Từ điển khoa học kỹ thuật Anh - Việt part 4 ppt

Do công ra bằng tính số trọng tải của máy với khoảng cách di chuyển tải và công vào bằng tính số ứng lực với khoảng cách di chuyển của ứng lực, hiệu suất có thể được xác định bởi: Phụ tả

dolomite

Từ tính của vật liệu do chuyển động

của các electron trong các nguyên tử

của miễn Trong một mẫu vật liệu không

từ tính, các điểm trong miền có hướng

ngẫu nhiên, vì thế không có sự từ hóa

toàn bộ của mẫu Trong một mẫu vật

liệu đã được từ hóa, các miễn được sắp

xếp sao cho các hiệu ứng từ tính của

áp suất từ đưới tác động lên làm cho

phần vỏ trái đất nhô lên Các vòm

thường được tạo thành do sự phun lên

của các chất mềm dẻo, như muối hoặc

magma chất nhão) Các vòm muối đọc

theo sờ vịnh Bắc Mỹ hình thành do

các trầm tích muối biến phun lên, trong

khi đó các núi Black Hills ¢ South Da-

kota là kết quả của các vòm cấu trúc

được đẩy lên do các khối khí,

dominance tính trội: Trong di truyền

học sự che khuất một alen (một dạng

khác của gen) bởi một alen khác Ví:

dụ, nếu một người thuộc dạng dị hợp

tử có một alen mắt màu xanh và một

alen mắt màu nâu, người này sẽ có mầu

mất nâu, nên alen mắt xanh gọi là có

tinh lận và alen mắt nâu có tính trội

Dominion Astrophysical Observatory

đài vật lý thiên văn Dominion: Đài thiên

văn Canada gần Victoria, British Colum-

bia, nơi có kính phần xạ 1,8m bắt đầu

hoạt động từ năm 1918 do Hội Đẳng khoa

học quốc gia Canada điều hành Đài vật

lý thiên văn vô tuyến Dominion kết hợp

ở tại Penticton, British Columbia, boạt

động với đĩa phát sóng vô tuyến 26m và

viễn vọng kính vô tuyến tổng hợp,

dopamine: La chất dẫn truyền thần

kinh hydroxi tyramine, C,H,,NO,, mét

chất trung gian trong sự hình thành

adrenalin Có các tế bào thần kinh đặc

269

dormancy

biệt (nơron) trong não sứ dụng dopamin

để truyền các xung thần kinh Khu tế bào thần kinh gồm các nơron dopamin như thế nằm ở hạch đáy, và vùng điều khiến cử động Bệnh nhân chịu những cơn run của bệnh Parkinson chứng tỏ

sự suy yếu thân kinh ở trong vùng này Một khu não bộ khác có chứa dopamin nằm ở hệ bản tính, là miền gồm các phần ứng về xúc động Người ta nhận thấy rằng các bệnh nhân phần ứng tốt với các loại thuốc tác động lên các bộ thu dopamin ở trong não

Doppler hiệu ứng Doppler: Sự thay đối tấn số (bước sóng) của sóng quan sát được do chuyển động tương đối giữa nguồn phát sóng và quan sát viên Hiệu ứng Doppler xây ra trong sự địch chuyển ánh sáng đỏ của các sao ở xa Hiệu ứng

này mang tên của nhà vật lý Áo, Chris-

tian Doppler (1803 - 1853)

Dorado: Chòm sao nằm ở nam bán cầu,

có dạng như con cá vàng Sao sáng nhất

sao này là Alpha Doradus, {t khoảng 200 năm ánh sáng dormancy tình trạng ngủ (tình trạng ngưng phát triển): Giai đoạn hoạt động sinh lý suy giảm của các chổi, hạt và các mắm Tình trạng ngủ giúp cho cây vượt qua những điều kiện khắc nghiệt,

chẳng hạn như các cây thường niên vượt

qua mùa đông lạnh giá khi các hạt trong trạng thái ngủ

Có nhiều Ìý do khác để nhiều loại hạt thể hiện thời kỳ ngưng phát triển ngay cả khi có các điều kiện thích hợp để tăng trưởng Đôi khi, tình trạng ngưng phát triển này bị phá vỡ bởi các phương pháp nhân tạo như xuyên lớp vẻ hạt để dễ dàng thông hơi nước hoặc đưa hạt ra ngoài ánh sáng Các hạt khác có thời kỳ ngưng phát triển sau khi chín

dorsal mặt lưng: Ở động vật có xương

sống, bề mặt gần xương sống, Đối với đa số các động vật thì mặt lưng hướng lên trên tức là bể mặt xa nhất so với mặt đất Đối với động vật có hai tay hai chân, như con

dorsal

người, thì mặt lưng hướng ra sau

Không phải tất cả động vật đều có

mặt lưng, cũng giống như không phải

tất cả động vật đều có trán Những động

vật không có xương sống cấp thấp, như

con sứa, không có đầu và không có phần

trước

DOS: Viết tắt của Disc Operating Sys-

tem (Hệ điều hành đĩa), là hệ điều hành

máy tính được thiết kế đặc biệt để dùng

với bộ nhớ đĩa, cũng còn có một tên

khác của hệ điểu hành đặc biệt MS -

BOS

dot matrix printer may in ma tran diém:

May in ding cho may tinh, tao ra ting

ky tự bằng cách in một mẫu, hoặc một

ma trận gồm các điểm rất nhỏ, Đầu in

gồm các đường hoặc các khối có 9 hoặc

24 kim in Khi đầu in di chuyển qua lại

ngang trên trang giấy, các kim được

đẩy về phía trước để gõ vào ruy băng

mực và tạo các điểm tạo nên ký tự lên

trang giấy nằm phía dưới

Máy in ma trận điểm linh hoạt hơn

máy in bánh xe hình hoa cúc do nó có

thé in được đỗ họa và văn bản với nhiều

kiểu chữ khác nhau Máy in ma trận

điểm rẻ hơn máy in laser và máy in

phun mực, và do các kim của máy in gõ

vào trang giấy nên có thể tạo ra các

bản sao bằng carbon Tuy nhiên, máy

Đầu in; 5, Kim in

dot matrix printer

270

downhole measurement

in ma trận điểm gây ồn khi hoạt động

và không tạo được các bản in có chất lượng cao

double bond Tiên kết đôi: Hai liên kết

cộng hóa trị giữa các nguyên tử kế cận trong alkene (- C = C -) vA trong xeton (C=O)

double decomposition sy phan hủy đôi: Phan ứng giữa hai chất hóa học dẫn đến sự trao đổi thành phẩn của mỗi hợp chất để tạo ra hai hợp chất khác nhau

Ví dụ, nếu dung dịch nitrat bạc đưa vào trong dung dịch clorua natri thì có

sự trao đổi ion để cho nitrat natri và clorua bạc

double star sao đôi: Hai sao xuất hiện gần nhau Hầu hết các sao đôi hút nhau

do trọng lực và di chuyển trên quỹ đạo của nhau tạo thành sao đôi thật còn những sao đôi khác ở xa trái đất Qua viễn vọng kính cả hai loại sao đôi nầy

đêu thấy như nhau

downhole measurement phương pháp

đo bằng lỗ khoan: Trong địa chất, phương

pháp thực nghiệm được tiến hành bằng cách đưa thiết bị xuống dưới một lỗ khoan Các thiết bị như thế có thể là các máy dò để nghiên cứu các dao động truyền qua đá từ một máy phát, hoặc

để đo điện trở suất của đá hoặc phóng

xa tự nhiên

đpi: (Viết tắt của dots per inch) Số

điểm trên một inch: Số ảo độ phân giải của hình ảnh tạo ra ở màn hình

và máy in.

dpi

Draco: Trong thiên văn, chòm sao lớn

nhưng yếu nằm ở cực bắc

drag ive cần, sự cần: Sự cản trở chuyển

động của một vật thể khi đi qua một

lưu chất (chất lồng hoặc chất khí) Máy

bay khi bay qua không khí sẽ gặp lực

can khí động học làm hao tến nhiên

liệu, do đó máy bay thường được tạo

dạng thuôn để làm giảm lực cản đến

mức tối thiểu Trong trường hợp xe hơi

cũng như thế Tàu, thuyển khi đi chuyển

đưới nước cũng chịu tác động của lực

cần vào thành tàu, thuyền Các tàu chạy

nhanh là các tàu có cánh quạt thủy lực

có thân tàu nhô cao trên mặt nước trong

khi chạy

DRAM: (Viét tat cia Dynamic random -

access memory) Bột nhớ truy cập ngẫu

nhiên động: Thiết bị nhớ máy tính gỗm

một vi mạch tích hợp (chip) bằng silic

thường được dùng làm bộ nhớ truy cập

ngẫu nhiên của máy vi tính, DRAM sẽ

làm mất nội dung của nó nếu như cứ

mỗi 3 miligiây chúng không được đọc

và ghi lại Quá trình này được gọi là

làm tươi (refresh) bộ nhớ DRAM chạy

chậm hơn nhưng rẻ hơn SRAM, một

dạng khác của bộ nhớ bằng vi mạch Silic

driver chương trình điểu khiển: Trong

máy tính, chương trình điều khiển thiết

bị ngoại vi Mỗi thiết bị nối kết với

máy tính cân một chương trình điều

khiển

Ví dụ, thông thường có thể nối nhiều

loại máy in khác nhau, mỗi loại có một,

chương trình vận bành riêng, với cùng

một loại máy tính Điều này có thể thực

hiện được vì các chương trình điều khiển

Tnáy in sẽ dịch các lệnh in chuẩn của

máy tính thành các lệnh đặc biệt dùng

cho máy in

drug thuốc: Bất kỳ loại hóa chất nào

đưa vào trong cơ thể con người hoặc

động vật để làm tăng hoặc ngăn chặn

một chức năng sinh học Hầu hết các

loại thuốc đang sử dụng đùng để phòng

ngừa hoặc điều trị, hoặc làm giảm các

triệu chứng của bệnh, bao gồm thuốc

kháng sinh, thuốc giảm đau, thuốc gây độc tế bào và thuốc ức chế miễn dịch Ngày nay, các loại thuốc dùng phổ biến nhất là nicotine (có trong thuốc lá) và rượu Chúng tác động lên hệ thần

‘inh va rat c6 hai

drumlin: Ngon déi dai, thoai thoải được tạo thành ở các vùng đóng băng trước đây Các mảnh đá vụn thu nhặt được ở

các dải băng đã tạo thành ngọn đổi có

dạng hình trứng, cao 8 - 60m và dài

0,õ - 1km Những ngọn đổi này là đấu

hiệu cho biết hướng di chuyển của băng

drupe quả hạch: Loại quả có nhiều thịt,

có một hoặc hai hạt có lớp cứng bảo vệ bao quanh, ví dụ như quả anh đào, quả hạnh, quả mận Quả gồm một lớp vỏ

bên ngoài, lớp thịt và lớp vô cứng bên

trong bao quanh hạt

Dừa cũng là loại quả hạch nhưng lớp vô ngoài khô và có nhiều xơ Mâm xôi là loại quả gộp gồm nhiều quả hạch nhỏ

dry-cleaning phương pháp tẩy khô:

Phương pháp làm sạch vải bằng cách đùng các dung môi bay hơi như tricloroethene (tricloroethylene) hòa tan các vết dầu mỡ Phương pháp này không dùng nước Phương pháp tẩy khô được phát triển lần đầu ở Pháp-năm 1849 Một số chất dung môi được biết là

có hại cho tầng Ozone va ‘dung méi tetracloroethene là độc ở trong nước và bốc hơi độc khi đun nóng

dry Íce nước đá khô: Dioxide carbon

(GO,) rắn, dùng làm chất làm lạnh Ở

nhiệt độ trên 70°C (110, 2°F), nước đá khô thăng hoa (biến thành hơi không qua giai đoạn hóa lông) thành khí di- oxide carbon (carbonic)

drying sự sấy kh: Sự loại bổ nước ra khỏi một chất mà không làm thay đổi cấu tạo hóa học của nó (khác với sự khử nước) Các tác nhân sấy khô gồm các chất tây rửa như clorua calci, các acid đậm đặc như acid sulphuric và acid

BTP

nitric, và các loại keo Silic,

DTP: Viết tắt của desktop publishing

ductile material vat liệu dẻo, vật liệu đễ

kéo sợi: Vật liệu có độ biến đạng lớn

hơn giới hạn đàn hồi (xem elasticity)

mà không bị đứt gãy Kim loại và vật

liệu dẻo, có thể kéo thành sợi, hoặc có

thể đập hoặc cuộn thành những tấm

mỏng mà không gãy So sánh với brittle

material

ductless gland tuyến nội tiếc: Một thuật

ngữ khác của endocrine gland

drump sự kết xuất: Trong máy tính, quá

trình chuyển nhanh dữ liệu đến bộ nhớ

ngoài hoặc máy in Kết xuất màn hình

là thực hiện một bản in cửa màn hình

hiện hành

dune côn cát: Đổi cát do gió thối cuốn

thành Gió thổi cát bay lên theo hướng

gió bên mạn đổi, những hạt cát bay

lên rồi rơi xuống ở mạn đổi khuất gió

Dần dân, đồi cát đi chuyển theo hướng

gió

Các đổi cát là đặc điểm của các sa

mac cat va ở dọc bờ biển Đồi cát hình

sao tạo thành bởi các ngọn gió có hướng

không nhất định Đôi cát đọc nằm song

song theo hướng gió

duodecimal system hệ thập nhị phân:

Hệ ký hiệu số học có cơ số 12, một thời

kỳ được xem là tốt hơn hệ số thập phân

vì số 12 có nhiều thừa số (2,3,4,6) hơn

sé 10 (2,5) Bay giờ hệ thập nhị phân

được thay thế bằng hệ thập phân được

thừa nhận rộng rãi hơn

duodenum ta trang: Trong động vật

có xương sống, một đoạn ống tiêu hóa

nằm giữa đạ dày và ruột non, có vai tra

trong việc tiêu hóa carbohydrat, chất

béo và protein Sau đó, các phân tử nhỏ

hơn được tạo thành sẽ được hấp thụ

bởi tá tràng hoặc hồi tràng

Các chất đưa vào tá tràng nhờ các

cơ eo thắt môn vị nằm ở cuối đạ dày

Khi thực phẩm chuyển vào tá tràng thực

phẩm được trộn với mật ở trong gan và

với các enzym trong tuyến tụy là tuyến

272

dye tiêu hóa nằm gần trên ruột Mật sẽ trung hòa tính acid ở trong dịch tiêu hóa và giúp tiêu hóa các chất béo duralumin Buy - ra: Hợp kim nhôm nhẹ được dùng rộng rãi trong việc chế tạo máy bay, gồm nhôm pha đồng, manhê và mangan

dust bowl lòng chão bụi: Vùng nằm trong miễn Great Plains ở Bắc Mỹ (từ Texas đến Kansas) chịu sự xói mòn của gió do hạn hán và khô cần, Lớp đất trên mặt đã bị gió thổi đi vào những đợt hạn hán những năm 1930 và những năm 1880,

dust devil bio bui: Bão bụi nhỏ gây ra

ác cây tạo một vành đai rộng quanh khu vực cây nhiễm bệnh

Bệnh này được trình bày lần đầu ở

Hà Lan và đầu những năm 1930 đã

truyền sang Anh và Châu Âu;cũng như Bắc Mỹ

Vào những năm 1970, một bệnh dịch mới do nhiều dang virus của loại nấm này gây ra, có lẽ là được mang từ Canada đến Anh

dye thuốc nhuậm: Là chất khi hòa tan vào dụng dịch với vải thì sẽ nhuộm màu, khó tẩy được Thuốc nhuộm trực tiếp

kết hợp ngay với vải để cho màu, thuốc nhuộm gián tiếp đòi hồi phải có một chất khác để xử lý với vải trước Thuốc nhuộm ủ là các chất tan không màu, khi phơi ngoài không khí sẽ cho một hợp chất có màu không tan được

Các thuốc nhuộm tự nhiên bao gồm

dye-transfer

thuốc nhuộm cây chàm, thuốc nhuộm

cây thiên thảo, thuốc nhuộm cây huyết

mộc, thuốc nhuộm yên chỉ, còn thuốc

nhuộm công nghiệp (được sử dụng vào

thế kỷ 19) thường là thuốc nhuộm tổng

hợp: Màu xanh axid phát triển năm

1835 và màu tía năm 1856 Thuốc

nhuộm công nghiệp gồm thuốc nhuộm

azo acridine, anthracene và aniline

dye-transfer ảnh in chuyển màu: Trong

ngành ảnh, ảnh in được thực hiện bằng

cách dùng các âm bản tách màu đỏ,

vàng và xanh được ín chung với nhau

dyke đê: Via đá hỏa thành được tạo

nên do sự xâm nhập của macma ngang

Nobel sáng chế đầu tiên

dynamo Dinamé: Máy phát điện đơn giản, hoặc máy chuyển hóa cơ năng thành điện năng Dạng cơ bản của đinamô gôm một nam châm mạnh, giữa

hai cực của nam châm này có một vật dẫn quay, thường đó là cuộn dây, Cơ năng do chuyển động quay được chuyển đổi thành dòng điện trong lõi

ác đinamô ngày nay hoạt động theo các nguyên lý do nhà vật lý Anh, Michael Faraday, đưa ra năm 1830, là sức điện động xuất hiện trong vật dẫn khi nó chuyển động trong từ trường dyne: Đơn vị lực trong hệ CgS, ký hiệu

là dyn Một newton bằng 105 dyn

dysprosium ĐiproSi: Nguyên tố kim loại của chuỗi lanthan, ký hiệu Dy, số nguyên tử 66, khối lượng nguyên tử tương đối 162,50 Nó là một trong những chất có từ tính mạnh nhất đã biết và có khả năng hấp thụ các neu- tron rất lớn Được nhà hóa học Pháp, Paul Lecoq de Boisbaudran (1838 - 1812) tìm ra năm 1886

