Báo cáo nghiên cứu khoa học " Đánh giá khả năng dễ bị tổn thương của tài nguyên nước lưu vực sông Thạch Hãn " pdf

176 Đánh giá khả năng dễ bị tổn thương của tài nguyên nước lưu vực sông Thạch Hãn Trịnh Minh Ngọc* Khoa Khí tượng Thủy văn và Hải dương học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN, 3

176

Đánh giá khả năng dễ bị tổn thương của tài nguyên nước

lưu vực sông Thạch Hãn

Trịnh Minh Ngọc*

Khoa Khí tượng Thủy văn và Hải dương học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN,

334 Nguyễn Trãi, Hà Nội, Việt Nam

Nhận ngày 29 tháng 4 năm 2011

Tóm tắt: Quản lý tổng hợp tài nguyên nước theo lưu vực sông là một vấn đề cấp thiết hiện nay

Đánh giá khả năng dễ bị tổn thương của tài nguyên nước lưu vực là cơ sở để các nhà khoa học đưa

ra các biện pháp quản lý phù hợp theo hướng phát triển bền vững Bài báo này có nội dung giới thiệu kết quả nghiên cứu đánh giá chỉ số tổn thương của nguồn nước lưu vực sông Thạch Hãn

Từ khóa: đánh giá tổn thương, Thạch Hãn

1 Mở đầu 1

Nước là một tài nguyên quan trọng nhất của

lưu vực sông Việc sử dụng nước có mối liên

quan mật thiết với sử dụng đất và ảnh hưởng

đến hệ sinh thái lưu vực nên quản lý nước theo

lưu vực sông sẽ giúp sử dụng và bảo vệ tốt hơn

tài nguyên đất và môi trường Để thực hiện

chính sách quản lý tổng hợp tài nguyên nước

lưu vực sông hiệu quả, cần thiết phải hiểu và

đánh giá được khả năng dễ bị tổn thương của tài

nguyên nước Đánh giá khả năng dễ bị tổn

thương của tài nguyên nước là một quá trình

điều tra, khảo sát và phân tích hệ thống tài

nguyên nước, từ đó đánh giá khả năng nhạy

cảm của hệ thống tài nguyên nước trước những

thay đổi của các yếu tố tác động nhằm đề xuất

các biện pháp giảm nhẹ rủi ro

_

* ĐT: 84-4-38584943

E-mail: ngoctm@vnu.edu.vn

2 Một số đặc điểm về tài nguyên nước lưu vực sông Thạch Hãn

- Lưu vực sông Thạch Hãn có tổng diện tích

2660 km2, là lưu vực sông lớn nhất của tỉnh Quảng Trị, chiếm 56% diện tích toàn tỉnh

- Lưu vực có địa hình đa dạng, được phân thành các vùng như sau: vùng cát ven biển chạy dọc từ cửa Tùng đến bãi biển Mỹ Thủy theo dạng cồn cát; vùng đồng bằng là các thung lũng sâu kẹp giữa các giải đồi thấp và cồn cát hình thành nên các cấu trúc uốn nếp của dãy Trường Sơn, có nguồn gốc mài mòn và bồi tụ; vùng núi thấp và đồi có độ đốc bình quân từ 15 – 18 độ; vùng núi cao xen kẽ cụm đá vôi phân

bố phía Tây giáp biên giới Việt Lào theo hướng Tây Bắc – Đông Nam với bậc địa hình từ 1000-1700m với bề mặt xâm thực và chia cắt mạnh

- Ngành nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn trong toàn lưu vực Nông nghiệp chủ yếu là tự cung tự cấp, chưa đẩy mạnh nền công nghiệp hàng hóa, năng suất nông nghiệp chưa cao dẫn đến đời sống nhân dân chưa được cải thiện nhiều

- Trong phạm vi lưu vực sông Thạch Hãn,

chuẩn dòng chảy năm phân phối không đều

theo không gian, biến đổi phù hợp với sự biến

đổi của lượng mưa năm nghĩa là cũng theo xu

thế tăng dần theo độ cao địa hình với phạm vi

biến đổi từ 30 l/skm2 đến 60 l/skm2 Hàng năm,

trên toàn bộ sông suối trên lưu vực sông Thạch

Hãn có tổng lượng dòng chảy trên lưu vực

khoảng 3,92 km3 [1]

3 Cơ sở lỷ thuyết để xác định các thông số

đánh giá khả năng dễ bị tổn thương của tài

nguyên nước

m:

1700

(R 1700) 1700

0 ( 1700)

S

S

R CS

:

(C 0,3) 0,3

V

C RS

CV

b)

(DP)

cũng như

W

W

u S

DP

W:

P P

d d

DP

Pd: P:

n

W W

u S

DP

, câ

)

-

(MCE): H

3

- (MCS): K

- (MCC):

Dựa

[2]

