giáo dục đạo đức hồ chí minh cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng vùng tây bắc trong dạy học môn tư tưởng hồ chí minh

Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn - PP quan sát: quan sát thái độ, sự chú ý, biểu hiện hứng thú, tính tích cực nhận thức của SV trong dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dụ

- -

LÊ THỊ VÂN ANH

GI¸O DôC §¹O §øC Hå CHÝ MINH CHO SINH VI£N C¸C TR¦êNG §¹I HäC, CAO §¼NG VïNG T¢Y B¾C TRONG D¹Y HäC M¤N T¦ T¦ëNG Hå CHÝ MINH

Chuyên ngành : Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn giáo dục chính trị

Mã số : 62.14.01.11

LUẬN ÁN TIẾN SĨ GIÁO DỤC HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Văn Cư

PGS.TS Đào Thị Ngọc Minh

HÀ NỘI - 2014

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác

Lê Thị Vân Anh

LỜI CAM ĐOAN

BẢNG KÝ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

DANH MỤC HÌNH

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của luận án 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 2

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu 3

6 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 3

7 Những luận điểm cần bảo vệ 4

8 Những đóng góp mới của luận án 4

9 Cấu trúc của luận án 5

Chương 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU 6

1.1 Đạo đức Hồ Chí Minh 6

1.2 Giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho thanh niên - sinh viên 13

1.3 Giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho thanh niên - sinh viên trong dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh 16

1.4 Những vấn đề luận án cần đi sâu nghiên cứu 19

Kết luận chương 1 20

Chương 2: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH CHO SINH VIÊN CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC, CAO ĐẲNG VÙNG TÂY BẮC TRONG DẠY HỌC MÔN TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH 21

2.1 Cơ sở lí luận về giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc 21

2.1.1 Một số khái niệm cơ bản của luận án 21

2.1.4 Môn tư tưởng Hồ Chí Minh với việc giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng 42 2.2 Cơ sở thực tiễn về giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc trong dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh 49 2.2.1 Khái quát về địa bàn nghiên cứu 49 2.2.2 Đặc điểm sinh viên các trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc 50 2.2.3 Thực trạng đạo đức sinh viên các trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc 53 2.2.4 Thực trạng giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc trong dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh 65 Kết luận chương 2 76

Chương 3: YÊU CẦU, BIỆN PHÁP GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH CHO SINH VIÊN CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC, CAO ĐẲNG VÙNG TÂY BẮC TRONG DẠY HỌC MÔN TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH 77

3.1 Yêu cầu giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc trong dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh 77 3.1.1 Đảm bảo tính khoa học, tính tư tưởng của môn học 77 3.1.2 Giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh phải được thực hiện một cách sinh động, hấp dẫn, gắn lí luận với thực tiễn 79 3.1.3 Giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh phải phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội vùng Tây Bắc và nhạy bén, bám sát tình hình đất nước, khu vực 82 3.1.4 Phát huy tính tích cực, chủ động của sinh viên trong học tập môn tư tưởng Hồ Chí Minh 85 3.1.5 Người thầy phải là tấm gương đạo đức 87 3.2 Biện pháp giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc trong dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh 90

3.2.2 Nhóm các biện pháp giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh thông qua các hoạt

động ngoại khóa 121

Kết luận chương 3 127

Chương 4: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 129

4.1 Mục đích, đối tượng, địa bàn và giảng viên thực nghiệm sư phạm 129

4.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 129

4.1.2 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 129

4.1.3 Giảng viên thực nghiệm sư phạm 130

4.2 Phương pháp thực nghiệm sư phạm và quá trình chuẩn bị 130

4.2.1 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 130

4.2.2 Quá trình chuẩn bị thực nghiệm sư phạm 131

4.2.3 Tiến hành thực nghiệm sư phạm 132

4.3 Xử lý kết quả thực nghiệm 132

4.3.1 Kết quả bài kiểm tra đầu vào 133

4.3.2 Kết quả thực nghiệm giáo án 1 (chương 7, tiết 3) 135

4.3.3 Kết quả thực nghiệm giáo án 2 (chương 7, tiết 4) 140

4.3.4 Kiểm định sự khác biệt về giá trị trung bình của nhóm thực nghiệm 144

4.4 Kết luận chung về thực nghiệm 147

Kết luận chương 4 148

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 149

1 KẾT LUẬN 149

2 KHUYẾN NGHỊ 150

CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ 151

TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC

Bảng 2.1: Chuẩn mực đạo đức của một SV hiện nay 54

Bảng 2.2: Nguyên nhân tình trạng xuống cấp đạo đức của SV 56

Bảng 2.3: Động cơ học tập của SV hiện nay 57

Bảng 2.4: Lý do trốn học của SV 58

Bảng 2.5: Số giờ tự học của SV 59

Bảng 2.6: Không trung thực mà có lợi 60

Bảng 2.7: Những công việc làm thêm của SV 61

Bảng 2.8: Vấn đề nổi cộm của SV 63

Bảng 2.9: Ý kiến đối với việc giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV 66

Bảng 2.10: Thực trạng SV lĩnh hội tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh 67

Bảng 2.11: Tương quan giữa PP giảng dạy và hiệu quả của môn học 68

Bảng 2.12: Hoạt động để Nhà trường giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV 69

Bảng 2.13: Yêu cầu đối với GV tư tưởng Hồ Chí Minh 71

Bảng 2.14: Hoạt động SV cần để nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh 72

Bảng 2.15: Lý do khiến cho việc giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh thông qua môn tư tưởng Hồ Chí Minh không hiệu quả 73

Bảng 4.1: Các lớp TN và ĐC 129

Bảng 4.2: Mô tả dữ liệu 133

Bảng 4.3: Kết quả so sánh điểm số giữa nhóm TN và ĐC 134

Bảng 4.4: Mô tả dữ liệu 135

Bảng 4.5: Kết quả so sánh điểm số giữa nhóm TN và ĐC 136

Bảng 4.6: So sánh giá trị trung bình điểm số của lớp ĐC và lớp TN 137

Bảng 4.7: Giá trị P của phép kiểm chứng T-test 137

Bảng 4.8: Tiêu chí đánh giá giá trị P của phép kiểm chứng T-test 137

Bảng 4.9: Mức độ ảnh hưởng của tác động 138

Bảng 4.10: Bảng tiêu chí Cohen 138

Bảng 4.11: Kết quả đo thái độ của SV 139

Bảng 4.12: Tiêu chí đánh giá P của phép kiểm chứng khi bình phương 139

Bảng 4.15: So sánh giá trị trung bình điểm số của lớp ĐC và lớp TN 142 Bảng 4.16: Giá trị P của phép kiểm chứng T-test 143 Bảng 4.17: Kết quả đo thái độ của SV 143 Bảng 4.18: Kết quả phân tích thống kê sự khác nhau giữa điểm trung bình bậc