ẩ

tượng biến động trong thời gian ngắn

bên trong về trái đất hoặc trong lớp áo

gây nên Điểm phát sinh động đất được

gọi là tiêu điểm, còn điểm bắt đâu động

đất ở trên mặt trái đất thì gọi là tâm

ngoài Các sóng va đập được xếp thành

hai loại (sóng P và sóng S8 lan truyền ở

bên trong trái đất, và sóng lan truyền

ở trên mặt L và R) Các tổn hại do các

sóng trên mặt gây nên được xếp theo

thang Merealli có cải biên căn cứ trên

những tổn hại cấu trúc cục bộ Những

tổn hại này phụ thuộc vào bản chất

lớp đất nằm dưới và các đá gốc Cường

độ động đất đo bằng thang Richter căn

cứ trên biên độ của dấu vết rộng lớn

nhất ghỉ được trên địa chấn ký chuẩn

đặt ở cách tâm ngoài 100 km

earth science khoa học về trái đất: Môn

khoa học tìm hiểu về bản chất, nguồn

gốc, sự tiêu hóa và hoạt động của trái

đất hoặc các bộ phận của trái đất, nhận

thức đầy đủ về vị trí trái đất trong vũ

trụ và đặc biệt là trong hệ mặt trời Địa

lý là môn khoa học nghiên cứu về tính

chất vật lý của trái đất, có chú ý tới cấu

trúc vật lý và động học của trái đất Địa

hóa học là môn khoa học nghiên cứu về

tính chất hóa học của trái đất, có liên

quan đến thành phần và sự biến đối

hóa học của trái đất Địa chất là môn

khoa học nghiên cứu phần vật chất rắn

của trái đất, các quá trình hình thành

và biến đổi của trái đất trong suốt lịch

sử 4 - ð tỉ năm của nó

earth summit héi nghị thượng đỉnh về

trái đất: (tên chính thức là Hội nghị

Liên hiệp quốc về Môi trường và Phát

triển) cuộc họp quốc tế tại thành phố

Rio de Janeiro, Brazil vào tháng 6 năm

276

-EBCDIC:

echinoderm

1992, hội nghị thảo ra các biện pháp

về bảo vệ môi trường thế giới Các hiệp ước được đưa ra để chống chọi với sự nóng lên của địa cẫu và bảo vệ đời sống hoang đã (phần sau không được Mỹ ký)

(Viết tắt của extended

binarycoded decimal interchange code) (trong vi tinh): Ma chuyén déi thap phan ma héa nhi phan mé rong EB-

CDIC 1a so dé ma hóa dùng để biểu diễn 2ö6 ký tự bằng cách sử dụng 8 bit cho mỗi ký tự

EBCDIC character ký tự EBCDIC: Một trong các ký hiệu bất kỳ của tập hợp 8 bit EBCDIC

eccentricity độ lệchtâm: Trong hình học, là tính chất của một tiết điện conic (hình tròn, elip, parabol hoặc hyperhol)

Nó là khoảng cách của một điểm bất

kỳ trên đường cong đến một điểm cố định (tiêu điểm) chia cho khoảng cách

của điểm bất kỳ ấy tới một đường thẳng

cố định (trục), Hình tròn có độ lệch tâm

bằng O; với elip thì nó nhỏ hơn 1; với

parabol nó bằng 1; với hyperbol nó lớn hơn 1

ecdysis sự lột xác; Là sự lột bố có định kỳ lớp vỏ cứng bên ngoài của một

số côn trùng và loài chân đốt để chúng phát triển Trước khi lột xác sẽ có một

lớp vỏ mềm hình thành bên trong lớp

vỏ ngoài Sau khi lớp vỗ ngoài tách ra, các động vật này sẽ bò ra bên ngoài và lớp vẻ mới cứng dân lại,

ECG viết tắt của eleetrocardiogram

điện tâm đổ: Sự ghỉ lại các hoạt động điện của tim trên một băng giấy chuyển động Điện tâm đồ ghỉ bằng một thiết

bị gọi là điện tâm ký Việc này giúp chẩn đoán các bệnh tim theo những

thay đổi đặc trưng trên ECG, echinoderm nhóm động vật da gai: Là nhóm động vật không xương sống sinh sống dưới nước thường cố năm phần

đối xứng xuyên tâm kể cả sao biển, sao lông, huệ biển, cầu gai biển và hải sâm

Khám phá quả đất từ bên ngoài

và bên trong Những năm gần đây,

ngành địa chất học đã kết hợp với

khoa học để tạo ra một nguyên tắc,

toàn diện về khoa học trái đất và đã

có sự ra đời của hệ thống tập hợp đữ

liệu tinh vi Tuy nhiên cũng còn có

rất nhiều tranh cãi giữa các khoa học

gia nghiên cứu về vấn để này

Những người theo thuyết cổ điển

thì cho rằng cách duy nhất để nghiên

cứu quả đất là đi ra ngoài, lấy mẫu,

ghi lại và nghiên cứu trực tiếp Còn

những người theo cấp tiến thì luôn

cho rằng cách duy nhất để có cái nhìn

toàn điện về quả đất là qua bộ cảm

nhận từ xa và các dữ liệu đã vi tính

hóa Tuy nhiên, cho dù khoa học có

thay đổi như thế nào đi nữa thì cũng

còn chỗ cho cả hai phương pháp trên

Bo dac qua dat

Ưu điểm nổi bật nhất của bộ cảm

nhận từ xa là việc đo khoảng cách Bê

xặt của quả đất có thể được đo chính

xác bằng trắc địa học (do một máy thu

đặt trên mặt đất nhận tín hiệu từ vệ

tinh), bằng tia laze (vệ tính sẽ phản

hổi tín hiệu phát lên từ mặt đất đến

một máy thu khác trên mặt đất), và

bằng phép đo giao thoa đường đáy so

với tín hiệu nhận được ở mặt đất từ

một thiên thể ở xa trái đất Các kỹ thuật

này có thể đo các khoảng cách dài hàng

ngàn km với sai số nhỏ hơn 1 cm

Ngày nay, sự di chuyển trên bể

mặt trái đất cũng như sự phát triển

của các phiến địa tầng đều có thể đo

đạc được Trước đây, để đo tốc dé di

chuyển này, người ta phải tính toán

sự thay đổi vị trí trung bình của chúng

qua từng thập kỷ hoặc thế kỷ Các

kết quả đo đạc hiện nay cho thấy rằng

mỗi năm phiến địa tầng ở ngoài đại

dương vấn phát triển đều đặn là

12mm/năm, đãy núi ngắm ở giữa Đại tây đương là 160mm Sự di chuyển chính của các lục địa rất bất thường

Ví dụ như Great Riểt Valley ở Đông phi đã không đi chuyển trong vòng

90 năm qua, với thời gian đó trung bình thì lục địa đó có thể đi chuyển đến 100mm

Khai thác dầu khí ngoài khơi Dầu khí là nhiên liệu thô quan trọng nhất của xã hội Khi các nguồn này bắt đầu cạn kiệt, người ta bắt đầu quan tâm đến các thêm lục địa của quả đất Vào nắm 1991, Brazil đã bắt đầu khai thác một giếng dẫu sâu 752m

ở ngoài khơi bờ biển về phía Đông Bắc của nước này Người ta dự đoán rằng vào năm 2000, hơn 30% sản lượng đầu của thế giới sẽ được khai thác từ những giếng dầu ở ngoài khơi Tuy nhiên, trữ lượng dẫu chính vẫn

có thể nằm ở một nơi nào khác

Có một giả thiết được chấp nhận

rộng rãi rằng dầu khí được hình thành

từ những tàn tích của thực vật và động

vật bị chôn vùi dưới lớp đá trầm tích

Cũng có một giả thiết khác cho rằng đầu khí bắt nguồn từ các chất vô cơ

như mêtan và hydro bị kẹt lại trong

đá Granit và đá biến chất từ khi trái đất được hình thành; và dầu sẽ từ đó

rỉ vào các lòng chảo trầm tích xung quanh Một nhóm chuyên gia đã khoan

vào đá granit ở Thụy Điển từ năm

1987 và đã tìm thấy dầu

Sự thay đổi khí hậu Với việc đốt cháy đầu và các nhiên liệu có cacbon đã đưa vào bầu khí quyển một lượng lớn khí CO, và làm tăng khả năng thay đổi khí hậu Tuy nhiên, khí hậu địa cầu chưa bao giờ

ổn định, do đó những tác động của con người lên môi trường có thể bị thiên nhiên che lấp Những vỉa than

echo 278 eclipse

ở Bpitzbergen và những tàn tích của

sông băng ngay giữa vùng sa mạc của

Úc châu chứng tổ khí hậu đã thay

đổi trên diện rộng hàng triệu năm

qua

Kết quả nghiên cứu của chương

trình Greenland Ieecore đã cho thấy

rằng trong suốt thời kỳ băng hà, nhiệt

độ ở hai vùng cực thay đổi từ lạnh

(khoảng 12°C thấp hơn hiện tại) cho

tới ôn hòa (khoảng 7°C cũng thấp hơn

hiện tại) Mỗi giai đoạn băng giá kéo

đài từ khoảng 500 đến 2000 năm, bắt,

đầu rất đột ngột và kết thúc dẫn dẫn

Mật số sự thay đổi khí hậu đột ngột

do thiên tai trong quá khứ có lẽ là do

tác động của một thiên thạch khổng lễ hoặc sao chổi Người ta đã phát hiện một vết lõm đo va chạm có độ tuổi khoáng 214 triệu năm ở Canada và vết lõm này đường như có liên quan đến

sự tiệt chủng hàng loạt vào kỷ Trias-

sic Các khoa học gia vẫn còn đang tìm

kiếm tàn tích của một thiên thạch mà

họ cho rằng đã làm tiệt chủng loài khủng long cách đây 65 triệu năm

Động vật da gai thường di chuyển bằng

những chân hình ống hoặc các nang

chứa nước có thể thụt ra hoặc vào cơ

thể chúng

echo tiếng dội: Tiếng vọng, sóng dội

là sự lập lại của một sóng âm thanh

hay tín hiệu rađa siêu âm do hiện tượng

phần xạ từ một bề mặt Bằng cách đo

chính xác thời gian truyền sóng đi và

về và biết được tốc độ truyền sóng rađa

(tấc độ ánh sáng) hay sóng siêu âm

(tốc độ âm thanh trong nước), người ta

có thể tính được cự ly của vật phản xạ

echolocation định vị bằng âm thanh: Là

phương pháp xác định vị trí của vật

thể bằng cách sử dụng âm thanh ở một

số loài động vật như dơi và cá heo

Chứng sẽ phát ra một chuỗi âm thanh

có tần số cao (thường ở tần số siêu âm

~ ngoài tầm nghe của con người) và lắng

nghe âm thanh phản hồi từ chướng ngại

vật để xác định chính xác vị trí của

chúng

Vị trí của vật thể có thể xác định

được bằng cách đo khoảng thời gian

âm thanh được phát đi và phản hồi

lại

Sự định vị bằng âm thanh rất có

ích trong những điêu kiện thị giác bình

thường không thể quan sát được như

trường hợp của dơi vào ban đêm và ở

cá heo ở những vùng nước đục Một số loài chim cũng có khả năng này echo sounder máy đò tiếng đội: Là máy đò tìm các vật dưới nước bằng âm thanh - Sử dụng sóng âm phản hồi Phần lớn các tàu được trang bị máy dò

tiếng đội để đo bể sâu của nước phía

dưới, Máy dò tiếng dội gồm một máy phát xung siêu âm và một máy thu đò xung phản hồi từ đáy biển Thời gian tín hiệu được truyền đi và phần hôi về phản ảnh độ sâu của nước Các thuyên đánh cá cũng sử dụng máy đò này để

dò tìm những đàn cá

eclipse thiên thực: Hiện tượng một thiên thể đi qua bóng tối của một thiên thể khác Từ thường được dùng để chỉ hiện tượng nhật và nguyệt thực, biện

tượng có thể là một phan hoặc toàn phần, nhưng cũng có thể để chỉ hiện tượng che khuất các hành tỉnh quay quanh sao Mộc bởi chính sao Mộc Sự che sáng một vì sao bởi một thiên thể Thái dương hệ được gọi là hiện tượng che khuất

Nhật thực xảy ra khi mặt trăng đi ngang qua phía trước mặt trời nhìn từ quả đất và chỉ có trong thời kỳ trăng

hạ huyền Trong thời gian nhật thực toàn phân, ta chỉ còn thấy được nhật hoa Nhật thực toàn phần chỉ kéo dài

ectoparsite

sinh thái thường là rất phức tạp nhưng

rất cân bằng và việc loại bỏ bất kỳ

một loài nào đó sẽ là một tai họa Ví

dụ như việc tiêu diệt hết các loài ăn

thịt chính sẽ hủy hoại hệ sinh thái do

việc tàn phá cây cổ của loài ăn cỏ

Năng lượng và chất đỉnh dưỡng được

tiêu thự qua các cơ thể sinh vật trong

một hệ sinh thái theo một trình tự nhất

định Năng lượng được giữ lại qua quá

trình quang hợp và chất đinh dưỡng sẽ

được thực vật hấp thụ từ đất hoặc nước

Cả năng lượng và chất đỉnh dưỡng này

sẽ được chuyển qua loài động vật ăn cổ

và kế tiếp là các loài ăn thịt

Các chất đinh dưỡng này sau đó quay

trở về đất qua sự mục rữa của phân và

xác các cơ thể động vật và kết thúc

một chu kỳ tàn nhẫn đối với sự ổn định

va sinh tổn của hệ sinh thái

ectoparsite (vat) ngoại ký sinh: Một

ký sinh sống ở bê mặt ngoài của ký

chủ Vài loại ngoại ký sinh như rệp

giường chỉ giữ tiếp xúc định kỳ với ký

chủ, trong khi các loại khác như rận

cua, ở thường xuyên trên ký chủ

ectopfasm ngoại bào tương: Lớp ngoài

của bào tương trong tế bào, lớp này đặc

hơn lớp trong (nội bào tương) và liên

quan đến các hoạt động như chuyển

động tế bào

ectotherm động vật “máu lạnh”: Ví dụ

như thần lăn, thân nhiệt thay đổi theo

nhiệt độ bên ngoài (chủ yếu là từ mặt,

trời) để hoạt động Khi cần giảm nhiệt

độ cơ thế, chúng tìm đến những nơi

lạnh hơn

eddy current dong dién xedy, dong Fou-

cault: La dong dién cdm tng trong môi

trường dẫn điện nằm trong từ trường

biến thiên Dòng điện eddy có thể gây

nhiều lãng phí năng lượng trong mạch

từ máy biến áp và các máy điện khác

edge connector đầu nối cạnh: (Trong

vi tính) là một mối nối từ trong mạch

ỉn ra ngoài mép bản mạch để nối với

nơi hạ cánh của phi thuyển con thoi EEG viết tất của electroence phalogram điện não để: (Xem eleetroencephalography: Phép ghi điện não)

electroencephalography phép ghi điện não: Kỹ thuật ghi hoạt động điện của

các phần não và chuyển thành biểu đề gọi là điện não để (EEG) Thiết bị ghi những hoạt động này gọi là điện não

ký Điện não để phản ánh trạng thái

não dùng phát hiện và định vị bệnh

cấu trúc trong não, thí dụ các khối ư;

cũng dùng chẩn đoán và xử lý động kinh

EEPROM (viết tắt của electrically eras-

able programmable read only memory)

bộ nhớ chỉ đọc lập trình xóa được bằng điện: Bộ EEPROM có thể tái lập trình khi vẫn trong máy tính Dữ liệu có thể xóa bởi một bởi một tích điện và dữ liệu mới được ghi “

EPROM viết tắt của erasable program-

mable read-only memory

Bộ nhớ ROM xóa được và lập trình

được

Effelsberg khu Effelsberg: Khu vực được đặt một viễn vọng kính rađio điều chỉnh được lớn nhất thế giới nằm ở

gần thành phế Bonn, Đức Ở đây có

một chảo nhận sóng radio có đường kính 100m dơ viện Thiên văn vô tuyến

Plank cung cấp hoạt động từ năm 1971

efficiency hiệu suất: Là tỷ số công có ích ra máy với công vào cho máy tiêu

thụ, thường được xác định bằng số phần

trăm, công thức định nghĩa hiệu suất là:

Công suất vào máy

Vì công suất là công trong một giây

Sự tốn hao năng lượng do ma sát

cho biết rằng hiệu suất luôn luôn kém

hơn 100% cho dù đối với máy điện

không có phần quay (như máy biến áp)

Do công ra bằng tính số trọng tải

của máy với khoảng cách di chuyển tải

và công vào bằng tính số ứng lực với

khoảng cách di chuyển của ứng lực, hiệu

suất có thể được xác định bởi:

Phụ tải x khoảng cách di chuyển tải

Ung lye x khoảng cách di chuyển của

ứng lực

Tioặc do hệ số tăng lực của một máy

là tỷ số của tải trọng với ứng lực, và tỷ

số tốc độ là khoảng cách đi chuyển của

ứng lực chia cho khoảng cách đi chuyển

tải, hiệu suất bằng:

Hệ số tăng lực

Hiệu suất = x 100%

Tỷ số tốc độ

efflorescence sự lên hoa (tỉnh thể):

