, cao I 10cm, lá xanh đậm,

hoa có màu đỏ đậm viền trắng không thơm (Trần Duy Quý và cs, 2003) [15] 2.4 Kỹ thuật nhân giống và chăm sóc một số loài hoa cây cảnh họ Hành

(Liliaceae)

2.4.1 Hippeastrum equestre Herb (Loa kén)

Loa kèn là loại cây trồng khá dễ tính, nó chịu được mọi chế độ khắc

nghiệt về dinh dưỡng, ánh sáng Nó có thể sống được ở nơi ít nắng, nhiều

nắng, nơi đất tốt, đất cần, nơi khô hạn hay nơi đủ ẩm, trong điều kiện nào nó

cũng ra hoa Chính vì vậy mà loa kèn không phải là một loài hoa quí, người ta

trồng củ ở đâu đó rồi quên đi, đến khi hoa nở thì mới nhớ đến Tuy nhiên, trong những điều kiện như vậy loa kèn sẽ cho ít hoa/cụm, kích thước hoa nhỏ

và độ bền cũng kém hơn Nhưng khi nó đã trở thành loài hoa thương mại, người ta trồng và nhân giống với số lượng lớn để đưa ra thị trường và với

những người thực sự yêu thích loài hoa này thì những yêu cầu về điều kiện

ngoại cảnh thích hợp nhất cho nó sinh trưởng phát triển bắt đầu được quan tâm

và tìm hiểu

Hoa loa kèn được trồng chủ yếu vào tháng 9,10 và đến tận tháng 4 năm sau mới cho thu hoạch Nếu được chăm sóc tốt, đủ chất dinh dưỡng thì một củ giống cho tới 15-17 hoa nếu không nó chỉ cho từ 1-2 hoa Để trồng cây loa kèn đúng kỹ thuật phải cẩn thận từ khâu chọn và làm đất

Đất phải có thành phần cơ giới nhẹ Đất thích hợp là đất xốp, nhiều

mùn, có thể bổ sung thêm phân hữu cơ hoai mục và phân làm từ xương động vật Độ ẩm vừa phải, thoát nước nhanh nhưng phải giữ ẩm tốt Đất thịt, đất nghèo dinh dưỡng pha sét hay cát pha nhiều không thích hợp cho sinh trưởng phát triển Đất trồng hoa phải tránh nắng, tránh xa nơi có lò gạch, gần nhà máy có khói than

* Nước: Loa kèn không cần tưới thường xuyên tuy nhiên vẫn phải lưu ý cung cấp nước đây đủ cho cây, vào mùa đông tưới ít hơn Chú ý giữ cho củ không bị úng nước nếu không rất dễ gây thối củ [27]

* Ánh sáng: Loa kèn có thể trồng được ở noi dai nắng và cớm nắng tuy nhiên tốt nhất là ở dưới giàn che có ánh nắng vào buổi sáng [26]

* Nhiệt độ: Loa kèn có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới Nam Mỹ nên nhiệt

độ cao vào mùa hè cũng không có hại đến cây, tuy nhiên nếu nhiệt độ nóng

quá thì nên chuyển cây vào nơi có bóng râm cho mát Nếu trồng ngoài trời thì nên lấy rơm rạ hoặc lá khô phủ quanh gốc

* Dinh dưỡng: Sự ra hoa của cây sẽ làm giảm kích cỡ của củ, do đó nếu muốn năm sau cây tiếp tục cho nhiều hoa và hoa to thì ngay sau khi hoa héo phải cung cấp dinh dưỡng cho cây càng sớm càng tốt

* Chăm sóc

Khi cây trồng từ củ hoặc từ hạt đã đủ lớn thì có thể đưa ra ngoài trời vào khoảng giữa cho đến cuối tháng 5 Vào tháng 9, trừ khi nhiệt độ vẫn còn quá

cao thì bắt đầu giảm lượng nước tưới cho cây, điều này sẽ làm giảm nguy cơ

bị thối rễ đồng thời củ hoa cũng bước vào thời kỳ nghỉ ngơi nên đòi hỏi lượng nước không nhiều Người ta thường tiến hành chuyển cây vào khoảng tháng