ĐH và CĐ của nhóm TN 145

Biểu đồ 2.1: Biểu hiện đạo đức của SV 55

Biểu đồ 2.2: Tình trạng trốn học của SV 58

Biểu đồ 2.3: Tình trạng vi phạm qui chế thi của SV 59

Biểu đồ 2.4: Ý thức tự lập của SV 62

Biểu đồ 2.5: Hoạt động khuyến khích SV học tập đạo đức Hồ Chí Minh 71

Biểu đồ 2.6: Hiệu quả giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV 73

Hình 4.1: Biểu đồ thể hiện số lượng các loại điểm của 2 nhóm (a: TN, b: ĐC) 134 Hình 4.2: Biểu đồ tần suất (%) điểm số của lớp TN và ĐC 135 Hình 4.3: Biểu đồ thể hiện số lượng các loại điểm của 2 nhóm (a: TN, b: ĐC) 135 Hình 4.4: Biểu đồ tần suất (%) điểm số của lớp TN và ĐC 137 Hình 4.5: Biểu đồ thể hiện số lượng các loại điểm của 2 nhóm (a: TN, b: ĐC) 140 Hình 4.6: Biểu đồ tần suất (%) điểm số của lớp TN và ĐC 142

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của luận án

Chủ tịch Hồ Chí Minh - lãnh tụ thiên tài, người thầy vĩ đại của cách mạng Việt Nam, anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới đã

đi xa, nhưng để lại cho chúng ta di sản tinh thần to lớn, những tư tưởng vô giá, những giá trị nhân văn cao cả, trong đó đặc biệt là tư tưởng đạo đức cách mạng Ở Chủ tịch Hồ Chí Minh, đạo đức đã đạt tới một sự thống nhất chặt chẽ giữa nói và làm, giữa công và tư, giữa đạo đức cách mạng và đạo đức đời thường Đó là sự hòa quyện nhuần nhuyễn, của sự chắt lọc tinh tuý Bởi vậy, đạo đức Hồ Chí Minh đã trở thành biểu tượng đạo đức, văn minh nhân loại Cũng như các nhà hoạt động chính trị, xã hội trong lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh rất quan tâm đến việc giáo dục thế hệ trẻ Người luôn đánh giá cao vai trò, vị trí, khả năng của SV - những thanh niên có học thức cao - đối với

sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc Người cho rằng “Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà Thật vậy nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do các thanh niên” [85; 216] Chính vì thế, trước lúc đi

xa, Người không quên căn dặn Đảng ta “bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và cần thiết”, trong đó, Hồ Chí Minh đặt lên hàng đầu vấn đề giáo dục đạo đức cách mạng để “đào tạo họ thành những người thừa kế xây dựng cho CNXH vừa “hồng” vừa “chuyên” [95; 612] Thực hiện lời dạy của Người, Đảng ta trong các thời kì cách mạng đều chăm lo giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ, trong đó đặc biệt coi trọng việc giáo dục, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh

Đối với thanh niên - SV vùng Tây Bắc, đặc thù sinh sống trên một địa bàn tương đối phức tạp với vị trí địa chính trị quan trọng của Tổ quốc, trong thời gian gần đây, do tác động của KTTT và cả sự chống phá quyết liệt của các thế lực thù địch nên công tác giáo dục phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống luôn được các cấp ủy Đảng, các cấp chính quyền, các cấp giáo dục quan tâm Một trong những việc làm đó là giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV để rèn luyện bản thân, tu dưỡng đạo đức, hun đúc lòng tự hào, bản sắc văn hóa dân tộc, quyết tâm chiến thắng đói nghèo, xây dựng khối đại đoàn kết, phòng

chống diễn biến hòa bình và góp phần thực hiện cuộc vận động “học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”

Giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV có thể thực hiện ở nhiều nội dung, với nhiều hình thức, thông qua chương trình, giáo trình giảng dạy, học tập; thông qua vai trò của tổ chức Đảng, Đoàn thanh niên và Hội SV trong nhà trường; thông qua việc phối hợp với gia đình và toàn xã hội… trong đó có vai trò đặc biệt quan trọng của môn tư tưởng Hồ Chí Minh Điều này được lý giải

từ vị trí môn tư tưởng Hồ Chí Minh với việc giáo dục đạo đức cách mạng, lối sống mới văn minh, lành mạnh cho SV, vị trí này các môn khác không thể thay thế được Tuy nhiên, trong giảng dạy, nhiều GV còn thiên về truyền đạt nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh mà ít quan tâm liên hệ thực tế, chưa sử dụng nhiều tấm gương người thật, việc thật trong học tập và làm theo đạo đức Hồ Chí Minh, chưa chú ý đúng mức đến giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cũng như chưa hướng đến những biện pháp dạy học phù hợp để giáo dục đạo đức, lý tưởng sống cho người học

Vì vậy, luận án “Giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV các trường ĐH,

CĐ vùng Tây Bắc trong dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh” là một hướng nghiên cứu mới, vừa có ý nghĩa lí luận, vừa mang tính thực tiễn

2 Mục đích nghiên cứu

Tiếp tục làm sáng tỏ một số vấn đề về giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh

và đề xuất biện pháp nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục đạo đức

Hồ Chí Minh cho SV các trường ĐH, CĐ vùng Tây Bắc trong dạy học môn

tư tưởng Hồ Chí Minh

3 Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh ở các trường ĐH, CĐ vùng Tây Bắc

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Những yêu cầu và biện pháp giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV các trường ĐH, CĐ vùng Tây Bắc trong dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh

4 Giả thuyết khoa học

Giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV là vấn đề quan trọng của sự nghiệp phát triển giáo dục hiện nay Con đường giáo dục có hiệu quả là dạy học tốt môn tư tưởng Hồ Chí Minh Nếu tổ chức việc dạy học này, bao quát

cả chính khóa và ngoại khóa, thúc đẩy được cả thầy và trò thì chất lượng dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh sẽ có hiệu quả như mong đợi

5 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

5.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu nội dung giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV các trường

ĐH, CĐ vùng Tây Bắc trong dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh

- Luận cứ được ưu thế môn tư tưởng Hồ Chí Minh trong giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV

- Điều tra, đánh giá thực trạng đạo đức SV và thực trạng giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV các trường ĐH, CĐ vùng Tây Bắc

- Đề xuất biện pháp giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV các trường

ĐH, CĐ vùng Tây Bắc trong dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh

- Tổ chức TN sư phạm để đánh giá hiệu quả các biện pháp đã đề xuất trong luận án

- Số lượng nghiên cứu: 400 SV, 100 GV

- Thời gian điều tra và TN: tháng 10 năm 2011 đến tháng 05 năm 2013

6 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp luận: luận án sử dụng phương pháp luận của chủ

nghĩa Mác - Lênin; quan điểm đường lối của Đảng, Nhà nước về đạo đức và giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh; lí luận dạy học hiện đại; lí luận và phương pháp dạy học bộ môn giáo dục chính trị…