Chất lắng thường màu trắng tạo thành

ở trên bể mặt của gạch, khối xây hay

tường bê tông Nó gồm các muối toát

Tra từ mặt tường Tuy khó coi, nhưng nó

vô hại và có thể làm tróc lớp sơn phủ

lên chỗ phong hóa

EFTPOS (viết tắt của Electronic Funds

Transfer at Point Of Sale) Chuyển tiền

bằng điện tại điểm bán: Là việc chuyển

tiên từ tài khoản của một ngân hàng

đến một tài khoản khác bằng phương

ˆ thức ăn không được tiêu hóa hoặc phân

xa khôi ruột qua đường hậu môn Ở các

loài giun, chúng phải dùng miệng để thực hiện việc này vì chúng không có hậu môn Sự thải là công đoạn cuối cùng trong quá trình tiêu thụ thức ăn

egg trứng: Ở động vật, một từ khác

chỉ trứng hoặc giao tử cái (tế bào giới tính) có ở cả động vật lẫn thực vật Thuật ngữ cũng chỉ một trứng đã thụ tỉnh phát triển ngoài cơ thể mẹ như

shell

10 Khoảng trống mừng (trứng); 11 Lớp mông trong; 12 Tam phôi; 13 Khoang mông; 14

Túi nang; 1õ, Màng phôi; 16 Bến egg

eldophor

trứng chim hoặc trứng của loài bò sát

Trứng chim và trứng của bò sát được

bảo vệ bởi một lớp vỏ và được cung cấp

đầy đủ chất dinh dưỡng ở dạng lòng

đỏ

eidophor tivi màn ảnh rộng: Hệ thống

phóng to màn ảnh truyền hình lên đến

10m đặt tại các sân vận động và các

sân khấu Hệ thống này sử dụng các

chùm tia sáng ba màu (đỏ, xanh đương

và xanh lá cây) quét qua màn hình;

cường độ của mỗi chùm tia sáng phụ

thuộc vào mật độ màu trên màn ảnh

Einsteinium Ensteni: Nguyên tố hóa

học phóng xạ ký hiệu Es, số nguyên tử

99, khối lượng nguyên tử 254 Tất cả

các đẳng vị của Es phân hủy rất nhanh,

Es được khám phá vào năm 1952 trong

đám khói bụi của một vụ nổ nhiệt thạch

Ekman spiral effect higutng đồng nước

xoáy Ekman: Một ứng dụng của hiệu

ứng Corilis đối với dòng chẩy của đại

dương, theo đó, các dòng chảy sẽ chảy

theo một góc với hướng gió tạo ra chúng

Ở phía Bắc bán cấu, dòng chảy bể

mặt bị xô lệch về bên trái của hướng

gió Dòng chảy bề mặt này sau đó tác

động lên đòng chảy ngẫm và khiến dong

chảy ngắm chảy theo một góc lệch so

với dòng chảy bể mặt Và cứ tiếp tục

như vậy ảnh hưởng đến các lớp dòng

chảy sâu hơn Kết quả là nước sẽ chuyển

động gân vuông góc với hướng gió tạo

ra đồng xoáy Các hướng chuyển động

này hoàn toàn ngược lại ở Nam bán cầu

elastic collision sự va chạm đàn hồi:

Sự va chạm giữa hai hay nhiều vật trong

đó động năng của tất cá vật được bảo

toàn (ở trị số cố định); không có phần

động năng nào được đổi ra bất kỳ dạng

năng lượng khác Động lượng cũng được

bảo toàn trong các va chạm như vậy

Các phân tử khí có thể coi như va chạm

đàn hổi, nhưng các vật thể lớn thì

không như vậy vì một số động năng

của chúng sẽ được đổi ra nhiệt hay âm

thanh khi va chạm,

elasticity tinh dan héi: Đàn tính, là

khả năng trở lại dạng cũ của một vật

rắn khi lực gây biến dạng không tên

tại nữa Vật liệu đàn hồi tuân theo định luật Hooke: Sự biến dạng tỉ lệ với ứng suất đến một mức nhất định gọi là giới

hạn đàn hồi, ứng suất lớn hơn mức này

sẽ biến đạng vĩnh viễn vật liệu Vật liệu đàn hồi gồm các kim loại, cao su, Tuy nhiên tất cả các vật liệu đều có một số mức độ đàn hôi

elastomer chất dẻo bằng cao su thiên

nhiên hay cao su nhân tạo: Loại vật liệu tổng hợp các đặc tính của eao su, đó là

đo cấu trúc phân tử của nó có đạng xoắn Elayer lớp khí quyển E: Lớp khí quyển cách bể mặt trái đất từ 50 dén 90 dam,

có mật độ ion cao nhất ở độ cao khoảng

70 dặm, còn gọi là tầng điện ly, hay tầng ion hóa Vào ban ngày, lớp khí

quyển này hạ thấp đến gần quả đất

nhưng lại rời xa quả đất vào ban đêm electrical cell tế bào điện: Nơi mà năng lượng hóa học được biến đổi thành năng lượng điện (Xem cell, electrical) electrical relay Role dign: Mét thiét

bị hay một công tắc điện từ mà trong

đó năng lượng điện nhỏ được dùng để điều khiển năng lượng điện lớn hơn Nhiều rơle dùng nam châm điện (Xem relay.)

electric arc hồ quang điện: Một dạng

phóng điện tự đuy trì trong chất khí, trong

đó hiện tượng phóng điện tập trung trong một plasma hẹp và sáng chói, Khi các

điện cực nằm ngang, dưới tác dụng của dong khí nóng bốc lên khi phóng điện, đải plasma có dạng vòng cung Hỗ quang

có thể xây ra trong bất kỳ chất khí nào ở

áp suất gần áp suất khí quyển hoặc cao hơn Ở áp suất khí quyển và cường độ dòng vài Ampe thì nhiệt dé plasma trong

hồ quang khoảng 5000°K Khi thổi một luồng khí mạnh vào, nhiệt độ lên tới

50.000 Đặc tuyến Von-Ampe của hỗ quang là một đường đi xuống: Càng tăng

electic bell

cường dòng điện thì hiệu thế giữa các

điện cực càng giảm Hồ quang được dùng

trong luyện kim điện để chế tạo những

kim loại tỉnh khiết và khó chảy, dùng

trong kỹ thuật ánh sáng và đặc biệt là

một hiện tượng có hại và cần chống nó

bằng những thiết bị đập hỗ quang

electic bell chuông điện: Chuông ứng

dụng các hiệu ứng điện từ Bộ phận

chính là cuộn dây quấn lên một lõi sắt

(nam châm điện) Khi có dòng điện một

chiểu qua cuộn đây, lõi hút cốt sắt di

động Cốt sắt tác dụng vào tiếp điểm

cắt mạch điện có vít điều chỉnh Sau

khi cắt mạch điện, lò so phản hồi kéo

cốt sắt trở lại vị trí đóng lại mạch điện,

do đó cốt sắt dao động qua lại kéo theo

búa gõ vào chuông

electric charge điện tích: Đặc tính

khiến một số vật tác động các lực vào

nhau Hai vật có cùng điện tích đương

hay âm đẩy nhau ra, trái lại nếu có

điện tích trái dấu hay khác nhau, chúng

sẽ hút nhau vì mỗi vật đều ở trong điện

trường của vật khác Trong các nguyên

tử, các electron mang điện mang điện

tích âm và các proton mang các điện

tích dương bằng các electron, Don vi

điện tích là Culong (ký hiệu là C) Các

nguyên tử không có điện tích nhưng

đôi khi nhận thêm electron để trở thành

ion dương, Sự tích điện thấy ở các hiện

tượng như hiện tượng tích điện vào các

áo sơ mỉ nilong khi được mặc vào hay

cởi ra, hoặc vào tóc khi chải đầu, thực

sự là hiện tượng có thêm hay mất elec-

tron tại các nguyên tử bể mặt Sự di

chuyển điện tích (như các electron trong

đây dẫn đồng) tạo ra dòng điện; dòng

điện được đo bằng Ampe (ký hiệu A)

electric current dong dién: La chuyén

động bất kỳ có hướng của các điện tích

Theo bản chất vật lý, người ta phân

ra: 1/ Dòng điện dẫn là chuyển động có

hướng của các phần tử tải điện, xây ra

trong các vật dẫn hay vật bán dẫn đưới

tác dụng của điện trường, 2/ Dòng điện

đối lưu là chuyển động của các hạt hay vật mang điện trong chân không hoặc trong môi trường không có tính dẫn

điện 3/ Dòng điện phân cực là chuyển

động của các điện tích liên kết trong chất điện môi Người ta dùng cường độ

“đồng và mật độ đòng làm số đo dòng điện, dòng điện là nguồn sinh ra từ

trường Khi xét nguôn gốc của từ trường,

người ta lại chia ra: Dòng điện vĩ mô tức là dòng điện dẫn và dòng điện đối lưu; đồng điện phân tử tức là những dong điện vi mô tương ứng với chuyển động của các điện tử trong các nguyên

tử, phân tử và ion tạo nên môi trường Dòng điện sẽ chuyển năng lượng điện

từ nguôn cung cấp đến các thành tố của mạch điện và ở đó nó được chuyển thành những dạng năng lượng khác như nhiệt, ánh sáng và chuyển động Hiệu ứng nhiệt: Khi dòng điện ải qua một thành tố có điện trở thì năng lượng

điện sẽ được chuyển thành năng lượng nhiệt Nếu gọi dòng điện là J, dian tré

là R và nhiệt lượng được tạo ra trong giây là W thì nhiệt lượng tổa ra được tính theo công thức: W = IRt, Hiệu ứng từ: Khi dòng điện đi qua một dây dẫn bất kỳ sẽ tạo ra một từ trường xung quanh nó Nếu đây dẫn này được quấn thành cuộn thì nó sẽ tạo ra một nam châm điện có từ trường hệt như từ trường của một thanh nạm châm Hướng của từ trường được xác định bởi

qui tắc vặn nút chai của Maxwell Hiệu

tng động: Khi đặt một cuộn đây dẫn

có đồng điện chạy qua vào trong một

từ trường thì sẽ có một lực xuất hiện

và đẩy dây dẫn đó theo hướng vuông góc với hướng của đòng điện và của từ trường Hướng chuyển động này được xác định bởi qui tấc tay trái của Fleming D6 lớn của lực tùy thuộc vào chiều dài đây dẫn, cường độ dòng điện

và độ lớn của từ trường Khi dây dẫn được quấn thành một vòng và được đặt giữa hai cực của nam châm sẽ tạo ra được một mô tơ điện căn bản,

electric field

electric field điện trường: Vùng trong

đó một hạt mang điện tích chịu tác động

của một lực do có sự xuất hiện của một

điện tích khác; đó là một loại trường

điện từ

electricity điện: Tất cả các hiện tượng

đo điện tích cố định gây sự đi chuyển

điện tích tạo ra bởi sự thừa hay thiếu

electron trong vật chất được tích điện

và đồng điện do sự chuyển động các

electron trong mét mạch điện Chất có

thể là chất dẫn điện như kim loại cho

điện đi qua hoặc chất cách điện như

cao su là chất dẫn điện rất kém Các

chất dẫn điện tương đối kém có thể cải

thiện được bằng cách gia tăng nhiệt

lượng hay ánh sáng được gọi là chất

bán dẫn

Dòng điện được dùng trên quy mô

thương mại được đã có từ đầu các năm

1880, và đã được dùng cho các động cơ

điện, các loại máy và thắp sáng; lúc

đầu là đèn hỗ quang điện, sau này là

đèn đây tóc sáng nóng bằng than, rồi

bằng vonfram, trong bóng thủy tỉnh có

khí trơ hoặc chân không Ánh sáng cũng

có thể phát ra khi cho dòng điện đi qua

đèn có khí, đèn hơi kim loại hay đèn

huỳnh quang Các ứng dụng khác là

máy điện thoại, máy thu thanh, vô

tuyến, máy truyền hình, máy X quang

và nhiều ứng dụng khác của ngành điện

tử

Hiện tượng thanh hổ phách hút các

vật nhẹ như các cọng râu hay lông vũ

sau khi cọ sát vào miếng vải len khô đã

được khám phá 650 năm trước công

nguyên bởi Thales, một triết gia thành

phố cảng biển Miletus ở Hy Lạp cổ thuộc

vùng Trung Đông (nay là Thổ Nhĩ Kỳ)

và bởi nhà tự nhiên học La Mã Pliny

William Gilbert, nha vat ly va y hoc

eda triéu dinh Anh Elisabeth đệ nhất

ta từng công nhận có hai loại điện, và

rằng các điện khác loại hút nhau và các loại điện cùng loại đẩy nhau ra Điện tích ở thanh thủy tỉnh cọ xát vào tấm lụa được gọi là điện tích đương và điện tích ở thanh hổ phách cọ vào tấm len gợi là điện âm Hai loại điện tích này triệt tiêu nhau khi được đặt chung nhau Năm 1800, Alessandro Volta kham phá được một dãy pin gồm các tấm kẽm

và tấm đồng nhúng vào nước muối, mắc

nối tiếp nhau, có thể phát ra dòng điện,

và sau này, trong cùng năm, ông cũng phát hiện rằng đòng điện phát ra hy- dro và oxy khi qua nước Năm 1807, Humphry Davy phan tich Natri cacbonat vA Calicacbonat va tách ly được các kim loại là Natri và Kali, khám phá mở đầu công nghệ mạ điện Các đặc tính khác được khám phá là tác dụng nhiệt ứng dụng trong kỹ thuật

thắp sáng và sưởi và hiện tượng lệch

kim nam châm được mô tả bởi Hans Oersted nim 1820 và mô tả chỉ tiết bởi André Ampère năm 1825 Công trình này dẫn đến việc phát minh ra máy điện tín

Sự kiện dòng điện qua dây dẫn làm chuyển động được thanh nam châm đã gợi ý cho Michael Faraday khám phá hiện tượng dây dẫn hay cuộn dây di chuyển giữa hai cực của một nam châm, cảm ứng ra được dòng điện Ông đã ching minh hiện tượng này năm 1831, dẫn đến sự kiện chế tạo máy phát điện

quay đầu tiên và là nền tầng cho ngành công nghệ điện

Các đặc tính của đòng điện đã được Georg Ohm trình bày vào khoảng năm

1827, cho biết rằng đòng điện qua dây dẫn bằng tích số sức điện động ở hai

đầu đây với hằng số đặc trưng cho tính

dẫn điện của dây, Đơn vị điện trở (Om) được đặt tên của Ohm, đơn vị sức điện động (vôn) được đặt tên của Volta, và đơn vị dòng điện theo tên của Ampere (Ampe) Công trình trong những nam

cuối 1800 cho thấy sự liên quan rộng

water prehealer condenser

1 Hơi nước cực nông; 2 Thùng đun; 3 Cao áp; 4 Ống nhà khói; 5 Nước đã nóng; 6 Áp lực vita;

? Thành điện (sân phẩm sau cùng); 8 Máy phái; 9 Nghiên than; 10 Thôi bụi than; 11 Ống đun; 12, Hơi nước đã dùng; 18 Nạp khí, 14 Quạt; 15 Hút bụi; 16 Lò nung; 17

18 Bộ phận làm nước đậm đạc

electricity

rãi giữa điện với từ học, nhiệt và ánh

sáng; và vào khoảng năm 1855 James

Clerk Maxwell da công thức hóa lý

thuyết điện từ đầu tiên

Tâm quan trọng của điện đã được

chứng tổ một cách quyết định bởi sự khám

phá ra nguyên tử, trước kia được coi là

hạt vật chất nhỏ nhất, gồm lõi ở giữa có

điện tích dương gọi là hạt nhân, quanh

lõi có các electron mang điện tích âm

quay theo các quỹ đạo khác nhau

Điện là dạng năng lượng hữu ích và

tiện lợi nhất, có thể sẵn sàng biến thành

nhiệt và ánh sáng hoặc cấp cơ năng cho

các máy

Điện có thể phát ra từ một nơi và

cung cấp cho bất kỳ nơi nào vì dòng điện

có thể được truyền bằng dây dẫn Điện

được phát tại các nhà máy phát điện, nơi

nguồn năng lượng có thể được khống chế

để kéo tuabin của máy phát Các nguồn

năng lượng thông dụng là than, dau, thủy

năng (thủy điện), khí đốt thiên nhiên và

ng thông ga;

năng lượng hạt nhân Công trình nghiên cứu gia tăng hiệu lực của năng lượng gió, năng lượng thủy triểu và năng lượng địa nhiệt đang được xúc tiến Tuy nhiên, nhiên liệu hạt nhân được xác nhân là nguồn điện năng tốn kém hơn theo như

đã tiên liệu và sự quan tâm của thế giới

về hiện tượng phóng xạ có thể giới hạn hướng phát triển này trong tương lai Điện được phát tại nhà máy có điện