0,0 0,25

chung chung

d

(VI)

dựa trên tiêu chí xác định trọng số của các thông số

c, sức ép của khai thác sử dụng, khả

năng ô nhiễm, sự thiếu hụt về khả năng quản lý

càng lớn, thì giá trị thông số sức ép càng lớn

Sau khi xác định được các chỉ số dễ bị tổn

thương c ủa TNN, dựa trên bảng phân cấp

(bảng 3) để đánh giá thực trạng TNN, từ đó

định hướng công tác quản lý tài nguyên nước

trên vùng nghiên cứu

Bảng 2 Đánh giá lưu vực thông qua chỉ số khả năng

dễ bị tổn thương của hệ thống

Chỉ số khả

năng dễ bị tổn

thương

Diễn giải

Thấp

0,0 - <0,2 Lưu vực bền vững về mặt giàu tài nguyên, các hoạt động phát triển, tình

trạng hệ sinh thái và năng lực quản lý

Trung bình

0,2 - <0,4

Lưu vực có điều kiện tốt để quản lý bền vững nguồn nước Tuy nhiên, vẫn phải đối mặt với các sức ép cả về hỗ trợ về mặt kỹ thuật cũng như xậy dựng năng lực quản lý

Cao

0,4 - <0,7 Lưu vực đang chịu sức ép cao, cần có những nỗ lực để xây dựng một cơ chế

để cung cấp những hỗ trợ về mặt kỹ

thuật và chính sách nhằm giảm nhẹ các sức ép này

Rất xấu 0,7 – 1,0

Lưu vực đang bị suy thoái nghiêm trọng cả về hệ thống tài nguyên nước cũng như hệ thống quản lý Việc tái thiết lập hệ thống quản lý tài nguyên nước trên lưu vực cần được thực hiện

cả từ phía nhà nước và nhân dân

3 Xác định các thông số và đánh giá khả năng dễ bị tổn thương của tài nguyên nước lưu vực sông Thạch Hãn [3]

a) Thông số sức ép nguồn nước

(1) Hệ số khan hiếm nước: Nằm trong vùng mưa tương đối lớn của nước ta nên dòng chảy năm của các sông suối trong lưu vực sông Thạch Hãn cũng khá dồi dào Môđun dòng chảy năm bình quân đạt 44,8 l/skm2, ứng với lớp dòng chảy hàng năm khoảng 1442,8 mm Hàng năm, trên toàn bộ sông suối trên lưu vực sông Thạch Hãn có tổng lượng dòng chảy trên lưu vực khoảng 3,92 km3 Như vậy mức đảm bảo nước cho một người dân trong lưu vực sông Thạch Hãn là: 12540,79 m3/người.năm Như vậy, xét với giá trị đảm bảo nước trung bình trên thê giới, lưu vực sông Thạch Hãn không bị khan hiếm về nước Do đó, hệ số khan hiếm nước của lưu vực sông RSS= 0

(2) Hệ số biến động nguồn nước: Xét chuỗi tài liệu mưa từ năm 1997 – 2004, trên lưu vực sông Thạch Hãn tính được hệ số biến đổi mưa năm trung bình Cv là 0,22 Vậy hệ số biến động nguồn nước RSv được tính như sau:

0,73 0,3

V V

C RS b) Thông số sức ép khai thác, sử dụng nguồn nước

(1) Hệ số sức ép nguồn nước DPs: Dựa vào

kết quả tính toán cân bằng trên lưu vực sông

Thạch Hãn hiện tại, tổng nhu cầu nước dùng

nước của các ngành trên lưu vực sông Thạch

Hãn là 815,8.106 m3/năm Tổng lượng dòng

chảy năm trung bình của lưu vực là 4,099.109

m3 Vậy hệ số sức ép nguồn nước (DPs) của lưu

vực hiện nay (tính cho năm 2007) là: 0,19

(2) Hệ số tiếp nhận nguồn nước sạch

(DPD): Tỷ lệ % số dân được tiếp cận nguồn

nước sạch của toàn lưu vực được xác định từ tỷ

lệ % số dân được sử dụng nước sạch đối với

trọng số của từng tỉnh và tỷ lệ % trung bình

theo trọng số toàn lưu vực Đối với toàn tỉnh

Quảng Trị, miền núi có hơn 73% dân số được

sử dụng nước sạch, vùng trung du và đồng bằng

ven biển lần lượt trên 74 và 85% Từ số liệu

thống kê, xác định được hệ số tiếp nhận nguồn

nước sạch của lưu vực là 0,61

c) Thông số sinh thái (EH)