6.2 Phương pháp nghiên cứu

6.2.1 Nhóm các phương pháp nghiên cứu lí luận

Sử dụng các PP phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, khái quát hóa nhằm thu thập các thông tin để xây dựng cơ sở lí luận của đề tài

6.2.2 Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- PP quan sát: quan sát thái độ, sự chú ý, biểu hiện hứng thú, tính tích cực nhận thức của SV trong dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức của Người thông qua các buổi dự giờ, giảng dạy

- PP điều tra: sử dụng phiếu hỏi đối với GV, SV nhằm thu thập thông tin liên quan đến vấn đề nghiên cứu

- PP TN: tổ chức TN sư phạm để phân tích, đánh giá, so sánh nhóm TN và nhóm ĐC thông qua tác động của TN, góp phần kiểm định giả thuyết khoa học

6.2.3 Các phương pháp bổ trợ

- PP chuyên gia: tham khảo ý kiến của một số nhà khoa học trong xây dựng

đề cương, lựa chọn PP nghiên cứu, xây dựng bộ phiếu khảo sát thực trạng

- PP nghiên cứu tác động (action research) để xử lý thông tin, từ đó khẳng định biện pháp luận án đưa ra có mang tính khả thi và có áp dụng đại trà được không

- PP xử lý các số liệu thu được bằng toán thống kê và phần mềm SPSS:

PP này được sử dụng để xử lý các số liệu thu được trong điều tra thực trạng

và TN nhằm rút ra những kết luận cần thiết

7 Những luận điểm cần bảo vệ

- Giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh có vai trò quan trọng trong hình thành

và phát triển nhân cách cho thế hệ trẻ Việt Nam Có nhiều con đường để giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho thanh niên - SV, trong đó dạy học trong nhà trường, đặc biệt là nhà trường ĐH, CĐ là con đường cơ bản nhất

- Môn tư tưởng Hồ Chí Minh trong chương trình đào tạo ở các trường ĐH,

CĐ là môn học có ưu thế nhất trong giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV

- Để nâng cao hiệu quả dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh và thực hiện tốt nhiệm vụ giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV các trường ĐH, CĐ vùng Tây Bắc trong dạy học môn học, cần phải quán triệt sự đồng bộ cả mục

tiêu, nội dung, PP, hình thức tổ chức dạy học, trong đó kết hợp chặt chẽ nội - ngoại khóa, kích thích động cơ học tập đúng đắn của trò và sự tận tụy gương mẫu của thầy phải là các nhân tố căn cốt

8 Những đóng góp mới của luận án

- Làm sáng tỏ một số vấn đề về giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh và luận

cứ được ưu thế môn tư tưởng Hồ Chí Minh trong giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV

- Đánh giá một cách toàn diện, có hệ thống thực trạng đạo đức và giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV các trường ĐH, CĐ vùng Tây Bắc

- Đề xuất yêu cầu, biện pháp nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cho SV các trường ĐH, CĐ vùng Tây Bắc trong dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh

- Góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh cho

SV các trường ĐH, CĐ vùng Tây Bắc nói riêng, SV các trường ĐH, CĐ nói chung trên phạm vi cả nước

9 Cấu trúc của luận án

Ngoài mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án được chia làm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu

Chương 2: Cơ sở lí luận và thực tiễn về giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV các trường ĐH, CĐ vùng Tây Bắc trong dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh

Chương 3: Yêu cầu, biện pháp giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV các trường ĐH, CĐ vùng Tây Bắc trong dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh Chương 4: Thực nghiệm sư phạm

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 Đạo đức Hồ Chí Minh

Một số nhà nghiên cứu cho rằng, có một đạo đức học Hồ Chí Minh, vì Người có cả một lý thuyết và một chủ thuyết về đạo đức Ở nước ta, người nói điều này sớm nhất là Hoàng Ngọc Hiến, người đã từng có công sáng lập trường viết văn Nguyễn Du Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh, Hoàng Ngọc Hiến cho rằng, Hồ Chí Minh thực sự là một nhà đạo đức học mácxít mà lí luận đạo đức học Hồ Chí Minh chỉ quy tụ vào một câu: “cần, kiệm, liêm chính, chí công vô tư” Sau này nói về đạo làm tướng, ứng xử thì Hồ Chí Minh bổ sung thêm là “nhân, trí, dũng, liêm, trung” [8; 55]

Tiếp bước quan điểm này, Nguyễn Văn Truy trong cuốn “Hồ Chí Minh

về đạo đức” đã nghiên cứu những quan điểm chung của Chủ tịch Hồ Chí

Minh về đạo đức, nội dung, chuẩn mực đạo đức cơ bản, những yêu cầu đạo đức cần thực hiện đối với các tầng lớp nhân dân nói riêng và xây dựng nền đạo đức mới nói chung [123]

Trong cuốn “Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức” do Thành Duy chủ

biên đã trình bày có hệ thống về nguồn gốc, đặc trưng và những nội dung cơ bản tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh Về nguồn gốc, đạo đức Hồ Chí Minh không phải là sự sao chép một trào lưu tư tưởng nào đó của dân tộc và nhân loại, mà là sự gạn lọc những tinh hoa của nhiều dòng tư tưởng đạo đức tiến bộ trong lịch sử nhân loại Đó là, truyền thống đạo đức dân tộc, tư tưởng đạo đức nhân loại phương Đông và phương Tây mà đỉnh cao là đạo đức của chủ nghĩa Mác - Lênin Về nội dung đạo đức Hồ Chí Minh, tác giả nghiên cứu những vấn đề cơ bản trong từng thời kỳ cách mạng Nếu trong kháng chiến giải phóng dân tộc, đạo đức Hồ Chí Minh dựa trên nền tảng tư tưởng “trung với nước”, “hiếu với dân”, là chủ yếu, hay nói như Trần Văn Giàu, là chiếc gậy thần, thì trong sự nghiệp xây dựng đất nước, tư tưởng đạo đức “trung với nước”, “hiếu với dân” vẫn là nội dung cơ bản, nhưng đã mang sắc thái mới, lấy việc chống chủ nghĩa cá nhân, thực hiện cần, kiệm, liêm, chính, chí công

vô tư làm nội dung cốt lõi Trên cơ sở nghiên cứu bản chất và nội dung đạo

đức Hồ Chí Minh, tác giả đã khẳng định tính phổ biến và giá trị trường tồn của đạo đức Hồ Chí Minh nhằm quán triệt và vận dụng tư tưởng đạo đức và tấm gương đạo đức của Người trong bối cảnh xã hội hiện nay [25]