10 cho đến đầu tháng 11 Với cây trồng chậu thì có thể chuyển sang chậu lớn

hơn khi củ đã trưởng thành và đẻ nhánh

Nếu muốn cây đẻ nhánh nhanh thì có thể chuyển cây ra ngoài đất, khi

đó cây cũng cần ít sự chăm sóc hơn

* Các phương pháp nhân giống

Nhân giống từ củ con

Khi đường kính củ con được 2-3 cm thì tách khỏi cây mẹ, có thể trồng trong chậu đất hoặc chậu nhựa tuy nhiên nếu là chậu đất thì cần tưới nước

thường xuyên hơn là trong chậu nhựa Nhúng đáy củ cùng với bộ rễ trong nước

ấm, điều này có tác dụng làm mềm rễ và thuận lợi cho bộ rễ lan ra khắp chậu

Khoét một hố trên bề mặt đất rộng hơn đường kính củ, đặt củ vào hố sao cho khoảng 1/3 củ nổi trên mặt đất Những củ con này sẽ ra hoa sau 2 hoặc 3 năm

Nhân giống bằng kỹ thuật cắt lát (chipping)

Kỹ thuật này có thể áp dụng với tất cả những cây họ Hành mà củ được tạo thành từ những lớp vảy xếp khít nhau xung quanh đỉnh sinh trưởng trung

tâm như Hippeastrum, Narcissus, Galanthus Các bước tiến hành:

1 Chọn những cây hành bố mẹ khoẻ mạnh, sạch bệnh, nhổ khi cây đang trong trạng thái ngủ nghỉ

2 Thao tác trên bề mặt sạch đã được sát trùng, sát trùng lưỡi dao để gọt bớt

mũi và rễ hành Chia đôi hành qua phần gốc (gốc của hành được gọi là đĩa gốc), tiếp tục chia nhỏ các nửa hành sao cho mỗi lát đều mang một mảnh đĩa gốc

3 Ngâm các lát hành trong thuốc diệt nấm trong khoảng 10-15 phút, khuấy thường xuyên, sau đó vớt lên khay bằng lưới kim loại cho ráo nước

4 Bỏ mỗi lát hành vào trong một túi nilong có chứa chất khoáng bón

cây hoặc đá trân châu ẩm và buộc kín túi, để nhiều không khí trong túi Để túi vào nơi tối, nhiệt độ khoảng 21°C, kiểm tra thường xuyên để phát hiện các dấu hiệu bị thối

5 Sau khoảng 12 tuần các hành con sẽ xuất hiện ở gốc của lát cắt, tách

các hành con trồng vào chậu có chứa hỗn hợp đất thoát nước tốt

Cây sinh trưởng từ lát cắt cho đến khi đạt được kích thước ra hoa nói chung mất từ 2-4 năm

Nhân giống bằng hạt

Hạt loa kèn màu đen và mỏng như tờ giấy Khi quả chín và nứt, tách lấy

hạt, phơi khô nơi râm mát trong vài ngày Nên gieo hạt ngay sau đó Có thể

đánh giá sơ bộ được khả năng nảy mầm của hạt: về hình thức, hạt phải có màu đen bóng; khi sờ phải cảm nhận rõ hạt cứng và chắc qua lớp màng mỏng [39] Chất nên tốt nhất để trồng cây từ hạt là tro trấu + mụn xơ dừa + phân bò

trộn đều với tỉ lệ 1:1:1 Sau khi tưới đẫm chất trồng, dùng dao rạch những khe

nhỏ rồi cắm từng hạt vào khe, chú ý cắm đầu đẹt của hạt xuống đất sao cho

khoảng 1/3 hạt nhô lên khỏi chất trồng, sau đó phun sương để giữ ẩm Có thể tăng độ ẩm để hạt mau nảy mầm bằng cách lấy tấm kính hoặc nylon (phải là

loại nylon màu trắng, trong) đậy lên trên chậu [27]

