- Nền kinh tế thị trường là một mô hình kinh tế mà trong đó hầu hết các quan hệ kinh tế được thực hiện dưới hình thái hàng hoá và dịch vụ, với nhiều thành phần tham gia, vận động theo cơ
Trang 1Lời mở đầu
Mỗi một con người Việt Nam đều có một lòng tự hào về dân tộc rất mạnh mẽ Điều đó được xuất phát từ tinh thần đoàn kết dân tộc, yêu nước, sẵn sàng hi sinh để bảo vệ Tổ Quốc Từ thời các vua Hùng dựng nước cho tới nay, đất nước Việt Nam
đã trải qua rất nhiều cuộc chiến tranh bảo vệ đất nước Từ cuộc chiến chống quân Nguyên Mông tới cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp và đế quốc
Mỹ Ngày nay, kết quả của sự hi sinh ấy là một đất nước hoà bình và phát triển Tuy nhiên, chúng ta đã chịu một cái giá không phải là nhỏ: ngoài những thiệt hại không thể tính được về người, chúng ta còn phải gánh chịu sự tổn thất to lớn về kinh tế Đó là: về nông nghiệp 1/7 ruộng đất bị bỏ hoang, 1/3 ruộng đất không có nước tưới để cày cấy, về công nghiệp sản lượng năm 1954 so với năm 1939 từ 10% xuống 1,5% Trong thời gian sau chiến tranh, chúng ta xây dựng một nền kinh té tập trung theo kiểu mẫu Liên Xô và đã thu được một số thành công khắc phục được những khó khăn trước mắt Những tưởng đó là con đường đúng đăn, phù hợp với nước ta nhưng một lần nữa nền kinh tế lại rơi vào khủng hoảng Năm
1986 là một mốc quan trọng của nền kinh tế Việt Nam Tại cuộc họp lần thứ VI của Đảng, quốc hội quyết định chuyển hướng nền kinh tế từ nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa
Vậy tại sao chúng ta phải chuyển đổi nền kinh tế? Tại sao lại phải chuyển sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa? Nền kinh tế này như thế nào? Từ khi chuyển đổi nền kinh tế chúng ta đã thu được những thành tựu gì? Trong tương lai chúng ta sẽ phải giải quyết những vấn đề nào?
Trang 2Trong khuôn khổ của đề án này tôi xin cố gắng làm rõ những vấn đề trên và cùng xác định những công việc mà tuổi trẻ cần làm để đưa đất nước phát triển sánh vai cùng các cường quốc trên thế giới
I.Những vấn đề lý luận về kinh tế thị trường
1 Nền kinh tế thị trường là gì?
- Nền kinh tế thị trường là một mô hình kinh tế mà trong đó hầu hết các quan hệ kinh tế được thực hiện dưới hình thái hàng hoá và dịch vụ, với nhiều thành phần tham gia, vận động theo cơ chế thị trường
- Như vậy, nền kinh tế thị trường là một mô hình kinh tế mà các thành phần của thị trường có mối quan hệ thông qua hàng hoá, dịch vụ và thông qua các hoạt động trao đổi Tất cả các quan hệ đó được điều tiết bằng một cơ chế tự điều tiết của thị trường do sự tác động của các quy luật vốn có của nó Nói một cách cụ thể hơn về
cơ chế tự điều tiết của thị trường đó là một hệ thống hữu cơ của sự thích ưngs với nhau, tự điều tiết lẫn nhau của các yếu tố giá cả, cung-cầu, cạnh tranh trực tiếp phát huy trên thị trường để điều tiết
Thực khó có thể đánh giá đầy đủ những ưu điểm & khuyết tật của cơ chế thị trường Tuy nhiên, cơ chế thị trường có những ưu điểm nổi bật sau:
- Cơ chế thị trường kích thích hoạt động của các chủ thể kinh tế & tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động của họ Do đó làm cho nền kinh tế phát triển năng động, huy động được các nguồn lực của xã hội vào phát triển kinh tế, thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển, nâng cao năng suất lao động xã hội