Từ chương trình cấp Nhà nước KX.02.01, trong “Tư tưởng Hồ Chí Minh

và con đường cách mạng Việt Nam” của đại tướng Võ Nguyên Giáp, với ba

phần và 10 chương, đã trình bày một cách có căn cứ khoa học, toàn diện những vấn đề lí luận cơ bản về tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng Việt Nam, làm rõ và có những đóng góp mới về quá trình hình thành, phát triển của tư tưởng Hồ Chí Minh Đặc biệt, trong phần thứ hai, chương VII, tác giả đã nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức thể hiện ở các luận điểm: vị trí của đạo đức cách mạng; những chuẩn mực đạo đức chung và

cụ thể đối với từng lớp người phù hợp với yêu cầu, nhiệm vụ, trách nhiệm của lớp người đó; ngoài ra, tác giả còn đề cập đến con đường, PP xây dựng đạo đức cách mạng theo tư tưởng Hồ Chí Minh Đó là: thường xuyên tu dưỡng, rèn luyện đạo đức cách mạng, đề cao tinh thần tự phê bình và phê bình, gắn việc rèn luyện đạo đức với công tác thực tế; gắn xây và chống, lấy xây làm chính, kiên quyết đấu tranh khắc phục chủ nghĩa cá nhân; lấy gương người tốt việc tốt để rèn luyện đạo đức [45]

Trong cuốn “Tư tưởng Hồ Chí Minh tỏa sáng trong thực tiễn cách mạng Việt Nam”, Phạm Văn Khánh đã tập hợp những bài viết của mình về một số

nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh, đồng thời làm rõ tư tưởng Hồ Chí Minh được vận dụng trong thực tiễn cách mạng nước ta trong giai đoạn hiện nay trên một số lĩnh vực cụ thể Về đạo đức Hồ Chí Minh, tác giả luận bàn ở khía cạnh: đạo đức là gốc của người cách mạng, trong đó khẳng định tầm quan trọng của đạo đức đối với người cách mạng; nội dung đạo đức cách mạng đối với cán bộ, đảng viên là suốt đời phấn đấu, hy sinh vì Đảng, vì cách mạng, luôn đặt lợi ích của Đảng và nhân dân lao động lên trên hết Tác giả luận giải thêm: đạo đức là gốc của người cách mạng nên bồi dưỡng đạo đức cách mạng gắn liền với chống chủ nghĩa cá nhân; yêu cầu xây dựng đạo đức cách mạng là tu dưỡng đạo đức suốt đời, nói và làm đi đôi, nêu gương đạo đức cách mạng, xây dựng đạo đức mới đi liền với chống đạo đức thủ cựu, lạc

hậu Tài liệu còn cung cấp cho người nghiên cứu những vấn đề cụ thể về Bác Hồ với thanh niên; học tập phong cách, đạo đức của Người trong tình hình hiện nay [61]

Song Thành với công trình “Hồ Chí Minh - nhà tư tưởng lỗi lạc”, đã có

những nghiên cứu mới góp phần làm sáng tỏ thêm khẳng định: Hồ Chí Minh

là “nhà tư tưởng vĩ đại, nhà lí luận kiệt xuất” Công trình gồm 3 phần lớn, với

21 chương thể hiện nội dung phong phú, đáp ứng được nhu cầu của người đọc đang muốn nghiên cứu, tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh một cách có hệ thống, nhất là những người đang trực tiếp làm công tác tuyên truyền, giảng dạy về tư tưởng Hồ Chí Minh Riêng đạo đức Hồ Chí Minh được tác giả nghiên cứu trong chương 13, luận bàn về nguồn gốc hình thành đạo đức Hồ Chí Minh là

sự kết tinh đạo đức dân tộc và nhân loại; những quan điểm cơ bản của Hồ Chí Minh về đạo đức thể hiện ở vai trò, sức mạnh của đạo đức khi Người xem đạo đức là cái gốc của người cách mạng, là tiêu chuẩn hàng đầu của người lãnh đạo trong điều kiện Đảng cầm quyền, đạo đức là nhân tố tạo nên sự hấp dẫn của CNXH; quan điểm về tính thống nhất toàn vẹn của đạo đức trong đời sống và hoạt động của con người: đạo đức với chính trị, đạo đức với pháp luật, đạo đức với tài năng, đạo đức cách mạng với đạo đức đời thường, giữa rao giảng đạo đức và thực hành đạo đức, khi còn công tác hay đã nghỉ hưu phải luôn luôn đảm bảo tính nhất quán của đạo đức Đạo đức Hồ Chí Minh được tác giả bàn thêm trong những chuẩn mực đạo đức cơ bản của con người Việt Nam hiện nay là: trung với nước, hiếu với dân; cần kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; yêu thương con người, sống có tình nghĩa; tinh thần quốc tế trong sáng Yêu cầu xây dựng nền đạo đức mới Việt Nam là: bồi dưỡng ý thức đạo đức gắn liền với tổ chức và rèn luyện trong thực tế; xây đi đôi với chống; nêu gương người tốt, việc tốt; coi trọng quá trình tự giáo dục, rèn luyện Đây là những nội dung cơ bản về đạo đức Hồ Chí Minh mà luận án có thể kế thừa để xây dựng cơ sở lí luận của vấn đề nghiên cứu [109]

Trong cuốn “Hồ Chí Minh nói về đạo đức cách mạng”, Lê Quý Đức

nghiên cứu những quan điểm chung của Chủ tịch Hồ Chí Minh về đạo đức, nội dung, chuẩn mực đạo đức cơ bản, những yêu cầu đạo đức đối với các tầng

lớp nhân dân nói riêng và xây dựng nền đạo đức mới nói chung dưới dạng câu

trích được tuyển chọn từ bộ Hồ Chí Minh toàn tập, nhằm hưởng ứng và cung

cấp tài liệu phục vụ cuộc vận động học tập và làm theo tấm gương đạo đức

Hồ Chí Minh Đây là những luận cứ để khẳng định đạo đức Hồ Chí Minh thể hiện trong thực tiễn qua các thời kì cách mạng [40]

Một số nghiên cứu nhằm hưởng ứng cuộc vận động “học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” của Bộ Chính trị, Trung ương Đảng Cộng

sản Việt Nam như “Đẩy mạnh học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”, Ban Tư tưởng - văn hóa Trung ương phối hợp với Nxb CTQG xuất bản [5] hay cuốn sách “Sáng mãi tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” Trần Đương biên soạn [43]; “Mãi mãi học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” của tác giả Hoàng Anh [1] Trong những tài liệu này, các

tác giả đã nêu bật những nội dung cơ bản về tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh như trung với nước, hiếu với dân; cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; yêu thương quý trọng con người, luôn tin tưởng ở quần chúng, sống có tình có nghĩa; tinh thần quốc tế trong sáng Những bài viết, những câu chuyện vô cùng xúc động vế tấm gương đạo đức của Người được tập hợp trong cuốn sách giúp độc giả có thể hiểu thêm về đạo đức Hồ Chí Minh, càng thêm quyết tâm nguyện suốt đời học tập và làm theo tấm gương đạo đức của Người Mặt khác, đây là những tài liệu cần thiết và bổ ích, góp phần làm cho cuộc vận động học tập và làm theo tấm gương đạo đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh đạt mục đích, yêu cầu đề ra và trở thành nếp sinh hoạt hàng ngày của mỗi cán bộ, đảng viên và mọi người dân trong toàn xã hội Ngoài ra, đó cũng là những tài liệu quí góp phần vào việc tuyên truyền, vận động, nâng cao nhận thức về đạo đức Hồ Chí Minh; đưa những lời dạy, tinh thần, tư tưởng, đạo đức của Bác lan tỏa, thấm sâu hơn nữa vào đời sống xã hội, vào mỗi người, mỗi gia đình, mỗi tập thể, đặc biệt là SV