Với phương pháp trồng từ hạt thì từ khi hạt nảy mầm cho đến khi ra hoa

sẽ mất từ 2-3 năm Ở Việt Nam, mùa đông không có tuyết và sương giá thì

cây sẽ lớn nhanh và cho hoa sớm hơn là ở các nước xứ lạnh

* Kỹ thuật điều khiển loa kèn ra hoa

Muốn loa kèn ra hoa theo ý muốn thì có thể thực hiện theo qui trình sau: Trước hết tính thời gian bắt đầu thực hiện, tính lùi theo công thức:

7 tuần + 2 ngày + 8 tuần + I tuần = 16 tuần 2 ngày

Trong đó: 1 tuần là thời gian treo hong củ cho khô nhựa

8 tuần là thời gian để củ trong tủ lạnh

2 ngày là thời gian ngâm rễ trong nước

7 tuần là thời gian trồng củ xuống đất cho đến khi ra hoa

Như vậy, nếu muốn cây ra hoa vào khoảng ngày 25/12 thì thời gian bắt đầu qui trình là khoảng 5-10/9

Thực hiện:

Bước 1: Nhổ củ ra khỏi đất, cắt bỏ lá, chú ý không cắt quá sát mặt củ vì

như thế có thể làm cho nước thấm vào bên trong củ làm nhữn củ Giữ nguyên

bộ rễ, rửa sạch đất bám trong rễ, chú ý không để dập hoặc gẫy rễ Sau đó treo

củ lên chỗ mát để hong khô nhựa trong thời gian 1 tuần

Bước 2: Sau 1 tuần, lấy củ gói vào giấy báo, cất vào ngăn rau trong tủ lạnh trong khoảng thời gian 8 tuần Chú ý khi cất củ trong tủ lạnh thì không để chung với các loại quả chín khác đặc biệt là táo, vì các loại quả chín sẽ tiết ra khí ethrel không tốt cho củ hoa

Bước 3: Sau 8 tuần, lấy củ ra khỏi tủ lạnh, cắt bỏ những rễ con đã bị

khô, chừa lại những rễ to, mập và trắng NÑgâm rễ vào nước trong thời gian từ

24-48 giờ, chú ý không để củ ngấm nước

Bước 4: Sau 2 ngày rễ đã trương nước, mang củ trồng xuống đất với chất trồng càng xốp càng tốt Trước khi trồng tưới đẫm chất trồng Sau khi trồng không tưới trong khoảng 10 ngày đầu, sau đó chỉ phun sương

Sau thời gian khoảng 3 tuần, mầm hoa sẽ nhú ra Khi mầm hoa đã nhú thì có thể tăng lượng nước tưới Loa kèn sẽ ra hoa sau khi trồng khoảng 6-7 tuần Khi thực hiện qui trình điều khiển loa kèn ra hoa, nên chọn những củ đủ

độ lớn, có khoảng 6-8 lá trở lên thì khả năng thành công càng cao [27]

* Sâu bệnh và biện pháp phòng trừ

Bệnh hại: Loa kèn thường bị một loại ném (Stagonospora curtsii) ky

sinh và gây ra những vết màu đỏ trên lá hay hoa Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng loại nấm này có thể bị tiêu diệt khi nhiệt độ ban ngày lên tới 46°C ở nơi nguyên sản của loa kèn, nhiệt độ có thể lên tới 40-50°C trong bóng râm, vì vậy

xử lý củ loa kèn ở nhiệt độ như vậy trong thời gian ngắn thì cũng không gây tác hại nghiêm trọng đến cây [39]