(1) Hệ số ô nhiễm nguồn nước (EHp): Số

liệu tổng lượng nước thải trên toàn lưu vực rất

khó thu thập hay đo đạc được, vì vậy có thế giả

thiết rằng 30% lượng nước dùng cho nông

nghiệp và 80 % lượng nước dùng cho sinh hoạt

và công nghiệp sẽ trở thành lượng nước thải

trên lưu vực Do đó, có thể ước tính lượng thải

từ nhu cầu nước cho nông nghiệp, sinh hoạt và

công nghiệp và bằng 99,79 km2 Từ đó xác định

được hệ số ô nhiễm nguồn nước là 0,024

(2) Hệ số suy giảm hệ sinh thái (EHe): Từ

số liệu thống kê về bản đồ sử dụng đất lưu vực

xác định được hệ số EHe của lưu vực sông

Thạch Hãn là 0,036

d) Thông số khả năng quản lý

(1) Thông số hiệu quả sử dụng nguồn nước: Hiệu quả sử dụng nước của lưu vực sông Thạch Hãn là 4,0 USD/m3 [4] Vậy so với trung bình thế giới (8,6) thì thông số hiệu quả sử dụng nước của lưu vực là 0,53

(2) Thông số khả năng tiếp cận vệ sinh môi trường: Theo thống kê của UNDP về các chỉ số phát triển con người năm 2006, tỷ lệ % dân số được tiếp cận với vệ sinh môi trường ở Việt Nam là 61 % Từ số liệu thống kê số dân có khả năng tiếp cận vệ sinh môi trường tỉnh Quảng Trị, có thể xác định thông số khả năng tiếp cận

vệ sinh môi trường của lưu vực là 0,60

(3) Hệ số năng lực quản lý: đây là một hệ số thể hiện năng lực quản lý lưu vực sông Một hệ thống quản lý tốt có thể được đánh giá thông qua hiệu quả của nó trong việc sắp xếp thể chế, thiết lập chính sách, cơ chế cộng đồng và hiệu quả thực hiện

Đối với lưu vực sông Thạch Hãn, chưa có văn bản quy hoạch tổng hợp tài nguyên nước thực sự được phê duyệt Tài nguyên nước lưu vực được quản lý tập trung theo địa giới hành chính, chưa chú trọng đến sự tham gia của người dùng nước Mặc dù trên phạm vi lưu vực nói riêng và tỉnh Quảng Trị nói chung, nhiều dự

án và đề tài đã được thực hiện nhằm phát triển bền vững tài nguyên nước nhưng năng lực thực thi còn hạn chế Từ những nhận xét trên đây có thể đánh giá hệ số năng lực quản lý của lưu vực sông Thạch Hãn là 0,4

3 G

Thông số

RS S RS V DP S DP D EH P EH E MC E MC S MC C

0,2 0,8 0,4 0,6 0.85 0,15 0,3 0,3 0,4

0,3 0,25 0,1 0,35

Kết luận

Từ kết quả tính toán cho thấy, lưu vực sông

Thạch Hãn có chỉ số khả năng dễ bị tổn thương

của tài nguyên nước khá cao Mặc dù không bị

thiếu hụt về nguồn nước, tuy nhiên do khai thác

không hợp lý, chưa có biện pháp quản lý hiệu

quả nên nguồn nước lưu vực sông Thạch Hãn

đang đứng trước nguy cơ phát triển không bền

vững Bên cạnh đó, thấy rằng chỉ số khả năng

dễ bị tổn thương của lưu vực chủ yếu từ sức ép

sử dụng nguồn nước và năng lực quản lý của

lưu vực còn thấp, ảnh hưởng đến tính bền vững

của lưu vực Do đó, cần thiết phải xây dựng kế

hoạch quản lý tài nguyên nước lưu vực sông

Thạch Hãn sớm và kết hợp xây dựng các chính

sách đối với lưu vực tập trung theo hướng nâng

cao năng lực quản lý sẵn có và áp dụng khoa

học kỹ thuật để thực hiện quản lý tài nguyên

nước lưu vực hiệu quả

Lời cảm ơn

Bài báo được hoàn thành với sự hỗ trợ của

đề tài cơ sở TN10.49 và đề tài nhóm A, Đại học Quốc gia Hà Nội, QGTĐ.10-06

Tài liệu tham khảo

[1] Nguyễn Thanh Sơn, Quy hoạch tổng thể tài

nguyên nước tỉnh Quảng Trị đến năm 2010 có định hướng đến năm 2020, 2006

[2] Huỳnh Thị Lan Hương, Nghiên cứu cơ sở khoa

học và đề xuất giải pháp quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông Lô, 2009

[3] UNDP, Methodologies guidlines, Vulnerability

assessment of freshwater resources to environment changes, Thailand, 2009

[4] Ngo Kim Chi, Water related industrial

development and industrial wastewater, Hanoi,

2009

Vulnerability Assessment of Water Resources Systems

in Thach Han basin Trinh Minh Ngoc

Faculty of Hydro-Meteorology & Oceanography, Hanoi University of Science, VNU,

334 Nguyen Trai, Hanoi, Vietnam

Nowaday, intergrated river basin management is one of the most nescessary tasks Vulnerability Assessment of Water Resources Systems is a basis for scientists generate adequate management methods in order to subtainable development This paper presents the result of vulnerabilty indicators

of water resources for Thach Han basin