Cuốn sách “Văn hóa đạo đức Hồ Chí Minh”, Hoàng Chí Bảo làm rõ:

văn hóa đạo đức Hồ Chí Minh - một kiểu mẫu văn hóa đạo đức thể hiện sự phong phú, toàn diện, sâu sắc và thiết thực, truyền thống mà hiện đại từ nội dung đến PP, từ lí luận đạo đức đến thực tiễn và thực hành đạo đức của

Người; nêu ra những vấn đề lớn cần quan tâm trong cuộc vận động “Học tập

và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” do Bộ Chính trị phát động; giới thiệu tác phẩm “Sửa đổi lối làm việc” và “Nâng cao đạo đức cách mạng, quét sạch chủ nghĩa cá nhân”… qua đó, chúng ta càng hiểu rõ hơn tư tưởng

và tấm gương đạo đức của Bác [8]

Trong cuốn “Học tập tấm gương đạo đức Bác Hồ”, Mạnh Hà đã sưu tầm

và biên soạn bao gồm nhiều bài viết, nội dung, những câu chuyện cảm động

về tấm gương đạo đức Bác Hồ Đây là tư liệu quí phục vụ cho công tác giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV

Những nghiên cứu về đạo đức Hồ Chí Minh trong “Thấm nhuần tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh”, tác giả Phạm Văn Khánh bàn một số vấn đề cụ

thể mà Đảng và Nhà nước, mỗi cán bộ, đảng viên cần phải học tập nhằm hiện thực hóa tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng và khát vọng của Người về một đất nước trong tương lai “có thể sánh vai với các cường quốc” trên thế giới Luận bàn đạo đức Hồ Chí Minh, tác giả khẳng định: về nguồn gốc là kết tinh truyền thống đạo đức tốt đẹp của dân tộc và gia đình, của nhân loại và đạo đức của chủ nghĩa Mác - Lênin, trong đó tinh hoa văn hóa đạo đức của chủ nghĩa Mác - Lênin có vai trò hết sức to lớn Về nội dung đạo đức Hồ Chí Minh, tác giả tiếp cận ở vị trí, vai trò của đạo đức đối với mỗi con người, tấm gương yêu nước thương dân, trọng dân, tận tụy phục vụ nhân dân, làm gương và nêu gương Đặc biệt, tác giả nhấn mạnh việc giáo dục và rèn luyện đạo đức đảng viên, chăm lo đào tạo, bồi dưỡng các thế hệ cách mạng trong đó

có thanh niên - SV thành những con người vừa “hồng” vừa “chuyên” [62]

Trong cuốn “Đạo đức Bác Hồ tấm gương soi cho muôn đời” của Trần

Viết Hoàn với nhiều bài viết mộc mạc, chân thành thể hiện lòng kính yêu sâu sắc của tác giả đối với Bác Hồ, giúp chúng ta hiểu thêm về Chủ tịch Hồ Chí Minh - một con người rất bình dị, gần gũi, thân thương nhưng vô cùng vĩ đại Những chỉ bảo ân cần, sự dìu dắt cùng những bài học mà Người để lại là tấm gương đạo đức sáng ngời - trở thành sức mạnh to lớn tiếp sức cho chúng ta

trước muôn vàn thử thách hôm nay [55]

Công trình “Hồ Chí Minh - vĩ đại một con người” của Trần Văn Giàu,

với dung lượng gần 1000 trang chia làm ba phần và phụ lục, tác giả đã nghiên cứu kĩ lưỡng về thân thế và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh, điều đó góp phần làm nên sự “vĩ đại một con người” Phần phụ lục, miền Nam trong trái tim Hồ Chí Minh gồm nhiều câu chuyện kể về những tình cảm của nhân dân miền Nam với Bác Đặc biệt trong phần thứ ba “vĩ đại một con người”, tác giả

đã khẳng định: đạo đức Hồ Chí Minh chủ yếu là trung với nước, hiếu với dân; cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; suốt đời tận tụy quên mình vì dân, vì nước; kiên trì bất khuất; khiêm tốn giản dị; thương, quý người, nâng đỡ con người, thấu tình đạt lý; yêu trẻ, kính già, trọng phụ nữ Qua công trình, người đọc càng hiểu rõ hơn tư tưởng và tấm gương đạo đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh để có thêm tư liệu góp phần làm sáng tỏ hơn vấn đề nghiên cứu [47]

Trong cuốn “Hồ Chí Minh - một người Châu Á của mọi thời đại”, Nxb

CTQG xuất bản đã tuyển chọn các bài nói và viết trong vô vàn bài nói và viết của lãnh đạo các tổ chức quốc tế, các nhà chính trị - xã hội, các xã luận đăng tải trên báo, tạp chí của các nước, hồi ký, hồi ức của bạn bè trên thế giới, những người đã có may mắn được sống, gặp gỡ và tiếp xúc với Bác

Hồ Qua những trang viết của bạn bè khắp năm châu, một lần nữa chúng ta được “chiêm ngưỡng” vị lãnh tụ kính yêu của mình trong lòng nhân dân thế giới mà những cử chỉ cao đẹp của Người đã thể hiện rõ tinh hoa văn hóa đạo đức Hồ Chí Minh [78]

Đã có nhiều công trình nghiên cứu, nhiều tác phẩm viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh, tiếp cận đạo đức của Người trên nhiều phương diện khác nhau Nhân dịp kỉ niệm 120 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, cũng là năm thứ

tư cả nước triển khai cuộc vận động “học tập và làm theo tấm gương đạo đức

Hồ Chí Minh”, Nxb CTQG tái bản lần thứ hai cuốn sách “Hồ Chí Minh tấm gương sáng, trung với nước, hiếu với dân” Cuốn sách tuyển chọn 8 bài viết

tâm huyết của các tác giả, không chỉ thể hiện lòng kính yêu đối với lãnh tụ vĩ đại của dân tộc, mà còn góp thêm tiếng nói ngợi ca tấm gương đạo đức của Người, tuyên truyền sâu rộng trong nhân dân, góp phần đưa đạo đức của Người đi vào cuộc sống [79]

Ngoài ra, một số bài viết về đạo đức Hồ Chí Minh như: “Học tập tư tưởng đạo đức, lối sống của Bác Hồ trong hoàn cảnh hiện nay” của Vũ Khiêu, “Học tập và thực hiện tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh” của Nguyễn