Sâu hại: Loa kèn thường bị một loài sâu phá hại vô cùng nghiêm trọng,

đó là Briữhys crimi, là loài sâu hại chính trên cây trinh nữ hoàng cung Sâu thường xuất hiện và gây hại khi cây bắt đầu ra hoa Bri/hys crini Fabr là loài

sâu biến thái hoàn toàn, cơ thể hình ống thon dài, mình phủ đầy lông, trên mỗi đốt của cơ thể có 2 hàng vân trắng chạy ngang Sức ăn lá của sâu non tỷ lệ

thuận với tuổi phát dục Tuổi sâu càng lớn, sức ăn càng khoẻ, đặc biệt khoẻ ở tuổi cuối Diện tích lá mà sâu non tuổi 6 ăn gấp 6 lần sức ăn của sâu non tuổi

5, gấp 3 lần sức ăn của tuổi 1 đến tuổi 5 cộng lại [32], [33]

2.4.2 Eucharis grandiflora Planch & Linden (Ngoc tram)

- Nhân giống: Từ trước đến nay, cây hoa ngoc tram được nhân giống bằng cách tách củ đem trồng sau khi kết thúc mùa cho hoa Củ cây ngọc trâm được giâm tốt nhất trong hỗn hợp gồm 3 thành phần: Than bùn, phân chuồng

hoai mục và cát [28] Nhiệt độ tốt nhất để giâm củ ngọc trâm là 20°C Nên

giâm củ trong chậu là tốt nhất Một chậu có đường kính 15cm đủ để giâm 6 củ

hoa ngọc trâm Để ngọc trâm có thể cho hoa ngay trong năm, khi trồng nên

chọn những củ to bằng củ hành tây trở lên Nếu củ nhỏ thì phải 1-2 năm sau

khi trồng mới cho hoa được [9]

- Trong quá trình sinh trưởng, để có thể ra hoa cây Ngọc trâm phải trải

qua ít nhất 4 tuần trong điều kiện nhiệt độ thấp từ 8-18°C Nhiệt độ thấp phải

được duy trì liên tục trong 4 tuần nếu không cây không cho hoa Sau giai đoạn

nhiệt độ thấp, nhiệt độ cao lại được duy trì trở lại [25], [30] Ngọc trâm có thể trồng được trong chậu hoặc trên luống có khả năng thoát nước tốt Cây ngọc trâm ưa đất tốt nhiều mùn và ẩm, chịu cớm vừa và không ưa ánh sáng chói chang của mùa hè, nhưng nếu đặt Ngọc trâm ở nơi hoàn toàn không có ánh sáng trực tiếp, lá sẽ bị táp héo hết, mùa thu mới cho lá trở lại, khi đó cây khó

cho hoa Ngọc trâm cho hoa kéo dài từ mùa thu qua đông sang xuân và nở rộ

Trong khi sự an toàn của con người đối với thực phẩm biến đổi gen vẫn

còn chưa được khẳng định chắc chắn thì việc nghiên cứu hệ thống chuyển gen

hiệu quả cho các loài hoa cây cảnh từ đó chuyển được các gen mong muốn tạo

ra các đặc tính mới lạ (mầu sắc, cấu trúc hoa, hương thơm, tuổi thọ của hoa cắm, các đặc tính kháng sâu và bệnh hại, chống chịu với điều kiện bất thuận, ) luôn là mong muốn của các nhà chọn tạo giống

Một số nghiên cứu về hoa lily:

Hoa lily thudc chi Lilium là một trong những loài hoa đẹp và có giá trị

trên thị trường hiện nay Các nỗ lực chính trong nghiên cứu chuyển gen vào

cây lily đã được thực hiện bởi các phương pháp chuyển gen trực tiếp như bắn gen (Nishihara và cộng sự, 1993; Sanford và cộng sự, 1993; Wilmink và cộng

sự, 1995; Tsuchiya và cộng sự, (1996), xung điện (Miyoshi và cộng sự, 1995)

và gần đây đã tạo được cây Lilium longiflorum chuyển gen nhờ phương pháp bắn gen [21], [22], [23] Trong một số năm gần đây, sự thành công trong

nghiên cứu chuyển gen nhờ vi khuẩn Agrobacterium đã được công bố trên một số loài thuộc họ Liliace bao gồm: Asparagus officinalis (Kiasaka và