Trang 3-Sự tác động của cơ chế thị trường đưa đến sự thích ứng tự phát giữa khối lượng &
cơ cấu nhu cầu của xã hội, nhờ đó có thể thoả mãn nhu cầu tiêu dùng cho cá nhân
& cho sản xuất
- Cơ chế thị trường mềm dẻo & có khả năng thích nghi cao hơn khi những điều kiện kinh tế thay đổi
Chính vì vậy, cơ chế thị trường giải quyết được những vấn đề cơ bản của tổ chức kinh tế Song cơ chế thị trường không phải là hiện thân của sự hoàn hảo Nó còn có
cả những những khuyết tật, đặc biệt về mặt xã hội Có thể chỉ ra một số khuyết tật dưới đây của cơ chế thị trường:
- Hiệu lực của cơ chế thị trường phụ thuộc vào mức độ hoàn hảo của cạnh tranh Một nền kinh tế được thúc đẩy bởi cạnh tranh hoàn hảo sẽ dẫn tới phân bố & sử dụng có hiệu quả nhất đầu vào & đầu ra của sản xuất Cạnh tranh không hoàn hảo thì hiệu lực của cơ chế thị trường càng giảm
-Trong cơ chế thị trường, mục đích hoạt động của các doanh nghiệp là lợi nhuận tối đa Vì vậy, họ có thể lạm dụng tài nguyên của xã hội, gây ô nhiễm môi trường sống của con người mà xã hội phải gánh chịu
- Sự tác động của cơ chế thị trường đưa đến sự phân hoá giàu nghèo, tác động xấu đến đạo đức & tình người
- Một nền kinh tế do cơ chế thị trường điều tiết khó tránh khỏi những thăng trầm, khủng hoảng kinh tế có tính chu kỳ
2 Tính quy luật của sự hình thành nền kinh tế thị trường:
- Phát triển là một sự thay đổi về chất, như vậy trước đó chúng ta phải có sự tích luỹ về lượng Hay nói cách khác, chúng ta phải hội đủ các điều kiện thì mới có sự
Trang 4thay đổi đó được Như vậy, muốn hình thành nền kinh tế thị trường , chúng ta cũng phải hội đủ các quy luật hình thành của nó Đó là:
+ Sự phân công lao động xã hội: trước đây trong nền kinh tế tự cung tự cấp, mỗi một thành viên của nền kinh tế đều tự sản xuất ra các mặt hàng theo nhu cầu và khả năng của mình Tức là, một người nông dân muốn có gạo ăn, áo mặc thì anh
ta phải tự sản xuất ra các thứ đó, không ai cung cấp cho anh ta Tuy nhiên, trong nền kinh tế thị trường, các thành viên của nền kinh tế quan hệ với nhau thông qua hàng hoá Tức là sản phẩm của người này cần thiết cho người kia và có thể trao đổi được Như vậy tức là phải có người sản xuất sản phẩm này và có người sản xuất dản phẩm kia Đó chính là sự phân công lao động xã hội Nếu nền kinh tế không
có sự phân công lao động rõ ràng thì sẽ không có hàng hoá và không hình thành nền kinh tế thị trường
+ Quy luật hình thành thứ hai của nền kinh tế thị trường là sự tồn tại độc lập và không phụ thuộc vào nhau giữa những doanh nghiệp , những người sản xuất hàng hoá Có nghĩa là trong nền linh tế thị trưòng, việc sản xuất cái gì, như thế nào, cho
ai là việc riêng của mỗi người, mỗi doanh nghiệp Họ là những người sản xuất độc lập Những doanh nghiệp sản xuất hàng hoá có thể là thuộc quyền sở hữu tư nhân, hay thuộc quyền sở hữu tập thể hoặc thuộc quyền sở hữu của nhà nước nhưng chúng vẫn là những doanh nghiệp sản xuất hàng hoá độc lập Đối với xã hội thì lao động của mỗi doanh nghiệp (dù là thuộc hình thức sở hữu nào) vẫn là lao động tư nhân, và chỉ khi nào bán được hàng hoá thì lao động tư nhân đó mới được xã hội thừa nhận và trở thành một bộ phận thực sự của lao động xã hội Với phân công lao động xã hội, lao động sản xuất hàng hoá mang tính chất lao động xã hội, một