Khánh Bật Những bài viết này cung cấp cho chúng ta một số hiểu biết, đánh giá có giá trị về tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh

Như vậy, đạo đức của một xã hội là sự phản ảnh những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội ấy Tư tưởng đạo đức là sự phản ảnh đó trên bình diện tư duy lí luận trong khi đạo đức là tổng hòa những thái độ và hành vi của con người thể hiện tư tưởng đạo đức trong cuộc sống hàng ngày Vì thế, đạo đức Hồ Chí Minh trước hết là sự phản ảnh của hoàn cảnh kinh tế -

xã hội của đất nước, là sản phẩm của thực tiễn cách mạng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động thông qua nhận thức và hành động của bản thân

Hồ Chí Minh

Trung tâm đạo đức Hồ Chí Minh là ở bản thân cuộc đời Người trong cuộc đấu tranh dũng cảm và sáng tạo vì sự nghiệp giải phóng của giai cấp, của dân tộc, của cả nhân loại và của mỗi con người

Nội dung cơ bản đạo đức Hồ Chí Minh thể hiện ở các phương diện: trung với nước, hiếu với dân; cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; tình thương yêu con người vô hạn; tinh thần quốc tế trong sáng Đó là 4 phương diện nổi bật trong đạo đức Hồ Chí Minh Ngoài ra, Người còn nêu ra các yêu cầu, phương châm rèn luyện: nói đi đôi với làm, nêu gương về đạo đức; xây đi liền với chống; tu dưỡng đạo đức suốt đời… Bốn phương diện đạo đức đi liền với ba phương châm ứng xử như vậy tạo nên hệ giá trị tư tưởng lí luận và thực tiễn, thực hành đạo đức của Hồ Chí Minh trong cuộc sống

Tổng quan cho thấy, về cơ bản các nhà nghiên cứu đều thống nhất với nhau ở nhận định: có một đạo đức học Hồ Chí Minh, thể hiện trong tư tưởng

và tấm gương đạo đức cao đẹp của Người Mặt khác, các nhà nghiên cứu cũng luận bàn lí luận đạo đức Hồ Chí Minh về quan niệm, nội dung, tính chất Đây chính là những vấn đề cơ bản nghiên cứu sinh kế thừa trong xây dựng cơ sở lí luận của Luận án

1.2 Giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho thanh niên - sinh viên

Thanh niên là lực lượng đông đảo, có vai trò quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc Việt Nam XHCN Đánh giá về vai trò của thanh niên, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh: thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà Nghị quyết hội nghị lần thứ 7, Ban Chấp hành trung ương khóa

X tiếp tục khẳng định: thanh niên là rường cột của nước nhà, chủ nhân tương lai của đất nước, là lực lượng xung kích trong xây dựng và bảo vệ tổ quốc, một trong những nhân tố quyết định sự thành bại của sự nghiệp CNH, HĐH đất nước, hội nhập quốc tế và xây dựng CNXH

Để phát huy vai trò của thanh niên, một trong những việc làm cấp bách hiện nay là cần quan tâm đến việc giáo dục đạo đức cách mạng, nhằm giúp họ trở thành những người công dân tốt, người lao động tốt, người chiến sĩ tốt, người chủ xứng đáng của đất nước và là người cách mạng chân chính Điều này có ý nghĩa hết sức quan trọng, góp phần đào tạo, giáo dục thế hệ thanh niên có trình độ kiến thức, nghiệp vụ chuyên môn cao, bản lĩnh chính trị vững vàng, xứng đáng là chủ nhân tương lai đưa nước nhà sánh vai cùng các dân tộc tiên tiến trên thế giới như mong ước của Bác Hồ kính yêu

Liên quan đến vấn đề này, công trình nghiên cứu của Đoàn Nam Đàn:

“Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên” tiếp cận, nghiên cứu nguồn

gốc, quá trình hình thành, tư tưởng cơ bản của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên và việc vận dụng tư tưởng đó của Người trong điều kiện hiện nay Tác giả cũng nghiên cứu nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên, nổi bật nhất là quan điểm giáo dục toàn diện, mà nội dung bao gồm: giáo dục chính trị; giáo dục đạo đức; giáo dục văn hóa, khoa học kỹ thuật và quân sự; giáo dục lao động - nghề nghiệp; giáo dục sức khỏe

và thể chất; giáo dục nhân cách, thẩm mỹ, pháp luật… trong giáo dục đạo đức, tác giả đã nêu những nội dung cụ thể cần giáo dục cho thanh niên như: tuyệt đối trung thành với Tổ quốc, với Đảng và hiếu với nhân dân; ra sức thực hiện cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư và khiêm tốn, giản dị; tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, trí tuệ của tập thể, của nhân dân và kiên quyết đấu tranh trừ bỏ chủ nghĩa cá nhân Ngoài ra, tác giả còn đề xuất những biện pháp

nhằm giáo dục toàn diện, phát huy mọi năng lực của thanh niên phục vụ sự nghiệp CNH, HĐH đất nước [42]

Luận án Triết học của Trần Minh Đoàn “Giáo dục đao đức cho thanh niên, HS theo tư tưởng Hồ Chí Minh ở nước ta hiện nay”, đã làm rõ những

nội dung cần giáo dục đạo đức và đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cho thanh niên, SV theo tư tưởng Hồ Chí Minh ở nước ta hiện nay [41]

Trong cuốn “Tư tưởng Hồ Chí Minh về bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau”, Trần Qui Nhơn đã tiếp cận, nghiên cứu quan điểm của Hồ Chí

Minh về vai vai trò của việc giáo dục thế hệ trẻ và Đảng cộng sản Việt Nam vận dụng tư tưởng của Người nhằm chăm lo bồi dưỡng, phát huy vai trò của thế hệ trẻ trong tiến trình cách mạng Việt Nam [99]

Công trình của Nguyễn Văn Sáu chủ biên với 76 cộng tác viên chính

“Nghiên cứu, giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh trong thời kì đổi mới”, là công

trình đầu tiên tổng kết công tác nghiên cứu, giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh một cách có hệ thống và toàn diện Nội dung cuốn sách đề cập đến những quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước về nghiên cứu, giáo dục tư tưởng

Hồ Chí Minh; tiến hành khảo sát thực trạng công tác nghiên cứu, giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh trong thời gian qua; trên cơ sở đó đề xuất, kiến nghị phương hướng, giải pháp đẩy mạnh công tác nghiên cứu, giáo dục tư tưởng

Hồ Chí Minh trong thời gian tới [106]