Kameya, 1998), Allium sativum (Kondo va céng su, 2000), Allium cepa (Eady va cong su, 2000), Agapanthus praecox (Suzuki va céng su, 2001) va Muscari armeniacum (Suzuki va Nakano, 2002) Gan day nhất, Y.Hoshi và

cộng sự đã nghiên cứu thành công quy trình tạo cây chuyển gen cho cây Oriental hybrid lily, Lilium cv Acapulco bằng vi khuẩn Agrobacterium [24]

Trong thời gian 2003-2005 Viện nghiên cứu rau quả và Viện di truyền

nông nghiệp đã tiến hành các nghiên cứu trồng khảo nghiệm một số giống hoa lily nhập nội, với các mục tiêu chọn lọc được bộ giống lily phục vụ sản xuất,

nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả, đảm bảo tính ổn định, bền vững, đồng

thời tạo ra khối lượng sản phẩm hàng hoá lớn, đạt chất lượng cao phục vụ tiêu

dùng trong nước

Hiện nay, có rất nhiều giống lai được tạo ra bằng phương pháp lai hữu tính giữa các loài hoa thuộc chi Lilium với nhau Các giống loài này có sức sinh truởng khoẻ, có khả năng chống sâu bệnh mang lại các đặc trung hình thái, dạng trung gian của bố và mẹ với các màu sắc hết sức độc đáo và lạ mắt (Nguyễn Thị Phương Thảo 1998) [18]

Một phương pháp nhân giống khác hiện nay cũng đang được áp dụng

đó là nhân giống hoa lily bằng cách tách củ

Tách củ là phương pháp nhân giống bằng cách tách củ con được sinh ra

từ củ mẹ Có thể trồng cây chuyên để nhân giống cũng có thể kết hợp với sản

xuất hoa vụ hè để nhân giống, nhưng do khí hậu nóng nên chất lượng củ loại

Lñly là cây ưa ẩm nhưng không chịu được úng, nên đất trồng lily phải

chọn những vùng đất cao ráo, thông thoáng và có điều kiện tưới nước Tho kinh nghiệm thì nên chọn đất ở những vùng núi cao, ven sông, ven hồ hoặc

bán đảo là tốt nhất Đất làm vườn ươm phải là đất nhiều mùn, tơi xốp, thoát

nước tốt, luống rộng 100-120cm, đọ dài tùy ý

- Trồng và chăm sóc

Trồng với khoảng cách cây 12x15cm Mỗi luống rạch 5-6 hàng sâu 5- 7cm; rạch xong tưới đủ nước, đợi nước ngấm đi rồi đặt củ vào hàng, cách nhau 15cm, sau d6 lap dat day 5-8cm

- Chăm sóc cây con:

Sau khi cây mọc đều thì bón một lượng đạm ure nhỏ (1/1000), có thể sử

dụng NH,SO, để điều chỉnh độ chua Mỗi ha bón 37kg đạm ure hoặc 74kg đạm

sunfat amon Hòa phân trên vào nước để tưới, sau 20 ngày obns một lần nữa giống như trên Đến khi cây chuẩn bị có nụ, mỗi ha bón 75kg diamon phốtphát

(DAP) + 22,5 kg monokaly phốt phát (KH;PO,) để cho củ lớn nhanh Khi cây có

nụ thì phun lênlá dung dịch sungphat kali và axit boric với lượng 25kg-30kg cho mỗi ha Cứ 7 ngày phun 1 lần cho đến khi cây ra hoa Nếu hòa vào nước thì nông

độ phân là 0.3%, nếu phun lên là thì nồng độ là 0,2%

Trong quá trình trồng cần xới nhẹ, xới nông để tránh tổn thương rễ, phải nhổ bỏ và tiêu hủy kịp thời cây bị bệnh