Trang 5bộ phận của toàn bộ lao động xẫ hội Sự phân công lao động xã hội tạo nên sự phụ thuộc lẫn nhau giữa những người sản xuất, họ làm việc với nhau thông qua trao đổi hàng hóa Còn với tư cách là doanh nghiệp thì lao động sản xuất hàng hoá của họ lại mạng tính chất tư nhân Sự mâu thuẫn giữa lao động tư nhân và lao động xã hội được giải quyết khi sản phẩm được trao đổi dưới hình thức hàng hoá Kinh tế hàng hoá tồn tại trong nhiều chế độ xã hội khác nhau, dựa trên nhiều hình thức sở hữu khác nhau, chứ không chỉ dựa trên chê độ sở hữu tư nhân, miễn là những người, doanh nghiệp sản xuất hàng hoá là độc lập và không phụ thuộc vào nhau + Thứ ba đó là sự tồn tại của quan hệ hàng hoá tiền tệ Nếu như chúng ta có được hai điều trên nhưng quan hệ tiền tệ không được thừa nhận thì sẽ không xuất hiện nền kinh tế thị trường Ta có thể thấy rõ trong nền kinh tế hàng hoá tập trung ở nước ta, chúng ta có được sự phân công lao động xã hội, chúng ta có sự tồn tại độc lập của các nhà sản xuất hàng hoá, nhưng lúc này quan hệ hàng hoá tiền tệ không được chấp nhận Sản phẩm lúc này được đem ra phân phối, kết quả là không xuất hiện thị trường Một nền kinh tế thị trường mà không xuất hiện thị trường thì sẽ như thế nào?
3 Các nhân tố của thị trường:
a) Hàng hoá:
- Hàng hoá là sản phẩm của lao động, nó có thể thoả mãn một nhu cầu nhất định nào đó của con người, đồng thời nó được sản xuất ra nhắm đem bán (hay trao đổ trên thị trường) Hàng hoá là một phạm trù lịch sử, sản phẩm của lao động trở thành hàng hoá khi nó trở thành đối tượng mua-bán trên thị trường
Trang 6- Trong xã hội hiện đại, hàng hoá có thể là vật thể (hữu hình), hay là phi vật thể( hay hàng hoá dịch vụ) Đối với bất kỳ một hàng hoá nào, chúng đều có hại thuộc tính sau:
+ Giá trị sử dụng:
- Giá trị sử dụng là công dụng của vật phẩm( tính hữu ích) coá thể thoả mãn nhu cầu nhất định nào đó của con người Mỗi hàng hoá đều có một hay một số công dụng nhất định để thoả mãn nhu cầu của con người Giá trị sủ dụng được phát hiện dần dần nhờ sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật và lực lượng sản xuất VD: Than đá, lúc đầu loài người chỉ biết với công dụng làm chất đốt, nhưng sau này nó được dùng vào ngành công nghiệp hoá chất Xã hội ngày càng tiến bộ, khoa học kỹ thuật ngày càng phát triển thì số lượng giá trị sử dụng ngày càng phong phú, đa dạng chất lượng cao
- Giá trị sử dụng của vật phẩm do thuộc tính tự nhiên của vật quy định và là nội dung vật chất của của cải Do đó, giá trị sử dụng là phạm trù vĩnh viễn
- Giá trị sử dụng là thuộc tính của hàng hoá, nhưng nó không phải là giá trị sử dụng cho bản thân người sản xuât, mà là cho người khác, tức là cho xã hội Trong nền sản xuất hàng hoá, giá trị sủ dụng đồng thời là vật mang giá trị trao đổi
+ Giá trị:
- Giá trị trước hết biểu hiện ra bên ngoài là quan hệ tỷ lệ về số lượng giữa các giá trị sủ dụng khác nhau hay còn gọi là giá trị trao đổi VD: 1 m vải=5kg thóc Sở dĩ, vải và thóc là hai hàng hoá khác nhau, mà vẫn có thể trao đổi cho nhau là vì giữa chúng có một cơ sở chung Đó là hao phí lao động xã hội để tạo ra 2 sản phẩm đó