áp khoảng 25 Kilâyôn, không thuận lợi

để truyền đi xa Để giảm tổn hao công

suất ở mức chấp nhận được, điện phải được truyền ở mức điện áp thật cao (400 kilôvôn hay cao hơn) Do đó điện phát ra được tăng áp nhờ các trạm biến thế Điện cao thế được đưa vào mạng chính của hệ thống điện lưới quốc ga, 1A mạng lưới liên kết nhiều nhà máy phát điện và trung tâm điều phối Sau khi truyền đến một trạm phân phối địa phương, điện được giảm thế bằng các biến thế giảm áp và phân phối đến

electric motor

các hộ tiêu thụ

Trong số các thiết bị đặc biệt chuyển

đổi năng lượng trực tiếp ra điện năng

thông qua các thiết bị quay trung gian,

thiết bị đem lại nhiễu hứa hẹn nhất là

bộ biến đổi electron nhiệt Các bộ này

chỉ tiêu thụ nhiên liệu thông thường

như khí propan, tương tự như bộ phát

điện xách tay được dùng trong quân

đội hay bộ dùng nhiên liệu phóng xạ

không tái nạp trong các máy trợ giúp

không lưu và tàu vũ trụ không người

điều khiển

Than được đưa vào hệ thống từ chiếc

phẫu ở bên trái sẽ được nghiên nát và

đưa vào lò luyện Ở đó, than sẽ nung

nóng nước để tạo thành hơi nước Cộng

thêm hơi nóng trong lò luyện sẽ nung

nóng hơi nước hơn nữa Hơi nước sau

đó sẽ đi qua các tuôcbin Thường thì có

ba loại tuốcbin - Loại áp suất lớn, trung

bình và thấp dùng để tận dụng hết năng

lượng của hơi nước

electric motor động cơđiện: Loại máy

đổi điện năng ra cơ năng Có nhiều loại

khác nhau gồm động cơ điện một chiều

và động cơ cảm ứng, hầu hết đều tạo ra

chuyển động quay Động cơ cảm ứng

‘Simple direct-current motor

thẳng cho chuyển động thắng mà không

phải chuyển động quay Động cơ điện một chiều đơn giần gồm một nam châm vĩnh cửu hình móng ngựa và một cuộn dây được lắp sao cho có thể quay giữa

hai cực của nam châm Một cổ góp và

' một chổi than Cuộn đây quay do tác dụng của lực tác động vào đây dẫn có điện trong từ trường

Động cơ cảm ứng dùng điện xoay chiều Động cơ gầm một bộ nhiều cuộn đây cố định (phần cố định hay stato)

bao quanh một cuộn dây khác (phần

quay hay rotor) quay được nhờ đòng điện cảm ứng trong cuộn đây quay, do

đó không cần cổ góp và chổi than electric Power công suất điện: 7 Công suất tác dụng: Là trị số trung bình trong một chu kỳ của công suất tức thời của dòng điện xoay chiều Trong mạch điện xoay chiều một pha (hình sin) công suất tác dụng P = UI cos (đối với mạch điện ba pha P = 8UI eos) Công suất tác dụng có thể biểu diễn qua cường độ đòng điện ï hoặc điện áp U và điện trở tác dụng r hoặc điện dẫn g Theo công thức P = l?r = U°g Trong một mạch điện bất kỳ, công suất tác dựng bằng

4 axis of rotation ‘

a

ð armature

1 Nam chém uĩnh cửu; 2 Ban chdi bang carbon; 3, Chiéu quay của trục; 4 Lõi; ð Khoan xoay đảo mạch

electric motor

electrocardiogram

tổng công suất tác dụng của từng bộ

phận riêng của mạch Công suất tác

dụng liên quan với công suấế toàn phần

5 Giểu kiến) theo công thức P = § coa

Đơn vị công suất tác dụng là oát (W),

2 Công suất phản kháng: của mạch

điện xoay chiều, đặc trưng cho tốc độ

tích trữ năng lượng trong tụ điện và

cuộn cảm, và cũng đặc trưng cho sự trao

đổi năng lượng giữa các bộ phận riêng

biệt của các mạch điện, thường là giữa

máy phát và máy thu Công suất phan

kháng tính theo công thức Q = UI sin

Đơn vị công suất phần kháng là vôn-

ampe phản kháng (VAR) # Công suất

toàn phần: (biểu kiến) S = UI là tổng

hình học của công suất tác dụng và phản

kháng Đơn vị công suất toàn phần là

vôn-ampe (VÀ) 4 Công suất tức thời:

Bằng tích các giá trị tức thời của điện

áp và cường độ dòng điện

electrocardiogram điện tâm đổ: Sự ghi

lại các hoạt động điện của tím trên một

băng giấy chuyển động Điện tâm đồ được

ghi bằng một thiết bị gọi là điện tâm ký

Việc này giúp chẩn đoán các bệnh tim

theo những thay đổi đặc trưng trên ECG

electrochemical serles dãy điện hóa, dãy

thế điện cực: Dãy các nguyên tố xếp theo

thứ tự điện thế phát sinh khi được nhúng

trong một dung dịch ion đậm đặc trung

bình Đối với những kim loại thường được

dùng, thứ tự của đãy điện hóa là: (đầu

catôt) vàng, platin, bạc, thủy ngân, đồng,

hydro, chi, thiéc, niken, cadmi, sat, crôm,

kẽm, nhôm, magiê, natri, canxi, kali, lithi

(đầu anôt) Khi các kim loại khác nhau

tiếp xúc trong nước thì sẽ sinh ra sự ăn

mòn điện hóa,

electronchemistry điện hóa học: Bộ

phận của hóa lý nghiên cứu mối quan

hệ giữa các quá trình điện và hóa Điện

hóa học khảo sát các hệ chứa ion (đung

dịch hay thể nóng chảy các chất điện

ly) cũng như các quá trình xảy ra ở

ranh giới các hệ đó với kim loại (hay

Trong kỹ thuật điện hóa học có ý nghĩa rất to lớn, Nhiều kim loại và các sản phẩm khác được điều chế bằng điện phân Các cánh mạ và phủ kim loại (bảo vệ, trang trí hay để có những tính chất vật lý xác định) là lĩnh vực của điện hóa học ứng dụng gọi là kỹ thuật

mạ điện Điện hóa học được ứng dụng

để tạo ra nguồn điện hóa học để nghiên

cứu các quá trình ăn mòn kim loại v.v electrode điện cực: Là cực dẫn điện vào hay ra một chất Ví dụ như anod

và katod trong pin hay các cực carbon trong đèn hồ quang điện,

electrodynamles điện động lực học: Ngành nghiên cứu về quan hệ giữa dòng điện, lực tác đụng của từ trường với dòng điện, tương tác giữa hai dòng điện electroencephalogram (EEG) điện não đồ: Ghi sự biến đối điện thé sinh ra ở

vỏ não, sự tạo thành các dòng điện sinh học và các biến đổi đo nhiều kích thích bệnh lý gây ra Việc ghi điện não đỗ rất hữu ích cho việc chẩn đoán một số bệnh về não như động kinh

electrolysis phương pháp điện phân: Quá trình hóa học xảy ra trong chất điện ly khi có dòng điện một chiều đi qua, Lúc này các ion của chất điện ly sẽ chuyến dịch về các điện cực, lon dương (cation)

về catot, ion âm (anion) về anot Sự thay đổi định tính của thành phần chất điệ

ly là đo đặc điểm của các quá trình điện cực là tạo thành các sản phẩm khử ở catot và các sản phẩm oxy hóa ở anot Những biến đổi định lượng được mô tả bằng các định luật Faraday Sự điều chế nhiều kim loại kiểm, elo, hydro oxy, một,

số chất hữu cơ, và các sản phẩm hóa

1 Dung dich acid sulfuric (hoa tan); 2, Duong

cực; 3 Nguôn điện (pin, ắc qui); 4 Âm cực

electrolysis

học khác đã dựa trên cơ sở điện phân

Người ta ứng dụng điện phân trong việc

tỉnh luyện các kim loại đã được sơ chế

bằng các phương pháp không điện hóa;

trong việc phủ các lớp bảo vệ và trang

trí lên kim loại (kỹ thuật mạ điện); trong

việc tạo lại hình dạng của các phẩm vật

nào đó

electrolyte chất điện phân: Chất điện

phân dung dịch hay chất nóng chảy,

trong đó dòng điện đi qua do sự chuyển

động và phóng điện của các ion theo

định luật Faraday

Thuật ngữ “chất điện phân” thường

được sử dụng để mô tả một chất mà

khi hòa tan một đung môi nào đó,

thường là nước, sẽ tạo ra một chất dẫn

điện trung gian,

electromagnet nam châm điện: một

nam châm được tạo thành bằng cách

cuốn một cuộn dây dẫn quanh một lõi

sắt non, Nó trở thành có từ tính khi

dòng điện chạy qua đây dẫn và mất từ

tính khi đồng điện bị ngất Đó là một

nam châm tạm thời

electromagnetic fields trường điện từ:

là môi trường trong đó có một hạt có

điện tích chịu tác dụng của một lực trong một vùng không gian đặc biệt Nếu lực chỉ tác động vào hạt khi di chuyển, môi trường này là từ trường thuần túy, nếu lực tác động vào hạt khi cố định đó là điện trường, cả hai loại trường có thể đồng thời tôn tại,

electromagnetie force lực điện từ: Một trong bến lực cơ bản của thiên nhiên

Ba lực kia là trọng lực, lực hạt nhân mạnh và lực hạt nhân yếu, các phân tử lực điện từ chính là proton

electromagnetic induction sự cảm ứng điện từ: Sự phát sinh sức điện động trong một mạch do sự thay đổi từ thông qua mạch hay do chuyển động tương đối, giữa mạch điện với từ trường Trong một mạch kín, đòng điện cảm ứng sẽ phát sinh Tất cả các máy phát điện đều ứng dụng hiện tượng này Khi băng

từ được kéo chạy qua đầu từ phát (một cuộn đây nhỏ) của một máy thu băng,

từ trường chuyển động cảm ứng ra một sức điện động trong đầu từ, sức điện động này được khuếch đại để phát lại

âm thanh đã thu

electromagnetic spectrum phổ sóng điện từ: một dãy các bước sóng của sự phát xạ điện từ bao gồm sóng phát xạ tỉa cực tím, ánh sáng, nhiệt và rađiô electromagnetic system of units hệ

đơn vị điện từ: trước đây là hệ đơn vị

điện từ tuyệt đối dựa trên hệ e.g.s và sau này được thay thế bởi đơn vị SĨ electromagnetic waves sóng điện từ: toàn bộ điện trường và từ trường biến thiên do động truyền trong không gian

với tốc độ gần bằng 300.000 km trong một giây, phạm vi (không có giới hạn) các bước sóng thực hiện được hay các tân số sóng điện từ tạo thành phổ Sóng

điện từ gồm có các sóng vô tuyến điện,

bức xạ hồng ngoại, ánh sáng nhìn được,

bức xạ cực tím, x quang và bức xạ gamma electromotive force lực điện động, sức điện động: Năng lượng cấp bởi nguồn

electromagnetic waves 289 electromagnetic waves

sua uột liệu có tỷ trọng thấp khảo sát qua tỉnh thể pha lô; 11, Mặt trời, rám nắng; 19, Tim cham

xanh lực uàng cam đủ; 13 Truyền nhiệt nhìn trong tới bằng thiết bị dò tìm; 14 Làn séng radar

va lo viba; 15, Electron tao rung bởi mạch điện từ: 16 Truyền thông uô tuyến; 17 Nguân thông

dung; 18 Lan sing (độ dài tính bằng mét; tần số tinh bang hertz); 19, Lan song dai

electromagnetic waves

electron

điện cho một đơn vị điện tích để lưu

thông được một vòng mạch điện kín

Đơn vị sức điện động là vôn Khi một

nguồn được nối với mạch, một phần

năng lượng sẽ bị tổn hao để dẫn sóng

qua điện trở trong của nguồn, do đó

điện áp tại các cực bộ ra nguồn (hiệu

số điện thế giữa các cực) sẽ thấp hơn

sức điện động, nếu điện áp tại hai cực

nguồn bằng vôn, dong do nguồn cung

cấp bằng I ampe, và điện trổ trong các

nguồn r ôm, sức điện động E bang:

E=vilr

hoặc, nếu R là điện trở toàn phần

của mạch điện không kể điện trở trong

E bang:

E=1(R+r)

electron electron, điện tử: Là hạt có

điện tích sơ cấp, một thành phần của

nguyên tử và hạt điện cơ bản, chùm elec-

tron bị tác dụng của hiện tượng nhiễu

xạ hoặc tán xạ và sinh ra các hình giao

thoa giống các sóng điện từ như ánh sáng,

đo vậy electron được coi như các sóng

electronegativety (Tính) âm điện:

Trường hợp trong đó một nguyên tử sẽ

hút các điện tử và các nguyên tố có tính

âm điện sẽ hút các điện tử tạo nên lon

âm

Trong một liên kết hóa trị giữa hai

nguyên tử có tính âm điện khác nhau,

các điện tử Hên kết sẽ nằm gần nguyên

tử có tính âm điện cao hơn tạo thành

electronic point of sale

một lưỡng cực

electron qun súng electron: Súng phóng electron, một bộ phận trong nhiều thiết bị điện tử có nhiều điện cực gồm catod phát chùm điện tổ, súng có chức năng chính yếu trong tỉa điện tử (đèn máy thu truyền

hình) và kính hiển vi điện tử

electronic flash đèn flash điện tử: Một loại đèn tạo ra ánh sáng mạnh sử dụng trong nhiếp ảnh Loại đèn này sử dụng khí trơ như khí krypton Ánh sáng đèn flash chỉ kéo đài trong vài phần ngàn của giây

electronic mail thư điện tử,e-mail: 1 Sự trao đổi theo dạng điện tín được truyền

giữa các đầu của người sử dụng qua một mạng máy tính 2 Sự thao tác điện tín được truyền giữa các trạm công tác qua một mạng

electronic point of sale (EPOS) ban hàng bằng điện tử: Một hệ thống sử dụng trong bán lẻ hàng hóa trong đó nhân viên thu ngân sẽ quét tỉa lazer qua thanh mã số ghi trên sản phẩm, sau đó các thông tin sẽ trở về và kê

biên nhận cho khách hàng

Trong lý thuyết thì EPOS có thể được dùng để kiểm tra hàng hóa, sắp xếp trật tự cũng như là cung cấp thông tin về lợi nhuận và các vấn đề tài chánh khác Tuy nhiên, trong thực tế người bán lẻ rất miễn cưỡng sử dụng hết các tiểm năng này

receiving computes central computer stores messages

1 Máy gối; 9 Trung tâm chứa thông điệp; 3 Máy nhận

electronic mail

electronics 291 electronics

electronics chronology: nién dai dién ut

1897 Dién tit dude khdm phé bdi nha vat ly hoc ngudi Anh John Joseph Thomson

1904 Ambrose Flemmig phat minh ra diod cho phép dòng điện chạ y theo một chiều

1906 Nhà vật lý học người Mỹ Lee De Forest đã phát minh ra đèn điện tử ba cực, đầu

tiên được dùng để kiểm tra một dòng điện

1947 John Bardeen, William Shockley và Walter Brattain phát minh ra bộ bán dẫn

gernanium tại phòng thí nghiệm Bell, thành phố New Jersey - Mỹ

1952 Nhà vật lý học người Anh đã để xuất mạch Tổ hdp (IC)

1953 Jay Forrester, vién kỹ thuật Massachusetts - Mỹ một bộ nhớ từ tính nhỏ hơn các

bộ nhớ đèn chân không đương thời

1954 Linh kiện bán dẫn silic được phát trién bdi Gordon Teal - Texas Instruments, Mỹ

1958 Mach IC dau tiên gồm năm thành phần được phát triển bởi nhà vật lý điện tử

người Mỹ Jack Kilby

1959 Linh kiện bán dẫn Planar tập hợp dẫn thành các lớp, hay mặt phẳng được phát

thảo bởi Robert Noyce - Fairchild Semiconducter Conporation - My

1961 Steven Hofstein phác thảo linh kiện bán dẫn sử dụng trong các mạch IC

1971 Bộ vi xứ lý đầu tiên, hiệu Intel 4004, thiết kế bởi Ted Hoff ở Mỹ, chứa 2250 thành

phân và có thể thêm hai số 4 bit trong mười một phần triệu của giây

1974 Bộ vi xử lý hiệu Intel 8080 được trung ra, chứa 4.500 thành phần và có thể thêm

vào hai con số 8 bit trong 2,5 phần triệu của giây

1979 Bộ vi xử lý hiệu Motorola 68000 được giới thiệu, chứa 70.000 thành phần và có

thể nhân hai con số 16 bit trong 3,2 phần triệu của giây

1981 Siêu vi mạch Hewlett - Pakard được giới thiệu, chứa 450.000 thành phần và có

thể nhân hai con số 32 bit trong 1,8 phẫn triệu của giây,

1985 Xuyên máy tính hiệu Inmos T414, bộ vi xử lý đầu tiên thiết kết cho việc sử dụng

các máy tính song song được chế tạo

1988 Bộ vi xử lý quang học đầu tiên sử dụng ánh sáng thay điện được phát triển

1989 Bộ nhớ silic được giới thiệu: kích cỡ như cái đĩa lót ly, có thể chứa 200 triệu ký tự

1990 Vi bộ nhớ có thể chứa bốn triệu bịt thông tin bắt đầu được sắn xuất hàng loạt ở

Nhật Các chụp này có thể chức một lượng tương đương 520000 ký tự hay nội dung của 16 trang báo Mỗi vi chứa chín triệu thành tố gói gọn trong một mẫu silic

đài dưới I5nmm và rộng 5mm

1992 Các linh kiện bán dẫn được làm từ đỗ gốm siêu dẫn nhiệt độ cao thay cho các linh

kiện bán dẫn sẵn xuất tại công ty điện tử Sanyo - Nhật Các linh kiện bán dẫn mới này hiệu quả gấp 10 lần các linh kiện sử dụng chất bán dẫn „