Đào củ giống ở vùng núi cao thường đầu tháng 12, lá bắt đầu khô héo, vùng đồng bằng đầu và giữa tháng 1 đến tháng 3 lá héo, cần đào củ ngay để bảo quản Khi đào củ, không tách ngay củ mẹ với củ con mà dưới I-2 ngày, sau khi loại bỏ đất bùn và rễ rồi mới tách Cần chú ý là củ được đào về phải để

nơi khô mát, tránh không được phơi ra ánh nắng Khi thu hoạch nếu thân cây chưa khô hẳn thì hãy đặt cây vào nơi dâm mát 2-3 ngày, để cho dinh dưỡng trong thân dồn hết về củ rồi mới cắt thân

- Phân loại củ

Mỗi củ mẹ đều có thể 3-5 củ con tương đối lớn (chu vi 5cm trở lên) và

4-8 củ nhỏ (chu vi 1-3) củ mẹ được phân loại theo độ lớn để dùng, những củ con có chu vi 5 em trỏe lên trồng sau 1 vụ có thể thaàn củ nhỡ để sản xuất hoa (10cm trở lên) Củ có chu vi 1-3cm thì phải trồng 2 vụ mới thành củ sản xuất

hoa được [26]

2.5 Một số giá trị khác của các loài hoa cây cảnh ho Hanh (Liliaceae) Một số loài hoa cây cảnh họ Hành ngoài giá trị trồng làm cảnh, còn có thể sử dụng làm thuốc chữa bệnh rất tốt hoặc cải thiện môi trường sống

- Hippeastrum spp Herb (Loa kèn)

Củ Hippeastrum có chứa các alkaloids loai lycorine nhu amarbelli sine, lycorine, pancracine, vittatine, 11-hydroxyvittatine va hippeastrine Ngoài ra

còn có acetylcaranine, ambelline Các alkaloids này có tính kháng sinh

Các alkaloids trong Loa kèn đang được nghiên cứu về một số tác động dược học Trong số các alkaloids, Iycorine (tên cũ là Narcissine) là chất được

chú ý nhất do có một số hoạt tỉnh sau:

Hoạt tính chống siêu vi trùng: Lycorine có hoạt tính ức chế hoạt động tái lập của siêu vi trùng HIV-I1 khi thử trên dòng tế bào MT4 Lycorine ức chế

sự phát triển của siêu vi trùng coronavirus gây bệnh SARS ở liều 50EC và

đang được nghiên cứu để làm thuốc trị SARS

Hoạt tính chéng sung viém: TNF-alpha 1a mot chat cyto kine căn ban điều hoà tiến trình sưng viêm nên lycorine có triển vọng được dùng làm thuốc chống sưng, trị thấp khớp

Ngoài ra, người ta còn nghiên cứu thấy trong củ Hippeastrum có chứa

các alkaloids có hoạt tính chống ung thư

Galanthamine, cũng là một chất ức chế choninesterase đã được dùng để

trị bệnh Alzheimer [35]

Theo Đông dược: Củ loa kèn có vị ngọt cay, tính ấm, có độc, có tác

dụng tán ứ, tiêu thũng Thân hành được dùng giã nát đắp cầm máu và trị tổn thương khi té ngã

Lưu ý rằng các alkaloids có thể gây ngộ độc khi nuốt phải do đó sau

khi đắp thuốc phải rửa sạch tay và dụng cụ cắt, giã Nếu vô tình nuốt phải thì

cần pha ngay nước chè đặc uống để giải độc [26]

- Crinum latifolium L (Trinh nữ hoàng cung)

Năm 1984, Ghosal đã phân lập và xác định từ cán hoa Trinh nữ hoàng cung một glucoancaloit có tên latios Ghosal còn tách được từ trinh nữ hoàng

cung một số dẫn ancaloit có tác dụng chống ung thư

Theo kinh nghiệm dân gian, chưa được kiểm chứng bằng các công trình nghiên cứu khoa học thì cây trinh nữ hoàng cung được dùng làm thuốc chữa

bệnh đường tiết niệu Có người chữa khỏi bệnh ung thư vú, ung thư tử cung

Một số người mắc bệnh ung thư dạ dày, ung thư phổi và ung thư tuyến tiền liệt

dùng cũng có kết quả tốt

Củ loại cây này rất chát, người ta dùng củ hơ nóng để xoa bóp khi bị tê

thấp, nhức mỏi [37]