Trang 7- Vậy hao phí lao động để sản xuất ra hàng hoá kết tinh trong hàng hoá là cơ sở để trao đổi hàng hoá, tạo ra giá trị của hàng hoá Hao phí lao động xã hội để tạo ra sản phẩm được lượng hoá bằng thời gian lao động xã hội cần thiết để sản xuất ra hàng hoá đó Tức là, thời gian cần thiết để sản xuất một hàng hoá trong điều kiện sản xuất bình thường, trình độ kỹ thuật bình thường
- Giá trị trao đổi là hình thức biểu hiện của giá trị: giá trị là cơ sở, nội dung của giá trị trao đổi Giá trị là phạm trù lịch sử, là phạm trù riêng có của sản xuất hàng hoá + Mối quan hệ giữa hại thuộc tính:
- Giá trị và giá trị sử dụng là 2 thuộc tính cùng tồn tại và thống nhất với nhảutong cùng một hàng hoá Người sản xuất làm ra để bán, mục đích của họ là giá trị Nhưng cái mà họ có là giá trị sử dụng, họ chú ý tới giá trị sủ dụng cũng là vì mục đích là giá trị mà thôi Người mua, họ quan tâm tới giá trị sử dụng, nhưng nếu muốn có giá trị sử dụng đó, họ phải trả giá trị cho người sản xuất Tức là họ phải thực hiện giá trị thị trường thì mới chi phối giá trị sử dụng
b) Tiền tệ:
- Tiền tệ về bản chất là một hàng hoá được tách ra làm vật ngang gía chung cho các hàng hoá khác Tiền tệ thể hiện lao động xã hội và biểu hiện mối quan hệ giữa những người sản xuất hàng hoá Cho tới ngày nay vàng vẫn được coi là hàng hoá ngang giá chung, nhưng nó ít được lưu thông mà được thay bằng các loại tiền giấy, kim loại khác rẻ hơn đại diện cho những lượng vàng nhất định
- Vậy tại sao lại xuất hiện tiền tệ? Chúng ta nhìn lại thời kỳ mà nền kinh tế ở giai đoạn tự cung tự cấp Đây là một thời kỳ nền kinh tế cực kỳ kém phát triển, các nhu cầu của con người luôn không được đáp ứng đầy đủ do sự hạn chế về năng lực
Trang 8sản xuất của con người Người nông dân muốn có vải may quần áo nhưng lại không có khả năng sản xuất vải, nhưng lại thừa gạo Trong khi đó người có vải lại thiếu gạo và thừa vải Và họ trao đổi cho nhau Dần dần, các mặt hàng trao đổi trở nên phong phú hơn, nhưng cũng xuất hiện khó khăn Những khó khăn đó là: người nông dân muốn đổi gạo lấy vải nhưng người có vải lại không muốn có gạo Từ đó
họ hình thành nên một vật ngang giá chung Tức là, trong một phạm vi nhất định, một vật được mọi người công nhận và có thể dùng để trao đổi mọi thứ hàng hoá Tuy nhiên, khi kinh tế phát triển thì sự hạn hẹp về phạm vi địa lý của vật ngang giá chung bắt đầu gây khó khăn và tiền tệ ra đời Nhìn vào lịch sử phát triển của tiền
tệ, ta thấy sự ra đời của nó là tất yếu khách quan để đáp ứng được sự phát triển của nền kinh tế hàng hoá Với nhiều đặc tính phù hợp được cả thế giới công nhận, vàng
là kim loại được lựa chọn
- Từ khi xuất hiện, tiền tệ đã góp phần rất lớn vào sự phát triển cả kinh tế, nó thể hiện thông qua 5 chức năng của tiền tệ:
+ Tiền tệ là thước đo giá trị: ngày nay muốn tiêu dùng bất cứ hàng hoá nào chỉ cần chúng ta có tiền đều có thể mua được dễ dàng Đây chính là chức năng cơ bản của tiền Như vậy tiền cũng phải có giá trị của nó Giá trị của tiền là do lượng lao động
xã hội cần thiết để sản xuất vàng quyết định Trên thị trường, giá trị của hàng hoá được biểu hiện bằng tiền gọi là giá cả Giá cả lên xuống xung quanh giá trị và do quan hệ cung cầu chi phối và tiêu chuẩn giá cả không phụ thuộc vào giá trị của vàng
+ Chức năng là phương tiện lưu thông