1993 Bộ vi xử lý 64 bịt đầu tiên hiệu Pentium được giới thiệu bởi hãng Intel

electronics: Ngành điện tử, điện tử tron nhiệt hay đèn chân không, trong học, một ngành khoa học nghiên cứu

sự phát của eletron từ các vật dẫn và

các chất bán dẫn, sự khống chế các elec-

tron này và cấu tạo các thiết bị điện

tử Thiết bị điện tử đầu tiên là van elec-

đó electron di chuyến trong chân không đưa đến các phát mình về máy vô tuyến truyền thanh, truyễn hình, ra đa và máy tính kỹ thuật số Việc thay thế các đèn chân không bằng transistor nhỏ gọn

electron microscope

và có độ tin cậy cao trong năm 1948 đã

cách mạng hóa sự phát triển của ngành

điện tử Các thiết bị điện tử hiện đại

là các mạch tổ hợp rất nhỏ tức IC (vi

mạch silie), là các lát mỏng tỉnh vi có

hàng chục ngàn linh kiện điện tử

Với các linh kiện bán dẫn như mạch

tổ hợp, người ta có thể chế tạo các mạch

cực kỳ phức tạp dẫn đến sự ra đời của

các đồng hỗ hiện số máy tính bỏ túi,

máy vi tính công suất lớn là bộ xử lý từ

electron microscope kính hiển vi điện

tử: dụng cụ để nghiên cứu những đối

tượng cực nhỏ cần phóng đại lên vài

chục vạn lần, ảnh thu được nhờ một

chùm điện tử chuyến động nhanh Để

làm khúc xạ cũng như hội tụ chàm điện

tử, người ta dùng những thấu kính từ

(điện từ và tĩnh điện) Đối tượng nghiên

cứu sẽ tán xạ và hấp thụ điện tử, Để

nghiên cứu những đối tượng trong chim

tỉa truyền người ta dùng kính hiển vi

điện tử truyền có năng suất phân giải

cao nhất (từ 8 đến 50 A độ) So với các

loại kính hiển vi điện tử khác

Để nghiên cứu những đối tượng

không cho điện tử đi qua người ta dùng

kính biển vi điện tử phát xạ, trong đó

ảnh thu được nhờ những điện tử đo mẫu

bức xạ khi bị nung nóng, chiếu sáng

hay do ion hay điện tử bắn phá (năng

suất phân giải từ 200 - 3009)

Kính hiển vì điện tử mành hay quét

cho phép nghiên cứu những đối tượng

không trong suốt cũng như trong suốt

đối với điện tử, bằng một chùm điện tử

rất mạnh hướng lên đối tượng, liên tục

quét các phần bể mặt đối tượng (năng

suất phân giải vào cỡ 200 A độ)

Kính hiển vi điện tử phản xạ cho

ảnh của đối tượng nhờ những điện tử

tán xạ đi qua một hệ thấu kính phóng

đại ảnh (năng suất phân giải 300 - 500

Á độ) Vào cuối những năm 60; nhờ dùng

kính hiển vi điện tứ người ta chụp được

töilS

s eleciron beam

? obiective

Wectromagnetic

coils:

6 prorection electromagnetic coils

‘specimen:

on stage

7 viewer

8 holographic plate

connected to TV

screen

1, Cuộn tổng cường điện từ; 2 Cuộn điện từ

¿hư hình; 8, Màn hình huỳnh quang; 4 Súng electron; 5 Chitm electron; 6 Cuộn (chiếu hình) điện từ; 7 Kính ngắm; 8 Bản thụ hình nối uới

monitor

electron microscope

số nguyên tử

electron lens thấu kính điện tứ: Thiết

bị quang điện tử tạo nên các trường tĩnh điện và từ có tính đối xứng nhất định, dùng để hội tụ chùm các hạt mang

lện Người ta phân biệt thấu kính điện

tử tĩnh điện, thấu kính từ và thấu kính điện tử phối hợp

ELECTRON MICROSCOPES AND

ELECTRON WAVES Trong một kính hiển u¡ điện tử, các điện tử sẽ được tăng tốc để đạt được mỗi năng lượng mà tại đó chiều dài sông của chúng uào khoảng một phần

tỷ centimét (0.000.000.001 cen) 10.000 lân so uới chiều dài sóng ánh sáng {khoảng 0,0001 cm, 0.00004 in), vi vay kính hiển uì điện tử có thể xem xét các chỉ tiết nhô hơn nhiều so uới khả năng

e1eciron microscope

và có độ tin cậy cao trong năm 1948 đã

cách mạng hóa sự phát triển của ngành

điện tử Các thiết bị điện tử hiện đại

là các mạch tổ hợp rất nhỏ tức IC (vi

mạch silic), là các lát mỏng tỉnh vi có

hàng chục ngàn linh kiện điện tử

Với các linh kiện bán dẫn như mạch

tổ hợp, người ta có thể chế tạo các mạch

cực kỳ phức tạp dẫn đến sự ra đời của ©

các đồng hồ hiện số máy tính bỏ túi,

máy vi tính công suất lớn là bộ xử lý từ

electron microscope kính hiển vi điện

tử: dụng cụ để nghiên cứu những đối

tượng cực nhỏ cân phóng đại lên vài

chục vạn lần, ảnh thu được nhờ một

chùm điện tử chuyển động nhanh Để

làm khúc xạ cũng như hội tụ chùm điện

tử, người ta dùng những thấu kính từ

(điện từ và tĩnh điện) Đối tượng nghiên

cứu sẽ tán xạ và hấp thụ điện tử Để

nghiên cứu những đối tượng trong chùm

tia truyền người ta dùng kính hiển vi

điện tử truyền có năng suất phân giải

cao nhất (từ 8 đến 50 A độ) So với các

loại kính hiển vi điện tử khác é

Để nghiên cứu những đối tượng

không cho điện tử đi qua người ta dùng

kính hiển vi điện tử phát xạ, trong đó

ảnh thu được nhờ những điện tử do mẫu

bức xạ khi bị nung nóng, chiếu sáng

hay do ion hay điện tử bắn phá (năng

suất phân giải từ 200 - 3009),

Kính hiển vi điện tử mành hay quét

cho phép nghiên cứu những đối tượng

không trong suốt cũng như trong suốt

đối với điện tử, bằng một chùm điện tử

rất mạnh hướng lên đối tượng, liên tục

quét các phần bể mặt đối tượng (năng

suất phân giải vào cỡ 200 A độ)

Kính hiển vi điện tử phản xạ cho

ảnh của đối tượng nhờ những điện tử

tán xạ đi qua một hệ thấu kính phóng

đại ảnh (năng suất phân giải 300 - 500

A do) Vào cuối những năm 60; nhờ dùng

kính hiển vi điện tử người ta chụp được

ảnh của những phân tử khổng lồ có

thể nhìn rõ vị trí các hạt nhân của một

condenser electromagnetic coils

electron beam

6 projection

‘specimen

or imager fluorescent

sereen

1 Cuộn tăng cường điện tw; 2 Cuộn điện từ thu hình; 3 Màn hình huỳnh quang; 4 Súng

electron; 5 Chùm electron; 6 Cuộn (chiếu hình)

điện từ; 7 Kính ngắm; 8 Bản thu hình nối uới monitor

electron microscope

số nguyên tử,

electron lens thấu kính điện tử: Thiết

bị quang điện tử tạo nên các trường tĩnh điện và từ có tính đối xứng nhất định, dùng để hội tụ chùm các hạt mang điện Người ta phân biệt thấu kính điện

tử tĩnh điện, thấu kính từ và thấu kính điện tử phối hợp

tÿ centimót (0.000.000.001 cen) 10.000 lần so uới chiều dài sóng ánh sáng (khoảng 0,0001 cm, 0.00004 in), vi vay kính hiển ui điện tử có thể xem xét các chỉ tiết nhỏ hơn nhiều so uới khả năng

electron probe microanalyser

của kính hiển uì quang học Điều này

cho thấy chiêu dài sóng điện tử ngắn

hơn

electron probe microanalyser máy

phân tích vi lượng thăm dò điện tử: Một

loại kính hiển vi điện tử mà mục tiêu

phát ra các tia X khi bị bắn bởi các

điện tử Cường độ tia x thay đổi báo

hiệu sự có mặt của các nguyên tố hóa

học khác nhau Cấu tạo của một mẫu

vật có thể được sắp xếp mà không làm

hồng mẫu vật đó

electrons, delocalized điện tử có chuyển

vị: Các điện tử không kết hợp với các

nguyên tử đơn lẻ hay các liên kết hóa

học đồng hóa, nhưng được phân phối

tập hợp bởi tất cả các nguyên tử thành

phần hay các ion của một số chất hóa

học (như kim loại, than chì,các hợp chất

thơm,

Kim loại rắn bao gồm một sự sắp

xếp ba chiều các ion kim loại mà qua

đó các điện tử chuyển vị được tự đo di

chuyển Các hợp chất thơm có cùng các

điện trở chuyển vị nhờ các nguyên tử

trong phân tử đó

electrons, localized: Dién tử không

chuyển vị nằm bên trong một cặp điện

tử trong một liên kết hóa trị hạt nhân

của hai nguyên tử kết hợp, Vì thế các

điện tử không thể địch chuyển ra khói

vùng này

electron spin resonance sự cộng hưởng

xoay điện trở: Trong khảo cổ học một

phương pháp xác định niên đại có thể

được sử dụng để xác định tuổi của rang,

xương, đá lửa, đỗ gốm các trầm tích và

thạch nhũ mà không làm hỏng chúng

Phương pháp này cho phép đo các điện

tử bị bắn ra trong bức xạ thiên nhiên

và bị kẹp lại trong mẫu vật, số điện tử

này cho biết niên đại của mẫu vật

electron volt điện tử vôn: Đơn vị năng

lượng ký hiệu là eV Điện tứ vôn là

đơn vị dùng để đo năng lượng của môt

hạt mang điện tích (ion hoặc electron)

thu được khi hạt đó dịch chuyển trong

tử có các kích cỡ khác nhau và tỉ lệ khuếch tán khác nhau Trong công nghiệp, phép điện ly được dùng trong sơn nhúng

electroplating mạ điện: Là việc phủ những lớp kim loại bảo vệ hay trang trí lên sản phẩm bằng phương pháp điện phân Trước khi mạ phải làm sạch dầu mỡ vật cần mạ, tẩy gỉ mài nhấn

và đánh bóng Mạ điện thực hiện trong

bể mạ, ở đó điện cực dương là kim loại hòa tan trong dung dịch điện phân để

bù vào lượng kìm loại đã bám vào sản

phẩm, còn cực âm là sản phẩm Chất lượng của lớp mạ và tốc độ của quá

trình mạ được quyết định bởi mật độ

dòng điện (tính bằng ampe trên dm2

điện tích của sản phẩm được mạ), thành

phần và nhiệt độ của dung dịch điện phân

electroporation: Trong kỹ thuật sinh học, một kỹ thuật giới thiệu DNA ngoại lai vào phấn hoa bằng một chớp sáng của điện, được dùng trong xiệc tạo các cây theo kỹ thuật di truyền

electropositivity (tính) điện đương: Trong hóa học, khả năng các nguyên

tố (chủ yếu là kim loại) cho các điện tử tạo thành các ion dương Đặc tính kim loại càng lớn thì nguyên tế mang tính

điện dương càng mạnh

electroheological fluid chất lổng lưu

biến điện học: Tên gọi khác của một

chất lỏng sáng loáng, một chất lơ lửng lỏng đông lại khi được đưa qua một trường điện

electroscope điện nghiệm: Dụng cụ phát hiện ra điện tích Điện nghiệm lá vàng gồm có một thanh dẫn thẳng đứng

có hai lá vàng mỏng hình chữ nhật ở

electrostatic precipitator

1 Quả câu thép; 2 Bản cách điện; 3 Lá thép

electroscope

đầu cuối phía trong và được cách điện

với lỗng bằng kim loại có nối đất, một

điện tích đưa vào thanh dẫn điện làm

hai lá vàng mở ra vì chúng đều nhận

điện tích như nhau (đương hay âm) do

đó đẩy nhau ra,

Cực tính điện tích có thể xác định

bằng cách đưa vào thanh đẫn một điện

tích đã biết cực tính Điện tích cùng

cực tính không tác động đối với các lá

vàng, trái lại điện tích khác cực tính

triệt tiêu điện tích tại lá vàng làm cho

chúng xếp lại

electrostatic precipitator bộ kết tủa

tĩnh điện: Thiết bị làm phân tách các

hạt nhỏ từ một luồng khí bằng cách

cho chat khi di qua hai điện cực có điện

thé cao Các hat nhé di qua dién trường

sé mang dién va chuyén dich sang phia

điện cực ngược đấu Các bộ kết tủa tinh

điện là những thiết bị thư lượm các

hạt rất nhỏ có hiệu quả cao và được

dùng trong công nghiệp xi măng

electrostatics tĩnh điện học: Ngành

nghiên cứu các điện tích từ các nguồn

tĩnh điện

electrovalent bond liên kết điện hóa trị,

liên kết cộng hóa trị: Hai hay nhiều

nguyên tử của cùng nguyên tố hóa học

hoặc của các nguyên tố khác nhau, liên

kết với nhau tạo thành các phân tử bằng

tố đều có cùng số proton trong hạt nhân

của chúng (số nguyên tử), Các nguyên tố

được phân loại trong bảng tuần hoàn Trong số 109 nguyên tố đã biết, 95 nguyên tế được biết là có trong thiên nhiên (các nguyên tố có số nguyên tử từ

1 đến 95) Tám mươi mốt nguyên tố ổn định Các nguyên tố khác gồm các nguyên

tố có số nguyên tử là 43, 61, và từ 84 trở lên có tính phóng xạ, các nguyên tố từ

số 96 đến 109 không có trong thiên nhiên

và chỉ được tổng hợp trong quá trình bị gia tốc hạt Các nguyên tố được phân thành kim loại, không kim loại hay á kim tùy theo sự kết hợp giữa các đặc tính hóa lý của chúng; khoảng 75% các nguyên tố là kim loại một số nguyên tố xuất hiện (oxy, nhôm); một số khác xuất hiện vừa phải hay ít (crôm, neon); một

số nữa đặc biệt là các nguyên tố phóng

xạ đều tìm thấy ít (neptuni, pÌutoni) hay rất ít (tecnexi) Các ký hiệu (đo Jons Berzelius đặt ra) được dùng để biểu hiện các nguyên tố, ký hiệu thường là một hay nhiễu ký tự đầu của các tên Anh

hay La tinh (thi dụ C cho cacbon, Ca cho

Canxi hay Fe cho sắt, ferum) Theo các

lý thuyết hiện nay, hydro và heli được sinh ra từ vụ nổ lớn lúc khai sinh vũ trụ Trong số các nguyên tế khác có số

nguyên tử đến 26 (sắt) được tạo ra bởi

sự tổng hợp hạt nhân trong các vì sao Các nguyên tố có khối lượng lớn hơn như chì và Uran được tạo ra khi một vì sao cũ nổ; do tâm bị vỡ, năng lượng hấp dẫn ép các hạt nhân lại thành các nguyên

elementary particle hạt cơ bắn: Những

hạt nhỏ nhất đã được biết của vat chat,

không kể các hạt nguyên tử cá khối lượng

số Â > 3 Các hạt cơ bản chủ yếu gôm có;

proton; nhém lepton gém electron,

positron, muyon, nơtrino và phan

notrino, nhém mezon và nhóm barion

gầm proton natron, phản proton, phản

ndtron và hipenon Thuộc về các hạt ea

bản còn có các cộng hưởng Trừ rất ít

ngoại lệ, tương ứng với mỗi hạt cơ bản

đều có phản hạt, khác hạt ở dấu điện

tích, monen từ và một vài đặc trưng khác,

Một đặc điểm của cặp “hạt - phản hạt”

là khả năng hủy cặp khi chúng va chạm

với nhau

elevation of boiling point sự nâng điểm

sôi: sự nâng điểm sôi của một chất lỏng

trên mức số của dụng môi tỉnh khiết, được

tạo nên nhờ một chất hòa tan trong nó

Hiện tượng này được quan sát khi thêm

muối vào trong nước sôi; nước ngừng sôi

vì điểm sôi đã được nâng lên

Điểm sôi tăng lên phụ thuộc vào số

phân tử của chất hòa tan Đối với một

dung môi đơn giản, như nước tỉnh khiết,

tất cả các chất có cùng nông độ phân tử

thì sự nâng điểm sôi đều bằng nhau,

Điểm này dược tạo ra bởi sự hiện diện

của chất hòa tan trong nông độ phân tử

gam C là e = ke, trong đó k là hằng số

(được gọi là hằng số nghiệm sôi) cho dung

môi tương ứng

©liipse hình clip: Đường cong nối tất cả

các điểm nằm quanh hai điểm cố định

(tiêu điểm) sao cho tổng khoảng cách

của chúng đến hai điểm này luôn là một

hằng số Đường kính di qua tiêu điểm là

trục lớn, và đường kính vuông góc tại

trung điểm của trục lớn là trực nhỏ Hình

elip là một trong đãy các đường cong

được gọi là tiết điện conic - Một lát cắt

qua một hình nón sẽ tạo ra hình elip

EI Nido: (Tiéng Tay Ban Nha - the child

“đứa trẻ”) Chuyển động lên xuống của đồng đại đương ấm ở Peru, được gọi như thế bởi vì nó có xảy ra vào địp Giáng Sinh, tái phát sau ð - 8 năm ở Đông Thái Bình Dương ngoài khơi Nam Mỹ