Cuốn sách “Đưa tư tưởng Hồ Chí Minh vào cuộc sống - mấy vấn đề lí luận và thực tiễn”, Lê Văn Tích chủ biên nhằm góp phần tạo sự chuyển biến

mạnh mẽ, tự giác của mỗi người, nhất là thanh niên, HS, SV, các cấp, các ngành, các địa phương trong việc vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh để giải quyết những vấn đề thực tiễn xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; học tập, rèn luyện phẩm chất đạo đức cách mạng theo gương Bác Hồ vĩ đại Cuốn sách gồm 4 chương với các nội dung như: tư tưởng Hồ Chí Minh với sự nghiệp xây dựng con người Việt Nam trong thời kì CNH, HĐH đất nước; thực trạng công tác tổ chức, giáo dục, tuyên truyền tư tưởng Hồ Chí Minh hiện nay qua phân tích số liệu điều tra xã hội học; cơ sở lí luận của việc xây dựng PP đưa

tư tưởng Hồ Chí Minh vào cuộc sống; các hình thức, biện pháp đưa tư tưởng

Hồ Chí Minh vào cuộc sống Đối với SV, tác giả nhấn mạnh việc giáo dục các giá trị đạo đức Hồ Chí Minh là một việc cấp thiết Phương tiện quan trọng nhất đưa tư tưởng Hồ Chí Minh vào SV là thông qua vai trò của nhà trường, qua môn học đặc biệt là môn tư tưởng Hồ Chí Minh Nội dung cuốn sách là tài liệu quí để tác giả định hướng các biện pháp giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV một cách hiệu quả [115]

Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ, “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cách mạng cho SV ở trường ĐH Vinh hiện nay”, tác giả Thái Bình Dương đã làm rõ nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục

đạo đức cách mạng cho SV cũng như thực trạng công tác giáo dục đạo đức

và đề ra một số giải pháp để áp dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cách mạng cho SV ở trường ĐH Vinh hiện nay [27]

Như vậy, các công trình nghiên cứu của các tác giả trên đã thống nhất:

1 Hồ Chí Minh là lãnh tụ rất quan tâm đến đạo đức và công tác giáo dục đạo đức cho thanh niên - SV

2 Ý nghĩa giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho thanh niên - SV trong các

thời kỳ cách mạng và trong điều kiện CNH, HĐH đất nước hiện nay

3 Nội dung giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho thanh niên - SV còn có nhiều ý kiến khác nhau trong việc lựa chọn vấn đề nào là cơ bản, song những vấn đề quan trọng nhất như giáo dục phẩm chất trung với nước, hiếu với dân; yêu thương con người; cần, kiệm, liêm, chính, tinh thần quốc tế trong sáng thì hầu như tài liệu nào cũng thừa nhận

4 PP giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh, tùy từng đối tượng cụ thể của vấn

đề nghiên cứu mà các tác giả luận giải Tuy nhiên, nhấn mạnh giáo dục đạo đức cho SV theo tư tưởng Hồ Chí Minh thì một số tác giả quan tâm đến việc nâng cao nhận thức cho SV; quán triệt đầy đủ nội dung giáo dục đạo đức cách mạng cho SV; đẩy mạnh các hình thức hoạt động thực tiễn đa dạng, phong phú; kết hợp giáo dục nhà trường - gia đình - xã hội…

Đây là những luận điểm quan trọng để nghiên cứu sinh kế thừa trong quá trình viết luận án Đồng thời, từ đối tượng nghiên cứu, nghiên cứu sinh luận

giải thêm những nội dung giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV các trường

ĐH, CĐ vùng Tây Bắc, cũng như các biện pháp phù hợp trong dạy học môn

tư tưởng Hồ Chí Minh

1.3 Giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho thanh niên - sinh viên trong dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh

Từ năm học 2005, môn tư tưởng Hồ Chí Minh được đưa vào giảng dạy đại trà trong các trường ĐH, CĐ Việt Nam So với các môn LLCT khác, tư tưởng Hồ Chí Minh là một môn học mới, tích hợp tri thức tổng hợp, khó đối với cả người dạy và người học để lĩnh hội sát, đúng các quan điểm gốc của

Hồ Chí Minh Để dạy tốt môn học, liên quan đến rất nhiều vấn đề như sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, lòng yêu nghề, kĩ năng, PP dạy học phù hợp

từ phía GV, thái độ và tinh thần tự học của SV… tuy nhiên theo chúng tôi, một trong những điều kiện cơ bản là hệ thống tài liệu phục vụ môn học Trong

đó, liên quan trực tiếp đến giảng dạy môn học, phải là bộ giáo trình quốc gia

về “Tư tưởng Hồ Chí Minh” của Hội đồng lí luận trung ương biên soạn, Nxb

CTQG xuất bản năm 2003 Từ đó cho đến nay, giáo trình môn tư tưởng Hồ Chí Minh đã được Bộ GD&ĐT phối hợp với Nxb CTQG xuất bản năm 2005, lần lượt chỉnh sửa và tái bản cho phù hợp với tình hình mới vào các năm

2009, 2011, 2013 Trong giáo trình quốc gia, đạo đức Hồ Chí Minh được thể hiện trong chương VII, tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa, đạo đức và xây dựng con người mới

Trên cơ sở giáo trình quốc gia, Nguyễn Khánh Bật đã biên soạn “Những bài giảng về môn tư tưởng Hồ Chí Minh”, góp thêm những tư liệu để nghiên

cứu, học tập tốt môn học Trong bài 11, tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh, tác giả luận giải sự quan tâm của lãnh tụ Hồ Chí Minh về đạo đức; nguồn gốc hình thành; vị trí, vai trò của đạo đức; những chuẩn mực đạo đức cơ bản và những nguyên tắc xây dựng đạo đức mới [10]

Còn có thể kể đến tài liệu “Tìm hiểu thân thế - sự nghiệp và tư tưởng

Hồ Chí Minh (hỏi và đáp)” do Hoàng Trang và Nguyễn Khánh Bật đồng

chủ biên Tài liệu đưa ra hình thức hỏi - đáp, dựa trên cơ sở những công trình nghiên cứu về Hồ Chí Minh đã công bố và được thừa nhận rộng rãi,

nội dung những câu hỏi và đáp trong cuốn sách đã cung cấp cho người đọc những nét cơ bản về thân thế và những hoạt động cách mạng của Chủ tịch

Hồ Chí Minh Đồng thời, nội dung cuốn sách còn phản ánh được những vấn đề cơ bản về quá trình hình thành và nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh Đặc biệt, cuốn sách còn có những câu hỏi bàn về vị trí, vai trò, chuẩn mực, yêu cầu đạo đức Hồ Chí Minh, vận dụng trong giai đoạn hiện nay [117] Trong năm 2007, vào tháng 3, Bộ GD&ĐT đã xuất bản Kỷ yếu hội

thảo khoa học “Giảm tải, nâng cao chất lượng dạy và học các môn khoa học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh” Về cơ bản, các nhà khoa học đều

tập trung bàn vấn đề giảm tải, tích hợp các môn khoa học Mác - Lênin, tư

vẫn giữ được tính dân tộc và bổ sung trách nhiệm của lớp trẻ trong thời đại mới [16] Nhằm góp phần đổi mới kết cấu, nội dung chương trình, giáo trình

và PP giảng dạy các môn lí luận Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh ở các trưởng ĐH, Trung tâm đào tạo, bồi dưỡng giảng viên LLCT đã tổ chức hội

thảo “Giảng dạy các môn LLCT ở các trường ĐH Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế” Liên quan đến môn tư tưởng Hồ Chí Minh, các tác giả đã

luận bàn về giá trị của môn học, về kết cấu, nội dung, về đổi mới PP giảng dạy tư tưởng Hồ Chí Minh trong các trường ĐH, CĐ hiện nay; những yêu cầu đặt ra đối với việc giảng dạy, học tập môn tư tưởng Hồ Chí Minh cho