Theo nghiên cứu của TS Nguyễn Thị Ngọc Trâm và các cộng sự thì

chất chiết xuất nóng bằng nước từ cây trinh nữ hoàng cung đã cho thấy những tác dụng ức chế sự biệt sinh của tế bào ung thư trong ống nghiệm [38]

- Crinum amabile Donn (Náng hoa đỏ)

- Bộ phận sử dụng làm dược liệu: Toàn thân Thân hành chứa lycorin, lá không độc

- Tính vị, tác dụng: Hành có vị đắng, cay, tính mát, có tác dụng gây

buồn nôn, làm ra mồ hôi Thân hành được dùng trị bỏng, chín mé, nhọt, trị té thấp, phù thũng [14]

2.5.4 Haemanthus multiflorus (Tratt.) Martyn (Héng ti cầu)

- Bộ phận sử dụng làm dược liệu là thân hành Từ thân hành của hồng tú

cầu người ta chiết xuất được các chất alcaloit như montamin, natelesin và một

2.5.5 Dracaena sanderiana f.virescen Hort (Phat du xanh) va Dracaena

sanderiana f.virescen Sand (Phat du soc)

Phật dụ là một trong những loài cây trồng trong nhà được nhiều người

ưa chuộng, không chỉ vì vẻ đẹp vốn có của nó mà còn bởi vì việc trồng và

chăm sóc chúng rất đơn giản Phật dụ có thể sinh trưởng và phát triển xanh tốt trong nước tự nhiên, nếu bổ sung thêm một chút lân, đạm thì cây càng xanh

tốt Nếu thay nước thường xuyên phật dụ có thể sống rất lâu và xanh tươi không kém cây trồng trên đất mùn

Phật dụ dáng thẳng, thân lá xanh tốt quanh năm thể hiện thế kiên cường, dáng trực là một trong bốn dáng cơ bản của cây thế (trực, xiên, hoành, huyền)

Trong đó dáng trực: thân to khoẻ vững chắc cành lá sum suê ca ngợi đức tính

ngay thẳng không gì bẻ gẫy được của bậc trượng phu nên gọi là cây dáng trực thế trượng phu (Jiang Qing Hai, Trần Văn Mão, 2006)[8], Nguyễn Quang Đễ,2004) [5]

Phật dụ còn có khả năng nhả được khí oxi vào ban đêm giúp môi trường trong lành rất tốt cho sức khoẻ nên việc trồng phật dụ trong nhà cũng là một giải pháp rất hữu hiệu để bảo vệ sức khoẻ và cải thiện môi trường sống (trích

theo Nguyễn Trung Đường, 2003)[6]

Ngoài những ý nghĩa trên thì hầu hết các loài hoa cây cảnh thuộc họ

Hành đều được dân gian cho rằng mỗi loài thường được gắn với một sự tích và

có ý nghĩa tượng trưng cho sự may mắn, sung túc thịnh vượng, trong sáng,

thành công như:

Thuỷ tiên hương là loài đẹp từ rễ đến hoa, nếu hoa nở trong ngày Tết thì

gia đình may mắn sung túc quanh năm

Thiết mộc lan còn được gọi là Kim phát tài khi nở hoa thì được cho là

sắp có những tài lộc bất ngờ cho gia chủ

Phật dụ (phát lộc- cây lộc) lá cây xanh tốt quanh năm sẽ mang lại sự no đủ

Trúc Nhật, Lan quân tử: Biểu trưng cho sự ngay thẳng Lan nậm rượu,

Dứa mỹ: sự tươi tốt, mới mẻ Lily mang đến sự may mắn, ấm áp Ngọc trâm: nét đẹp trong sáng