El Nido gay ra su thay déi hướng của các dòng đại dương ngăn cân chuyển động lên xuống của lớp nước lạnh và giàu dưỡng chất dọc theo bờ biển Ecuador và Peru giét hai cá và thực vật, Đây là một yếu tố quan trọng đối với thời tiết toàn

elongation ly giác, độ dài: Trong vũ trụ học - khoảng cách tiếp tuyến giữa

mặt trời và hành tỉnh hay vật thể khác

thuộc hệ mặt trời Góc này là 0° giao điểm và là 90° tại vị trí 8óc vuông và 180°tai vị trí đối nhau

elution

elution sự rửa giải: Trong hóa học, sự

tẩy rửa của một chất được hấp thụ từ

một chất hấp thụ, ví dụ như trong các

quá trình phân ly sắc ký và điện ly

embryo phôi thai: Giai đoạn phát triển

đầu tiên của động vật hoặc thực vật -

sau khi trứng hoặc noãn đã thu tinh 6

người từ này dùng để chỉ sự mang thai

trong tử cung tám tuần phát triển đầu

tiên, trong thời gian này tất cả các cơ

quan chính đã được thành lập

Ở động vật, phôi thai cũng tôn tại

trong trứng (được nuôi dưỡng bằng chất

dinh dưỡng trong lòng đỏ trứng) hay

đối với động vật có vú, nó nằm trong

tử cung con cái

Ở động vật có vú (trừ thú có túi) phôi

thai được nuôi dưỡng qua nhau Phôi thực

vật được tạo ra bên trong các mam trong

các cây cao Đôi khi nó chỉ gồm vài tế

bào, nhưng thường bao gồm một rễ cây,

chỗi non và một hai lá mâm để nuôi dưỡng

cây con trưởng thành

embryology: Phôi học, khoa học về tăng

trưởng và phát triển của phôi và thai nhỉ

từ khi trứng được thụ tỉnh cho tới khi

sinh

embruyo sac túi phôi: Một tế bào lớn

nằm trong noãn của các cây có hoa biểu

thị cho giao tử cái khi phát triển trọn

vẹn Túi phôi gồm có tám nhân Sự thụ

phấn xảy ra khi một trong các nhân này

kết hợp với một giao tử đực

emerald ngọcxanh: Một thứ đá quặng

trong xanh có trong tự nhiên ở Colom-

bia, núi Ural, ở Nga, Zimbabwe và ở Úc

emery bột mài: Một loại đá biến chất

có màu đen xám đục dùng để nghiền

hay đánh bóng các thứ khác Bột mài

xuất hiện trong đảo Naxos, Hy Lạp và

ở Thổ Nhĩ Kỳ

emf viết tắt của electronotive force lực

điện động, sức điện động: năng lượng

cung cấp bởi nguồn điện cho một đơn

vị điện tích để lưu thông được một vòng

1 Phôi; 2 Đậu thai; 3 Vỏ trong suốt; 4 Hai tế

bào; 5 Khoảng trống dưới phôi; 6 Tế bào phôi;

7 Nguyên trùng embryo mạch điện kín Đơn vị sức điện động là vôn Khi một nguồn được nối với mạch một phần năng lượng sẽ bị tổn hao để dẫn sóng qua điện trở trong của nguồn, do đó điện

áp tại các cực bộ ra nguồn (hiệu số điện thế

giữa các cực) sẽ thấp hơn sức điện động,

emission spectroscopy

nếu điện áp lại hai cực nguồn bằng vôn,

dòng do nguồn cung cấp bằng I ampe, và

điện trở trong các nguồn bằng ohm, sức

điện động E bằng:

Eb=V+r

hoặc nếu R là điện trở toàn phần,

của mạch điện không kể điện trở trong

hiện có của một chất hóa học bằng cách

đo số lượng bức xạ điện từ, nó tạo ra từ

các bước sóng đặc thù

empirical formula công thức thực

nghiệm: công thức hóa học đơn giản

nhất của một hợp chất Phép phân tích

định lượng cho ra tỉ lệ của mỗi nguyên

tố hiện thời và từ đó công thức thực

nghiệm được tính Công thức này có

liên quan đến phân tứ bằng hệ thức:

(Công thức thực nghiệm) n = Công thức

phân tử khi n là số tự nhiên nhỗ (1, 2 )

emulator bộ mô phỏng: 1 Sự kết hợp

các kỹ thuật lập trình và các đặc tính

máy đặc biệt cho phép một hệ máy tính

được thực hiện các chương trình đành

cho hệ khác 2 Một chương trình làm

cho máy tính hoạt động như một trạm

công tác được nối với mạng khác

emulsifier chất nhũ tươnghóa: Một chất

làm thay đổi sức căng bễ mặt của hạt

keo, giữ chúng lơ lửng và không đính

encephalin: Một trong hai peptide có

tự nhiên trong não có tác động giống

như morphin hay các thuốc phiện khác

Encke's comet sao chổi Encke: Sao

chổi với chu kỳ quỹ đạo nổi tiếng là

ngắn nhất 3,3 năm Nó được đặt tên

của nhà thiên văn học và toán học người Bite Johann Franz Encke (1791 - 1865)

Ong đã tính quỹ đạo của sao chổi này

vào năm 1819 Sao chổi này được nhà

thiên văn học người Pháp Pierre Méchain (1744 - 1804) phát hiện lần

đầu tiên vào năm 1786 Đây là vật thể gây ra của trận mưa sao bang Taurid

và có lš một mảnh của nó đã va phải vào trái đất trong sự kiện Tunguska năm 1908,

Vào năm 1913, nó trở thành sao chối đầu tiên được quan sát xuyên qua toàn

bộ quỹ đạo khi nó được chụp gần điểm

xa mặt trời nhất tại đài quan sát trên nui Wilson, California - My

endangered species nhiing loaicé nguy

cơ bị tuyệt diệt: Loài thực vật hay động vật hiện hữu rất ít và có nguy cơ bị tuyệt chủng Những loài có nguy cơ bị tuyệt điệt được Liên Hiệp bảo tồn thiên nhiên Quốc tế chính thức công bố là tê giác Javan, Ngay nay chỉ có khoảng 50 con còn sống sót, trừ phi có biện pháp tích cực đế khuyến khích sự sống sót của các loài này, có khả năng bị tuyệt chủng của loài này trong vòng vài thập kỷ tới endocrine gland tuyến nội tiết: Tuyết sản xuất một hay nhiều hormone và tiết trực tiếp vào máu (không có ống dẫn ra ngoài) Các tuyến nội tiết gồm tuyến giáp, tuyến cận giáp, tuyến não thùy và tuyến thượng thận, noãn sào và tỉnh hoàn, nhau thai và một phần tụy tạng endoiymph: Nội hạch huyết dịch trong

mê đạo màng ở trong tai

Các sóng âm thanh di chuyển vào trong tai ngẫu nhiên ngang qua ba xương nhỏ của tai giữa và tạo ra rung động trong nội hạch huyết Chúng được phát hiện bằng các thụ thể trong ốc tai, phát các xung thân kinh ải đến các trung tâm nghe của não endoparasite nội kýsinh: Loại ký sinh sống bên trong ký chủ, thí dụ trong gan, phổi, ruột hay các mô cơ thể khác, endoplasm nội bào tương: pkẩn bào tương

testes -in male

1 Tuyến yên; 2 Tuyến giáp, giáp trạng; 3

Phó giáp trạng; 4 Tuyến ức; õ Thượng thận;

6 Tuyến tụy; 7 Buông trứng; 8 Ngọc hòn dái

phía trong không đặc bằng ngoại bào tương

và chứa hầu hết các cấu trúc tế bào

endoplasmic reticulum (ER) lướinội bào:

Một hệ thống lưới trong bào tương, Lưới

nội bào được gọi là nhám khi có các ribo-

somes bám vào đó và gọi là nhẫn khi không

có Đây là nơi chế tạo các protein là lipid

và có liên quan đến việc chuyên chở những

sản phẩm này trong tế bào,

endorphin: Một trong số các hợp chất

hóa học tương tự như encephalin có tự nhiên

trong não và có tính chất giảm đau tương

tựnhư thuốc phiện Các endorphin có nguồn

gốc từ một chất trong tuyến yên gọi là beta

- lipotrophin; chúng được cho rằng có liên

quan đến việc kiểm soát các tuyến nội tiết

endoscope đèn nội soi: Bất kỳ dụng cụ

nào dùng quan sát bên trong cơ thể Thí

dụ như ống soi tai ding xem xét phía trong tai và ống nội soi dạ dày để xem xét mặt trong dạ dày - Về thực chất, hầu hết đèn nội soi là một ống có đèn ở phần cuối và một hệ thống quang học

ˆ để chuyển hình ảnh tới mắt người quan sát

endoskeleton khung xương: cấu trúc chống đỡ bên trong của động vật có xương sống được cấu tạo từ xương sụn hoặc một số phần khác của bộ xương (xương sọ, xương sườn) được dùng để bảo

vệ các cơ quan chính của cơ thể

endosperm nộinhu: mô dinh dưỡng có trong các loại cây cho hoa Nội nhũ nằm quanh phôi và được tạo ra trong một quá trình khác thường song song với quá trình thụ tỉnh của noãn với giao tử đực Một giao tử đực khác có trong phấn hoa sẽ kết hợp với hai nhân cái trong túi phôi, do đó, các tế bào nội nhũ là tế bào tam bội (có ba cặp nhiễm sắc thé) chứa tỉnh bột, chất béo và protein cung cấp cho sự phát triển của cây con

Ở những hạt “không có nội nhũ” việc

hấp thụ các phân tử thực phẩm của phôi

và nội nhũ biến mất cùng lúc với su nay mam

endotherm động vật máu nóng: Động Yật máu nóng có cơ quan nội tạng để

điều chỉnh nhiệt độ cơ thể để thích nghỉ

với nhiệt độ môi trường bên ngoài (xem homeothermy)

endothermic reaction phản ứng thu nhiệt: Phản ứng hóa học khi xảy ra có

sự hấp thụ nhiệt từ môi trường bên ngoài vào, Ví dụ, các quá trình hoàn nguyên kim loại từ quặng là các phản ứng thu nhiệt Việc hòa tan Nac] vào trong nước

và phản ứng quang học là phản ứng thu nhiét (xem energy of reaction)

end user người, bộ phận sử dụng đầu cuối:

1 Một người, thiết bị, chương trình hoặc

hệ máy tính sử dụng một mạng máy

Energiya

tính với mục đích xử lý dữ liệu và trao

đổi thông tin 2 Nguồn cuối cùng hay

nơi nhận các đữ liệu ứng dụng thông

qua một mạng SNA Một bộ phận sử

dụng cuối có thể là một chương trình

ứng dụng hoặc người vận hành trạm công

tác

Energiya tên lửa Energiya: Tên lửa

không gian mạnh nhất của Liên Xô,

được phóng lần đâu tiên vào ngày 15/

5/1987 Energiya được dùng để phóng

tàu con thoi và có thể đưa trọng tải

trên 190 tấn vào quỹ đạo trái dat

energy năng lượng: số đo chung cho

các dạng vận động khác nhau của vật

chất được nghiên cứu trong vật lý Để

đặc trưng về lượng cho những đạng vận

động và cho những tương tác ứng với

các dạng vận động đó, người ta đưa ra

các dạng năng lượng khác nhau như cơ

năng, nhiệt năng, điện năng, năng

lượng hạt nhân,

energy, alternative năng lượng thay thế:

Năng lượng từ các nguồn tái sinh được

và an toàn đối với môi sinh, khác với

các nguồn tái sinh được như than, dầu

hay khí đốt và Urani Nguồn năng lượng

thay thế quan trọng nhất là dòng nước

được khai thác thành thủy điện Các

nguễn khác gồm có sóng biển, thủy

triểu, gió và mặt trời

Trung tâm công nghệ thay thế gần

Machynlleth ở miễn trung du xứ Wales

đã được thành lập vào năm 1975 để

nghiên cứu và chứng minh các phương

pháp khai thác sản xuất năng lượng

gió, nước và năng lượng mặt trời

energy conservation bảo toàn năng

lượng: Phương pháp hạn chế sử dụng

năng lượng các chất cách điện, cách

nhiệt, tăng hiệu suất năng lượng và

thay đổi mô hình sử dụng Việc sử dụng

năng lượng bừa bãi của các nước công

nghiệp phát triển đã gây ô nhiễm bầu

không khí nghiêm trọng và hiệu ứng

- 1987 là 1,3% ở Pháp, 2% ở Anh, 2,1%

ở Mỹ và 2,8% ở N

“Theo một nghiên cứu của một trường Đại Học thì việc áp dụng các phương pháp bảo toàn hiện có thì vương quốc Anh có thể giảm được khoảng 4 giga- watts sản lượng điện vào năm 2000 tương đương với công suất của bốn nhà máy điện hạt nhân Sizewell và rẻ hơn

là xây một nhà máy điện mới

energy level mức năng lượng: Năng lượng cho phép một electron có thể có

ở một hệ thống nhất định Mức năng lượng có thể tính bằng cách sử dụng lý thuyết quantum (phân tử nguyên tử) Mức năng lượng cho phép tùy thuộc phần lớn vào khoảng cách giữa elec-

tron đối với nhân

energy of reaction năng tượng phân ứng: Năng lượng được phát ra hay thu vào trong một phản ứng hóa học, còn gọi

là enthalpy of reaction hay heat of re- action Trong một phần ứng hóa học,

năng lượng dự trữ trong các phân tử

phản ứng ít khi giống với năng lượng

du trữ trong các phân tử sản phẩm

1 the arrangement of the electrons in an atom

of chlorine with three energy levels (shells)

(er

7)

1 Trật tự cleetron trong một nguyên tử chỉo- rine, gém ba lớp năng lượng (uô); 9 Nhân; 3 Điện tích âm

2 pucleus

x electron

3

engine

Tuy theo phần nào lớn hơn của môi

trường, năng lượng có thể thoát ra

(phan ting téa nhiệt) hoặc thu vào (phần

ứng thu nhiệt) Tổng số năng lượng phát

ra hay thu vào tùy theo số lượng các

chất tiêu biểu của sự cân bằng hóa học

là năng lượng của phản ứng

engine máy, động cơ: Là thiết bị đổi

năng lượng lưu trữ ra công hữu ích hay

chuyển động Nhiên liệu được đốt cháy

để đổi ra nhiệt năng, do đó có tên là

động cơ nhiệt, sau đó đổi ra thành

chuyển động Động cơ nhiệt có thể được

phân loại tùy theo nhiên liệu được đốt

trong (động cơ đốt trong) hay ngoài máy

(máy hơi nước), hay theo chuyến động

tịnh tiến qua lại hoặc tròn (tuabin hay

động cơ Wankel),

engineering kỹ nghệ: theo định nghĩa

đơn giản nhất, đó là nghệ thuật sử dụng

các nguồn năng lượng to lớn trong thiên

nhiên để phục vụ lợi ích của con người

Theo cách nhìn hiện đại, kỹ nghệ đòi

hồi phải có con người, vật liệu máy móc

và năng lượng Nó khác biệt với khoa

học vì trước hết nó quan tâm đến việc

làm thế nào để sử dụng một cách hữu

ích và kinh tế các hiện tượng tự nhiên

mà các nhà khoa học đã phát hiện và

trình bày thành các lý thuyết có thể

chấp nhận được Vì vậy, kỹ nghệ trước

tiên đòi hỏi một sức tưởng tượng sáng

tạo nhằm đổi mới việc ứng dụng hữu

ích các hiện tượng tự nhiên Kỹ nghệ

luôn luôn không thỏa mãn các phương

pháp và trang thiết bị hiện đại Nó luôn

tìm kiếm các phương cách mới hơn, rẻ

hơn để sử dụng các nguồn năng lượng

và tài nguyên trong thiên nhiên nhằm

cải thiện mức sống và giảm bớt các công

việc nặng nhọc

engineering drawing bản vẽ kỹ thuật:

Bản vẽ tạo nền các đổ án thiết kế hay

xây dựng về cấu trúc và cấu tạo kỹ thuật

entomology: Khoa côn trùng học entropy (Trong nhiệt động học): Tình trạng số năng lượng bị phí phạm không thể biến thành động lực trong máy Thuật ngữ do nhà vật lý người Đức Cleusius để ra năm 1865 đối với một trong năm yếu tố định lượng của nhiệt động lực (thermodynamie) Ông giải thích như sau: “Một số bộ phận của vật chất ở cùng một nhiệt độ có entropi không đổi chừng nào nhiệt không bị thoát ra hoặc đưa vào, nhưng nếu nó nhận một lượng nhiệt mà nhiệt độ không thay đổi thì entropi được tăng lên một lượng nhiệt bằng tỷ số đương lượng của nhiệt đó trên số đo tuyệt đối của nhiệt độ trên thang nhiệt động lực học Entropi của một hệ thống luôn luôn tăng do mọi sự chuyển nhiệt bên trong

hệ thống, do vậy entropi của vũ trụ tiến đến cực đại

Enumber: Mã số dành cho các chất

phụ gia được phép sử dụng quy định

bởi Ủy Ban Âu Cháu (EC) Chữ E viết

trước con số thay cho European (Âu Châu) Các con số E không cân ghi vào đanh sách các chất gia vị, và người sản

xuất có thể chọn để liệt kê các chất

phụ gia theo tên của chúng Các số E

bao gồm tất cả các loại phụ gia ngoại

trừ các hương liệu Các chất phụ gia, ngoài các hương liệu, không được chấp

nhận bởi Ủy Ban Âu Châu nhưng đang

còn đùng tại Anh, sẽ được trình bày bởi một mã số không có chữ E

evelope đường bao: Trong hình học, đường cong chạm tất cả các đường của một họ đường hay đường con Ví dụ như

họ gêm ba đường tròn bằng nhau, đều

tiếp xúc với nhau và tạo thành một hình

ba góc có hai đường bao, một đường

evelope 301 evelope Các số E: Bằng chọn lọc các chất phụ gia thực phẩm

E102 tartraxinn E thức uống giải E215 sodium ethyl para

E104 — quinolin Eyellow “E2l6 propyl para

EHO sumset yellow bath qui hydroxy benzoate

E120 cochineal thức uống có cồn E218 methyl para

El22 camoisinE các loại mứt hychoxy benzoate

E123 cararanth E220 — sulphim dioxide

E124 ponceau4R các loại trắng £221 sodium sulphat E - trái cây, khô

B127 endherosinE dâu ướp lạnh bioulphit E nước trái cây

E142 green S viên ngậm E224 potassium xúc xích, món E150 caramel bia, nước giải metabisulphit B trái cây trang