Trang 9- Trong chức năng này thì tiền làm môi giới trong quá trình lưu thông hàng hoá Chức năng này giúp tách rời hành vi mua và bán Tức là người ta có thể mua ở một nơi vào một thời điểm nào đó và bán ở một nơi khác vào một thời điểm khác Để thực hiện chức năng này phải có tiền thực tế Trong thời kỳ đầu người ta dùng nén vàng bạc, nhưng dần dần được thay thế bằng tiền đúc rồi đến tiền giấy Trong quá trình lưu thông tiền đúc, giấy bị hao mòn nhưng giá trị mà nó đại diện là không thay đổi Trước đây, lợi dụng tính đại diện của tiền đúc và giấy, nhà nước không ngưng sản xuất nhiều tiền loại này làm giảm giá trị đồng tiền, gây ra khủng hoảng kinh tế Vì vậy, ngày nay, nhà nước luôn kiểm soát giá trị của tiền để bình ổn nền kinh tế
+ Chức năng là phương tiện cất trữ:
- Tiền là vật ngang giá chung, nó có thể dùng để trao đổi mọi thứ Vì vậy có thể nói rằng tiền là đại biểu cho của cải xã hội, nên nó có thể được cất trữ Tuy nhiên không phải là tiền nào cũng có thể cất trữ mà chỉ có tiền đầy đủ giá trị như vàng mới thực hiện được chức năng này Nếu hàng hoá nhiều thì tiền đã cất trữ sẽ được tung ra thị trường, nếu hàng hoá khan hiếm thì tiền lại được cất trữ
+ Chức năng là phương tiện thanh toán:
- Với chức năng thanh toán tiền dùng để trả lương, nộp thuế, mua bán hàng hoá
Do để thuận lợi trong kinh doanh, việc mua và bán được tách rời và chức năng thanh toán của tiền ở đây càng thể hiện rõ tầm quan trọng Từ chức năng thanh toán của tiền và nhu cầu thanh toán làm xuất hiện một loại tiền mới là tín dụng dưới các hinh thức như giấy bạc ngân hàng, séc, trái phiếu
+ Chức năng tiền tệ thế giới:
Trang 10- Do được toàn bộ thế giới công nhận về giá trị của tiền, nên thế giới trở thành một thị trường chung Những nước khác nhau có thể mua bán những sản phẩm mà đất nước mình cần Trong chức năng này vàng là phuơng tiện thanh toán quốc tế Các chức năng của tiền tệ liên quan mật thiết với nhau Sự phát triển của các chức năng này phản ánh sự phát triển của sản xuất hàng hoá và những mâu thuẫn của
nó
c) Giá cả:
- Giá cả thị trường là sự biểu hiện bằng triền của giá trị thị trường và giá cả sản xuất Giá cả thị trường được hình thành thông qua sự cạnh tranh giữa các nhà kinh doanh, sản xuất trong cùng một nghành, cùng một loại hàng hoá, nhằm giành được điều kiện sản xuất và tiêu thụ hàng hoá có lợi nhất để thu được lợi nhuận tối đa Song trên thị trường, mỗi loại hàng hoá đều phải bán theo một giá thống nhất Bởi
vì, giá cả thị trường dựa trên cơ sở giá trị thị trường của hàng hoá Giá trị thị trường của hàng hoá là giá trị trung bình của những hàng hoá được sản xuất ra trong một khu vực nào đó hay là giá trị cá biệt của những hàng hoá được sản xuất
ra trong điều kiện trung bình của khu vực đó và chiếm một khối lượng lớn trong tổng số sản phẩm của khu vực này Nghĩa là, nếu đại bộ phận lượng hàng hoá được sản xuất ra trong những điều kiện xã hội trung bình, còn một bộ phận nhỏ được sản xuất trong điều kiện kém và một lượng nhỏ khác trong điều kiện tốt, thì giá trị thị trường của hàng hoá do giá trị của lượng hàng hoá ở khu vực điều kiện trung bình quyết định Hay nều đại bộ phận hàng hoá được sản xuất ra trong điều kiện kém (hoặc điều kiện tốt) thì giá trị thị trường của hàng hóa lại do hàng hoá ở khu vực điều kiện kém (hoặc điều kiện tốt) quyết định