E151 black PN cũng được dùng

EI60(b) amato; bixin; — bánh giòn norbixin để tăng sự ngÃ

mầu của khoai

Chất chỗnng oxy hóa (AutioxidartsJ E226 calcium sulphite

£227 calcium bisulphite E249 potassium nitrite E250 sodium nitritE — thịtheo ướp

E3IO propylgallatE đẩu thực vật

E3ll oeylgallatE kẹocaosu

E312 dodecyl gallate

Chất nhữ tương hóa và chất ổu đnh (Emmlesffrers E252 polassium niưate

E407 carageenan mứt trái cây đông có

nhanh sữa lắc E450(a) disodium bơ E413 tragacanth nước xốt xà lách, dihydrogen chất làm khô

phô mai chế biến diphosphat E muối nhũ tương

E211 sodiumbenzoatE bia mứt xà diphosphat E chất tạo sợi

lách, kem nước tetrasodium

giải khát, nước diphosphate

E212 potassicum nhân bánh làm diphosphate

benzoat E bằng trái cây, cá E450(b} pentasodium bột nổi, sử dụng

hồi và cá thụ triphosphat E trong là

thịt, bánh mì pentapotassium pho mai chế tiphosphatE — biến, rau quả

đóng hộp B213 calcium benzoate

B214 ethyl para

Vào tháng sáu năm 1992, thành phố

Rịo đe Janeiro - Brazil đã đăng cai cuộc

hợp các nguyên thủ quốc gia lớn chưa

từng có để thảo luận về sự khủng hoảng

môi trường thế giới gọi là hội nghị Liên

Hiệp quốc về môi trường và phát triển

(UNGED) - Hội nghị thượng đỉnh về

quả đất Theo nhiễu người thì thời đại

của báo chí các vấn để về môi trường

đang đến: ít nhất, họ đã thảo luận

nghiên cứu về vấn để sinh thái và bảo

tôn nhưng cũng có một số phản ứng đối

với hội nghị này

Có hai kết quả cụ thể: Thứ nhất

là nhiễu quốc gia cam kết bảo vệ sự

đa dạng sinh học với những thuật ngữ

như hệ sinh thái, loài, sự biến đị di

truyền trong các loài Điều này có khả

năng tạo thêm yếu tố kích thích phụ

cho việc ban hành luật pháp bảo tồn,

ở một số nước Thứ hai lại dua ra mot

thỏa ước giữa các nước để tranh luận

về tác động của sự nóng lên của địa

câu và gây ra thay đổi khí hậu

Hội nghị này cũng có vài thất bại

đáng kể: thiếu sự đẳng ý về thỏa ước

rừng toàn cầu và sự khang khang của

các quốc gia giàu có về khodn tài trợ

khiêm tốn để giúp đỡ các nước đang

phát triển thực hiện các kiến nghị

của UNCED Nhiễu nhà chính trị ở

phía Nam tuyên bế rằng hội nghị đã

tạo thêm cho họ ràng buộc mới mà

không có quỹ tài trợ để thực hiện

Maurice Strong, Chủ tịch hội nghị

UNCED đã để nghị một quỹ tài trợ

chung 625 tỷ USD một năm để giải

quyết các vấn đề môi trường thế gi:

Thương mại quốc tế

Bất chấp Hội nghị thương đỉnh về

quả đất, một số người tin rằng các

điều kiện buôn bán quốc tế có thể là

quan trọng hơn Hiệp định chương về

thuế quan và thương mại GATT đã

tập trung vào nguy cơ của chiến tranh

thương mại nhưng các cuộc tranh luận

hiện nay có lẽ đã làm giảm nghiêm

trọng quyển lực của các nước đơn lẻ

để đặt các chuẩn mực riêng vào an

toàn môi trường nếu họ muốn tham gia “mậu dịch tự do”

Các thỏa ước thương mại khác cũng tiểm ẩn các vấn để môi trường tương

tự Vào cuối năm 1999, người ta để nghị liên mình Âu Châu cấm trồng các loại hoa hoang dại bản xứ dọc theo

bờ cổ ven đường ở Anh vì nó gây trở ngại cho việc buôn bán tự do nguồn hạt giống lục địa Âu Châu Rõ ràng là

có nhiều cuộc tranh luận diễn ra

Ô nhiễm Việc theo dõi ô nhiễm không khí cho biết sự tiếp tục xấu đi trong khí quyển toàn cầu Cuộc khảo sát thiệt hại

về rừng của Liên hiệp quốc năm 1991

Ở Châu Âu đã phát hiện 22% cây trông bị rụng lá, trên 25% chủ yếu là

vì hợp chất của chất ô nhiễm không khí Lớp ozane trong tầng bình lưu bị hay diệt bởi các chất ô nhiễm như

chlorofluorocarbons (CFCs) và halons,

Việc tổ chức Khí Tượng học Thế giới vào tháng 1 năm 1992 đã phát hiện tầng ozone trung bình trên Bắc Âu 20% dưới mức bình thường, và ở Canada dưới 16% Liên Hiệp quốc đánh giá rằng việc tốn thất tầng ozone 10% kéo dài có khá năng tăng bệnh ung thư da khoảng 26% Ở nước Ảnh,

Bộ môi trường đã công bố tin tức về việc giảm rủi ro từ sự ô nhiễm tang

øzone theo bằng chứng của sự tảng lên gần mặt đất nơi mà khí ozone được tạo ra như một hiệu ứng phụ của

chất ô nhiễm không khi khác phan

ứng trong ánh sáng mật trời có thể làm thiệt hại sức khỏe của cây trồng

và vật nuôi kể cả con người

evelope

evironment 303 Environmentat Protection

Vào tháng 11 năm 1992, các thời

biểu để hủy bê dân các chất hóa học

hủy hoại tầng ozone được đồng ý qua

cuộc họp 86 nước ở.Copenhagen Họ

đông ý hủy bỏ dan CFCs vao năm

1996, halons vào 1994 và

tetrachloramethane và metyl

cloroform và năm 1996

Các khu rừng biến mất

Nỗi sợ hãi của những người bảo thủ

về nạn phá rừng nhiệt đới đang lan

rộng kế cả rừng đới và rừng phía Bắc

Vào tháng 10 năm 1992 Quỹ báo vệ

thiên nhiên Toàn cầu (NNF) đánh giá

trên 90% các khu rừng ôn đới nguyên

sinh, trừ nước Nga đã bị phá hủy, Ở

các vùng ôn đới, khu đất dưới các tán

cây vẫn ổn định hoặc tăng trưởng

nhưng với sự mất chất lượng nhanh

chóng của các khu rừng, đền điển và

các khu rừng được quần lý chặt chẽ

thay thế cho các rừng thiên nhiên và

rừng già Nó hỗ trợ một ít đời sống

hoang đã hơn là các khu rừng thiên

nhiên và thường tạo ra các vấn đề xói mon dat va gidm chất lượng nước Hợp đồng gỗ cây nhiệt đới quốc tế

(TTTA) được thương lượng lại vào năm

1993 ITTA và tổ chức gỗ nhiệt đới quốc tế đã bị phê phán hành động

không đây đủ về sự mất mát của rừng

nhiệt đới Vì thế người ta yêu cầu hợp

đồng được mở rộng kể đến tất cả các

gỗ rừng và các vùng ôn đới Điều này

đù hợp với các mong ước của các đự

án thúc đẩy bảo toàn vật thể về chứng

nhận gỗ cây từ các khu rừng quản lý tốt nơi mà có khả năng có một nhãn hiệu chất lượng đặc biệt

tròn nhỏ nằm khít trong khoảng không

ở giữa, và một đường tron lớn bao quanh

tất cả ba đường tròn

evironment môi trường: 1 Hoàn cảnh

vật lý, hóa học và sinh học bao quanh

sinh vật 2 Bất kỳ mặt nào trong số

các khía cạnh của vùng chung quanh

một sinh vật, cả về nội tại hay ngoại

lai, có ảnh hưởng tới tăng trưởng, phát

triển và tính cách của sinh vật này

environmentalism chủ nghĩa bảo vệ môi

trường sinh thái: Học thuyết nhấn mạnh

ảnh hưởng cơ bản môi trường và sự

phát triển của cộng déng hoặc cá nhân

Học thuyết này nhấn mạnh tầm quan

trọng của môi trường vật lý, sinh học,

tâm lý học và văn hóa như một nhân

tố ảnh hướng đến cấu trúc hay tính

cách của động vật kể cả loài người

Về mặt chính trị, đều này gia tang

các tổ chức Green (bảo vệ màu xanh), ở

nhiễu nước nhằm “bảo tổn hành tinh

và loài người”

Environmentally Sensitive Area (ESA)

Vùng nhạy bén với môi trường: Chương trình được Bộ Nông Nghiệp Hoàng gia Ảnh đưa ra vào năm 1984, và cũng là

luật của khối Âu Châu để bảo vệ một

vài vùng ngoại ô Anh quốc đẹp nhất khỏi thiệt hại và hư hồng nền nông nghiệp Các vùng đầu tiên được chỉ định có ảnh hưởng môi trường “như Penaine Dales, North Peak, Norfolk Broads, Breckland, thung lũng sông Suffolk, thung:]ũng Test Các chủ trại trong vùng nhạy bén với môi trường này được khuyến khích

sử dụng các phương pháp cổ truyền để bảo tốn giá trị vùng đất như một môi trường đời sống hoang đã Mỗi chủ trại gia nhập dự án này phải đồng ý quản lý vùng đất trong vòng ít nhất năm năm Ngược lại, Bộ Nông nghiệp sẽ trả cho

họ một số tiền, phản ánh những thiệt hại tài chính Chương trình này đã bị

đe dọa bởi sự cất giảm vào nam 1993 Environmental Protection Agency (EPA) Cục Bảo vệ Môi trường: Cục bảo

vệ môi trường Mỹ thành lập năm 1970

để kiểm soát chất lượng nước, không

environment-herldity

khí, rác công nhiệp và thương mại,

thuốc trừ sâu, tiếng ôn, và bức xạ Theo

cơ quan này thì mục đích của họ là

nhằm bảo vệ nước nhà khỏi suy thoái,

vấn để sức khỏe khỏi bị đe đọa bằng

một loạt các hoạt động nhân đạo khởi

xướng ra mà không hướng tới hậu quả

sâu xa đối với những cứu cánh để khai

thác kinh tế và tái sáng tạo giá trị của

không khí, đất đai và nước

environment-heridity controversy:

(Xem nature-nurutre controvesy.)

enzymé: Mét protein, vi sé lugng nhé,

thúc đẩy tốc độ của một phần ứng sinh

học mà tự nó không bị mất đi trong

phản ứng (tức là tác động như một chất

xúc tác) Một enzyme tác động bằng

cách kết hợp với chất liên quan trong

phan ứng và chuyển động đổi thành

một chất khác Một enzyme tương đối

đặc hiệu cho một phản ứng sinh hóa

Mỗi enzyme cần một số điều kiện để

hoạt động được tốt nhất, đặc biệt cần

nhiệt độ và pH thích hợp, cần coen-

zyme và cần không có các chất ức chế

đặc hiệu Các enzyme thường không bền

và đễ bị nhiệt và một vài hóa chất làm

bất hoạt Các enzyme được sẵn xuất

trong tế bào sống và hoạt động hoặc

trong tế bào hoặc ngoài tế bào Tên

enzyme thường tận cùng bằng - ase,

enzyme được đặt tên tùy theo cơ chất

chịu tác động của nó (thí dụ lactase)

hay kiểu phản ứng mà nó xúc tác (như

hydrolase)

Enzyme: Rất cần thiết cho các hoạt

động phát triển bình thường của cơ thể

Khi một enzyme không được sản xuất

hay không hoạt động được có thể sẽ gây

nên các rối loạn chuyển hóa, các rối loạn

này thường do di truyền vừ đôi khi có

những ảnh hưởng nghiêm trọng

eocene (thế); Eoxen: Thời kỳ thứ hai

thuộc kỷ nguyên thứ ba của thời đại đị

chất học cách đây từ 56,6 - 35,5 triệu

năm Eoxen được xem là sự phân chia

sớm nhất của kỷ nguyên thứ ba, tên gọi

2 Enzyme uà phần bèn dưới kết hop tam;

3 Phần dưới gây đôi thành hai phân tứ enzyme Enzyme gốc uẫn giữ nguyên uờ tiếp tục làm lại phân ứng

này nghĩa là “sớm, mới đây”, có liên quan đến các hình đạng sớm của động vật có vú phát triển dẫn theo thời gian, tiếp theo sự tuyệt chủng của loại khủng long

eolith đổ đá nguyênsơ: đá có hình dạng

tự nhiên hay bị đứt gãy tìm thấy trong các lớp trầm tích Lower Pleistocene và được các nhà nguyên cứu tin là dé tạo

6 đến tám tuần Nó có thể hoàn chỉnh

một vài thế hệ vào mùa tăng trưởng Một số loài như cô dai, cây cúc bạc

epicentre

Senecia vulgaris va nhiéu loai cay dai

khác là loài chóng tàn Chúng lợi dụng

các cơn mưa ngắn để nẩy mầm và mọc

lại, vào mùa khô các hạt giống này

ngưng sinh sản

epicentre ngoại chấn tâm: điểm trên

mặt đất ở ngay trên tiêu điểm của động ˆ

đất

epicyclic gear bộ bánh răng đẳng tâm:

Hệ thống truyền động bao gồm một hay

nhiều bánh truyền động di chuyển xung

quanh bánh khác Truyền động đồng

tâm có trong các truyền động trục xe

đạp và trong các hộp số tự động

epicycloid: Đường cong sinh ra bởi

một điểm thuộc đường tròn lăn trên

một đường tròn khác Nó hay được dùng

để thiết kế các bánh răng an khớp thật

êm

epidermis biểu bì: Lớp ngoài của da,

lớp màng lại chia thành bốn lớp Lớp

trong cùng là lớp mẫm hay lớp Malpighi

gồm các tế bào phân chia liên tục, ba

lớp kia được đổi mới liên tục vì các tế

bào từ lớp mâm dân dẫn bị đẩy ra ngoài

và không ngừng được thấm keratin Lớp

ngoài cùng là lớp sừng gồm các tế bào

chết có bào tương đã hoàn toàn bị kera-

tin thay thế Lớp này dày nhất ở gót

epigeal sự mọc trên mặt đất: Sự nảy mắm của hạt giống mà ở đó lá mầm được sắn sinh trên đất

epilottis tiểu thiệt: Một nắp sụn mồng

hình lá có màng nhây bao bọc ở ngay sau chân lưỡi Nắp này che đường vào thanh quản khi nuốt

epiphyte thực vật biểu sinh: Bất kỳ

thực vật nào trồng trên cây hay vật thể khác trên mặt đất và không có rễ trên đất trồng Một thực vật biểu bì không cộng sinh trên cây nó mọc mà chỉ sử đụng để chống đỡ

“Thực vật biểu sinh lấy chất đỉnh đưỡng từ nước mưa, cặn bã sinh vật như lớp lá rụng hay từ không khí Tính rất đa dạng của thực vật biểu sinh được tìm thấy ở các vùng nhiệt

đới và ở nhiêu loài lan, EPNS viết tắt của eieetroplated nickel

silver: Sự mạ điện phủ những lớp kim loại bảo vệ hay trang trí lên sản phẩm bằng phương pháp điện phân Trước khi mạ phải làm sạch đầu mỡ mặt cần

mạ, tẩy gỉ, mặt nhắn và đánh bóng

Mạ điện được thực hiện trong bể mạ, ở

đó điện cực dương là kim loại hòa tan trong dung dịch điện phân để bù vào

lượng kim loại đã bám vào sản phẩm,

Oligocene, Miacene và P]iocene bao gồm thời kỳ Tertiary.

epoxy resin

epoxy resin nhựa tổng hợp: tên gọi

truyền thống của các oligone diéu chế

được chủ yếu bằng sự đa tụ Trong số

các nhựa tổng hợp thì nhựa ankit, nhựa

cacbanit, nhya phenol - fomandehit,

nhựa epoxit là có giá trị hơn cả Nhựa

tổng hợp được dùng làm nguyên liệu

gốc trong sản xuất chất dẻo, keo và

sơn lắc

EPROM : viét tat cia erasable program-

mable read-only memony: B6 nhé ROM

xóa được và lập trình được

Epsilon Aurigae nhật thực Epsilon

auriga: Ngôi sao đôi bị che khuất trong

chòm sao Auriga Một ngôi sao trong

cặp này là ngôi sao bình thường nhưng

cái kia có vẻ là một vật thể trương

phẳng khổng lỗ mà tính chất chính xác

của nó vẫn còn chưa biết được, Chu kỳ

nhật thực là 27 năm, đài nhất trong

loại này Hiện tượng nhật thực vừa qua

vào 19882 - 1984,

MgSO,.7H,O: Ding lam chat thu gian

cơ và nhuận tràng và thêm vào nước

tấm để làm dịu da

equation phương trình: biểu thức biểu

điễn tính cân bằng của hai biểu thức

chứa hằng số và / hoặc biến số Vì vậy

thường có dấu bằng (=), ví dụ phương

phương trình tổng quát cho một đường

thẳng trong hình học giải tích Nếu một

phương trình toán học đúng cho tất cả

các biến số trong một phạm vi cho trước,

thì đôi lúc nó được gọi là đồng nhất và

được biểu dién bing =

Như vậy là: (x + y)? =x? + 2xy + y2

với mọi x, ye R

equation: Cân bằng trong hóa học là

sự biểu điễn của một phản ứng hóa hoc

Năm phương trình phổ biến là:

equator đường xích đạo: Xích đạo trái

đất, quỹ đạo lớn có mặt phẳng vuông góc với trục trái đất Nó có độ dài 40.093

km chia thành 360 độ kinh tuyến Đường xích đạo bao quanh phần rộng nhất của trái đất và tượng trưng 0° vĩ tuyến Nó chia trái đất ra làm hai nửa

còn gọi là bán cầu nam và bán cầu bắc the celestial equator xích đạo bầu trời: Quỹ đạo mà đường xích dao của quả đất cắt ngang thiên cầu equilateral (trong hình học) có các cạnh bằng nhau: thuộc một hình học có tất

cả các cạnh có độ dài bằng nhau Ví dụ

như hình vuông và hình thoi đều là

những hình có 4 cạnh đều nhau; thuật ngữ này được đùng với tam giác đều,

nó có ba cạnh bằng nhau và cả ba góc bằng nhau (bằng 601 )

equilibrim trạng thái cân bằng: là trạng thái hay điều kiện khi các lực tác động vào một vật được triệt tiêu (không có hợp lực) và momen các lực không có tác dụng quay vật, theo định luật chuyển động thứ nhất của Newtơn một vật ở trạng thái ổn định ở vị trí cố định hay chuyển động với tốc độ không đổi; vật không tăng tốc

equinox

equinox phân điểm: (Xuân phân - thu

phân) Ngày 21 thang ba va 23 thang

chin có ngày dài bằng đêm, do mặt trời

đi qua xích đạo của bầu trời

era nguyên đại: Phân vị lớn nhất đứng

hàng thứ nhì trong thang thời gian dia

chất Đại cổ sinh, Đại trung sinh và

Đại tân sinh là những nguyên đại, và

trên một số sơ đổ thời gian đệ tứ ngắn

ngủi cũng được coi là một nguyên đại

Các nguyên đại lại được chia thành

những đơn vị nhỏ hơn gọi là kỹ

Eratosthenes’ sieve sang Eratosthenes:

Một phương pháp để tìm số nguyên tố,

nó bao hàm việc viết thành dãy số tất

cả các số từ 2, Sau đó bắt đầu bằng số

2 Gạch bỏ mỗi số thứ hai (của từng

cặp hai số) nhưng không bổ số 2 vì các

số bị loại bô này có thể chia hết cho 2

Tiếp đó, bắt đầu với số 3, gạch bỏ mỗi

số thứ 3 (nhưng không kể số 3) và tiếp

tục quá trình với ð, 7, 11, 13 Các số

còn lại là những số nguyên tố

eribium italic (tén lang Ytterby ở Thụy

Điển) : Nguyên tố hóa học thuộc họ

lantanoit, ký hiệu Er, nguyên tử số 68,

khối lượng nguyên tử 167,26 Eribi là

kim loại màu trắng bạc, khối lượng

riêng 9050 kg/m°, tnc 149,7°C, Được sử

dụng để điều chế các chất phát quang,

vật liệu laze, thủy tỉnh đặc biệt

erq Éc: Đơn vị đo năng lượng điện

trong hệ đơn vị CG8, ký hiệu là ec, 1

ec = 10” Jun x Jun,

ergonomics công thái học: khoa học

nghiên cứu mối quan hệ giữa lao động

với con người Còn gọi là Human Fac-

tors Engineering

Eridanus Eridanus: Chom sao thi sáu

lớn nhất từ xích đạo trời sâu vào trong

câu nam của bầu trời Ngôi sao sáng

nhất của nó là Achernar Eridanus được

biểu hiện như một con sông

Eros: Một hành tỉnh nhỏ được khám

phá năm 1898, nó có thể ải qua 29 triệu

km từ quả đất khi quan sát vào năm

1975, Eros là hành tỉnh nhỏ đầu tiên được khám phá có một quỹ đạo đi vào trong quỹ đạo của sao Hỏa Nó được kéo dài ra, đo khoảng 36 x 12 km, quay quanh trục ngắn nhất của nó mỗi 5,3 giờ và quỹ đạo mặt trời mỗi 1,8 nam erosion sự xói mòn: hiện tượng phá hủy đá cứng thành những hạt nhỏ được 8ìó, nước và băng cuốn đi

erratic tang lin: (dja chat hoc), một |È

tảng đá di chuyển được chuyên chở bởi một băng hà hay các sức mạnh thiên nhiên khác đến một vị trí của hợp phần địa chất khác nhau Ví dụ ở Đông Anglia, nước Anh có tảng lăn đã được tìm thấy di chuyển từ Scoland va Scandinavia xa xôi

error sai sót: 1 Sự khác biệt giữa giá trị đo, tính toán, quan sát hoặc điều kiện so với thực tế, xác định giá trị lý

thuyết đúng hoặc điều kiện 2 thuật

ngữ không nên dùng thay cho mistake

ở Tương tự với failure, fault, malfunc- tion, mistake

error message: (Trong vi tinh) Théng báo lỗi trong các chương trình ứng dụng, đây là một thông báo trên màn hình nhằm báo cho biết rằng chương trình

không thể tiến hành được thao tác yêu cầu Những hệ điện toán trước đây cho rằng những người sử dụng đều thông

thạo kỹ thuật, nên thường đưa ra các

thông báo bí hiểm, Hiện nay, các chương trình ứng dụng thông dụng phải hiển thị các thông báo lỗi có ích hơn

và thường bao gồm cả những gợi ý về cách giải quyết truc trac

error detection sự phát hiện sai sót: Phương pháp xác định các dữ liệu được phát hoặc được chuyển có chính xác hay không

erythrocyte hông câu: hay còn gọi là

red blood cell, một tế bào máu chứa hemoglobin có chức năng chính là chuyên chở oxy Hồng cầu trưởng thành không có nhân và có dạng một đĩa hai

ESA

mặt lõm, đường kính khoảng 7Mm, bình

thường có khoảng ð x 10 12 hồng cầu

trong mỗi lít máu,

ESA viết tắt của European Space

Agency: Trạm không gian châu Âu

escape velocity tốc độ vũ trụ cấp hai:

"Tốc độ tối thiểu của một vật được phóng

lên để thoát khỏi sức hút vào vật trong

trường hợp quả đất, tốc độ này bằng

11,3km/giây

escarpment or cuesta vách đứng: Dãy

núi rộng tạo bởi sự xói mòn của các

tầng đá trầm tích nghiêng Nó có một

mặt dựng đứng và một mặt nghiêng

Các vách đứng là đặc tính chung của

cảnh quang vôi nhu déi Chiltern va

North Downs ở nước Anh

esker đổi hình rắn đặc: tính địa chất

của các vùng đóng băng cũ gồm có một

đãy đôi dài đốc đứng và chật hẹp, ngoằn

ngoèo và đôi khi chia nhánh, Các đổi

hình rắn bao gồm các băng tích thành

tâng và tạo bởi chất lắng của các dòng

nước chảy ngang qua các đường hầm bên

dưới băng đá tan chảy ứ đọng Khi băng

đá hoàn toàn biến mất, chất lắng của

đồng nước cũ ngưng lại thẳng đứng như

một dãy đổi cao Các đôi hình rắn thay

đổi theo chiều cao từ 3 đến 30 m và có

thể lên đến khoảng 160 km chiều dai

ester este: Hop chat httu cơ được tạo

thành bởi một phản ứng giữa cồn và

axit với sự khử của nước Không giống

như các muối, este là các hợp chất cộng

vô thượng thận, tỉnh hoàn và nhau thai

Ở đần ông, việc sản sinh quá nhiều es-

†rogen sẽ gây chứng nữ hóa

Các estrogen có tự nhiên hay tổng hợp dùng uống hay chích để chữa chứng

vô kính, rễi loạn kinh nguyệt, các ung thư tùy thuộc androgen và để ức chế tuyến sữa Các oestrogen tổng hợp là thành phần chính của thuốc tránh thai uống Tác động phụ của liệu pháp oestrogen có thể gồm buồn nôn, nhức đầu và choáng váng, xuất huyết âm đạo

không đều, lưu trữ địch và khoáng và

gây nữ hóa ở đàn ông Oestrogen không được dùng cho các bệnh nhân có bệnh ung thư ở vú, tử cung hay đường sinh sản

esturary: Cửa sông rộng ra đến biển, nơi mà nước ngọt trộn lẫn với nước mặn

và các hiệu ứng thủy triểu chịu ảnh hưởng Các cửa sông cực kỳ phì nhi nuôi đưỡng đất đai cho hàng ngàn giống loài Việc ô nhiễm nước đø-dọa các hệ

sinh thai nay

Etesian wind: Gió Bắc - Tây Bắc ở

vùng phía đông Địa Trung Hải và biến

Aegean thổi vào tháng Sáu - tháng

ethanal tríimer trimơ etanal: Tên phổ biến là paraldehyde (CH,CHO), - chất

u,

ethane etan

lồng không màu được tạo thành từ

etanol Nó hòa tan trong nước

ethane eian CH.CH, : Chất khí không

màu, không mùi, phân tử thứ hai trong

dãy hydrocacbon ancan

ethane - 1,2 - diol: Tên gọi kỹ thuật

cua glycol

ethanoate: Tén phé bién axétat

CH,CO,H? ion âm thu được từ acid

ethanoic, bất cứ muối nào cũng chứa

ion này Trong ngành đệt, tìa axêtát là

sợi tổng hợp làm từ xenlulôza biến tính

xử lý với axit ethanoic, trong ngành

chụp ảnh, phim axêtat là loại phim

không bất lửa làm từ xenluloza

ethanoate

ethanoic acid: Tên phổ biến axit axêtic

CH,CO,H một trong các axít béo đơn

giản nhất Ở trạng thái nguyên chất,

nó là chất lỏng không màu có mùi hăng

khó chịu, nó rắn lại thành một khối

lượng tỉnh thể giống kem ở 16,79 và

từ đây nó thường được gọi là axit

ethanoic bang

Dấm chứa ð% axit axetic hay nhiều

hơn điêu chế bằng sự lên men

Xenlulô có thể gia công với axit

axêtie để sản xuất ra dung địch

ethanoate xenlulô, chất này có thể được

dùng để chế tạo đô nhựa bằng phương

pháp đúc áp lực hay ép để tạo nên các

sợi tổng hợp

ethanol: Tên phổ bién ethyl alcohol

C,H,OH chat cồn tìm thấy trong bia, rượu

vang, rượu táo và các đổ uống có chất

rượu khác Khi còn nguyên chất, nó là

một chất lồng không màu có mùi dễ chịu,

trộn lẫn được với nước và ête, cháy trong

không khí với ngọn lửa màu xanh nhạt

Hơi nước tạo thành một hỗn hợp dễ nẩ

với không khí và có thể được dùng trong

động cơ đốt trong có sức nén cao Trong

tự nhiên nó được chế tạo bằng sự lên

men của hydrô cacbon bởi các tế bào nấm

men Trong công nghiệp, nó có thể được

chế tạo bằng sự hấp thu etene và phản

ứng xảy ra sau với nước hay bằng cách

giảm ethanal trong chất xúc tác và được

sử dụng rộng rãi như một dung môi Ptanol được dùng như nguyên liệu thô trong sản xuất ête, clo và iốt Nó cũng được thêm vào trong dâu khí để cải tiến

“tính năng của động cơ

ethanolic solution dung địch etanol: Dung dịch được sản xuất khi một chất tan được tan trong etanol, vi du hydréxit kali etanol 14 dung dich cia hydrdéxit kali trong etanol

ethene éten: Tén thudng ding ethylene C;H, chất khí không màu cháy được, phần

tử đầu tiên trong dãy hydrocacbon anken Etene được sử dụng rộng rãi trong hóa hữu cơ tổng hợp và trong sản xuất nhựa polyeten, polycloroethene va polyvinyl chloride (PVC) Etene duoc lay tit khi thiên nhiên hay than đá bay sự khử nước tit etanol

Etene dugc san xuat trong quá trình trao đổi chất của thực vật và được phân loại như một kích thích tố thựe vật Nó

có vai trò trong việc làm chín và rụng trái cây Người ta bơm xịt một lượng nhồ Êten xung quanh trái cây trong việc làm chín nhanh nhân tạo

ether: 1 Một chất lỏng bay hơn trước đây dùng xông để gây mê nhưng nay đã được thay thế bằng các thuốc an toàn hơn

và có hiệu lực hơn Thuốc cũng có tác động nhuận tràng khi uống Ete kích thích đường tiêu hóa và ảnh hưởng đến tuần hoàn 9 Loại hợp chất hữu cơ có chứa oxi, công thức tổng quát R-O-R, Được coi như

là sản phẩm thế các nguyên tử hydrô trong

phân tử nước bằng các gốc hữu co Ete day

béo (như ete etylic) là các chất lỏng không

màu Ête dãy thơm (như ête diphenilic) là

các chất rắn Một số ête có trong các chất thơm thiên nhiên Được sử dụng rộng rãi lam dung mdi đùng trong tống hợp hữu

cơ, hương liệu, y tế Ête điphenylic được dùng làm chất tải nhiệt

ethnoarchaelogy khảo cổ dân tộc học: Nghiên cứu thái độ của con người và

ethnography

văn hóa vật chất của đời sống xã hội

để quan sát xem các vật chất đi vào đi

tích khảo cảo học như thế nào và để

cung cấp các giả thuyết giải thích việc

sản xuất, sử dụng và mô hình sắp đặt

của văn hóa vật chất cổ

ethnography dân tộc học: Nghiên cứu

văn hóa đời sấng sử dụng các kỹ thuật

phân tích nhân loại học giống như quan

sát thực tế va tin cậy vào người cung

cấp tin tức Dân tộc học đã cung cấp

nhiều dữ liệu sử dựng cho các nhà khảo

cổ học cũng như các phép loại suy,

ethnology dân tộc học: Nghiên cứu

con người đương thời dựa vào địa lý và

nên văn hóa sự khác biệt từ các hệ

thống xã hội của họ Các nhà dân tộc

học làm một phép phân tích so sánh

các dữ liệu từ các nền văn hóa khác

nhau để hiểu các nên văn hóa hoạt động

như thế nào và tại sao chúng thay đổi

với mục đích là thu nhận được các

nguyên tử chung về xã hội loài người

ethology phong tục học: Nghiên cứu

so sánh tính cách của động vật trong

khung cảnh tự nhiên của nó Phong tục

học liên quan đến cơ cấu nhân quả (cả

yếu tố kích thích gợi ra tính cách và cơ

cấu sinh lý học kiểm tra nó), cũng như

sự phát triển của tính cách, chức năng

và lịch sử tiến hóa

Vấn để phong tục học được đi đầu

trong suốt thập niên ba mươi bởi 2 người

Ao Konrad Lorenz va Karl von Frisch

cùng với nhà động vật bọc người Hà

Lan Nikolaas Tinbergen, họ nhận giải

Nobel năm 1978 Các nhà phong tục

học tin rằng ý nghĩa của tính cách động

vật có thể được hiểu chỉ trong ngữ cảnh

tự nhiên của nó và nhấn mạnh tầm

quan trọng của việc nghiên cứu lĩnh

vực này và một viễn cảnh tiến hóa Một

phát triển gần đây trong phong tục học

là Xã hội sinh học, nghiên cứu chức

năng tiến hóa của tính cách xã hội

ethyl alcohol: Tên thường dùng của

các ngọn đèn khí đốt sản xuất bằng

phần ứng giữa nước và cacbuacanxi Khi đèn cháy cung cấp nhiều sức nóng hơn bất cứ hầu hết các loại nhiên liệu biết đến (giá trị nhiệt của nó gấp năm lần hydrô) Điểu này có nghĩa là khí đốt cho một ngọn lửa nóng dữ đội, từ đó người ta sử dụng etin trong sắn xuất đèn pin oxyacetylene

etiolation hiện tượng úa vàng: Trong sinh học, một dạng phát triển thấy ở

các cây trồng thiếu ánh sáng Nó được

mô t qua chiều cao, cành cây gầy yếu,

lá nhỏ và màu vàng nhợt nhạt đo thiếu chất điệp lục Sự tăng trưởng nhanh chóng về chiều cao làm cho một cây trồng bị vây quanh bởi các cây khác nhanh chóng nhận được nguồn ánh sáng, sau đó thì trở lại phát triển bình thường,

eugenics di truyền học ưu thé: Khoa

học liên quan đến việc cải tiến nòi giống nhân loại bằng cách áp dụng những

nguyên tắc di truyền hoc Điều này liên

quan đến việc phát triển và có thể, loại trừ các bệnh di truyền ở người

Thuật ngữ này được đặt ra bởi nhà khoa học người Anh Francis Galton (1822 - 1911) vào năm 1883 và khái niệm này được phát triển vào cuối thế

kỷ 19 với ý định cải tiến sự thông minh

và tính cách của con người Vào năm

1986 nước Singagore là đất nước dân

chủ đầu tiên áp đụng chính sách di

truyền học ưu thế mở rộng bằng cách bảo đảm việc tăng lượng cho các phụ