SV trong bối cảnh Việt Nam hội nhập quốc tế [29] Đây là những tư liệu quan trọng định hướng cho việc giảng dạy, học tập môn tư tưởng Hồ Chí Minh góp phần giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV

Trong cuốn “Tư tưởng Hồ Chí Minh, tài liệu phục vụ dạy và học chương trình các môn LLCT trong các trường ĐH, CĐ”, nhóm tác giả chia

tài liệu thành các chuyên đề theo cấu trúc tổng thể chương trình môn học, nhằm tạo lập thêm nguồn tư liệu tham khảo cho quá trình GV biên soạn bài giảng và tự học của SV Vì vậy, so với giáo trình môn học, một mặt tập tài liệu này không đề cập hết mọi nội dung mà chỉ đi sâu hơn một số nội dung cơ bản; mặt khác, tập tư liệu này cũng mở rộng một số nội dung có liên quan và

có thể giới thiệu một số cách diễn giải khác nhau đối với cùng một vấn đề

nhằm gợi ý những suy nghĩ, tìm tòi của GV và SV trong thực tế dạy và học Trong tài liệu, nhóm tác giả đã dành chuyên đề thứ 7: SV học tập và làm theo

tư tưởng, tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh nhằm giúp SV hiểu được tại sao Bác Hồ đặc biệt quan tâm tới đạo đức và giáo dục đạo đức cho SV; giúp họ hiểu được những phẩm chất cơ bản của con người Việt Nam theo quan điểm

Hồ Chí Minh và cả những nội dung đạo đức cần học tập và làm theo cũng như nội dung trái với đạo đức Hồ Chí Minh cần chống [17]

Cuốn sách “Tư tưởng Hồ Chí Minh (hỏi và đáp)”, Bùi Đình Phong chủ

biên được biên soạn dưới dạng câu hỏi và trả lời về những vấn đề cơ bản nhất của tư tưởng Hồ Chí Minh Với 24 câu hỏi và trả lời, các tác giả đã chắt lọc những vấn đề cơ bản nhất, những PP thực hiện và những vận dụng có ý nghĩa thời sự hiện nay, qua đó góp phần khẳng định tư tưởng Hồ Chí Minh ngày càng bộc lộ sức sống trường tồn Về đạo đức Hồ Chí Minh, tác giả bàn đến vai trò và các PP thực hành đạo đức cách mạng; các giải pháp nâng cao hiệu quả học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh [103]

Đó còn là “Tài liệu nghiên cứu, học tập tư tưởng Hồ Chí Minh” của Võ

Văn Lộc biên soạn, tuyển chọn và giới thiệu Cuốn sách là kết quả của một quá trình sưu tầm, tích lũy tư liệu, thể hiện tâm huyết, tình cảm của nhà khoa học đối với vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc, mong muốn làm điều thiết thực,

có ích, nhằm đưa tư tưởng Hồ Chí Minh vào cuộc sống, đến với mọi người, nhất là thế hệ trẻ, HS, SV Trong cuốn sách, tác giả đã chọn lọc kỹ lưỡng những tài liệu gốc của Hồ Chí Minh, các bài viết tiêu biểu của 30 nhà nghiên cứu trong nước, kể cả công trình tập thể và 16 học giả nước ngoài, sắp xếp theo từng chương của giáo trình tư tưởng Hồ Chí Minh Các tài liệu này đảm bảo tính chân xác lịch sử, lôgic, hệ thống, cập nhật và thời sự, giúp cho người đọc từ những giá trị lí luận và thực tiễn các quan điểm của Hồ Chí Minh mà suy ngẫm về những vấn đề, khía cạnh khác nhau của cuộc sống đương đại Sau mỗi tài liệu, người viết có những lời bình, nhận xét sắc sảo, gợi mở những vấn đề cần thảo luận, tiếp tục nghiên cứu sâu thêm, kích thích sự tìm tòi sáng tạo của người học, không áp đặt khiên cưỡng tư duy một chiều của

nhà nghiên cứu Về đạo đức Hồ Chí Minh, có thể tham khảo nhiều tư liệu trong chương 1, chương 3, chương 4, chương 5, chương 7 [76]

Vậy là, giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho thanh niên - SV, các nhà

khoa học đã đề cập dưới các góc độ khác nhau, tuy nhiên, về giáo dục đạo

đức Hồ Chí Minh trong dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh thì hầu như chưa

có công trình nào bàn đến một cách chi tiết: cần giáo dục cho SV như thế nào, môn tư tưởng Hồ Chí Minh có ưu thế ra sao, biện pháp dạy học nào là phù hợp, phát huy hiệu quả mà chỉ lồng ghép nội dung đạo đức Hồ Chí Minh qua tài liệu nghiên cứu

1.4 Những vấn đề luận án đi sâu nghiên cứu

Tổng quan cho thấy, việc nghiên cứu đạo đức Hồ Chí Minh và giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho thanh niên - SV trong những năm gần đây đã được các nhà khoa học quan tâm Các công trình trên đều khẳng định giá trị đạo đức Hồ Chí Minh là bộ phận quan trọng của nền tảng tinh thần xã hội, là động lực, nguồn sức mạnh to lớn để nhân dân ta phát huy nội lực, vượt qua thách thức, khó khăn để tiến lên Đồng thời, các công trình còn chỉ ra một số nội dung đạo đức Hồ Chí Minh cần giáo dục cho con người cũng như các PP giáo dục phù hợp với từng đối tượng Nghiên cứu sinh kế thừa những vấn đề này trong quá trình nghiên cứu

Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu sâu về các biện pháp giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV - đối tượng thanh niên

có học thức cao, giữ vai trò quan trọng trong sự nghiệp xây dựng đất nước Mặt khác, các công trình nghiên cứu trên cũng chưa chỉ ra những nội dung cơ bản để giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV các trường ĐH, CĐ vùng Tây Bắc Không những thế, khoa học chứng minh dạy học là con đường giáo dục bài bản, tích cực, chủ động và ngắn nhất, hiệu quả nhất để giáo dục đạo đức nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu về giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV trong dạy học, đặc biệt là môn học có ưu thế như tư tưởng

Hồ Chí Minh Chính vì vậy, vấn đề nghiên cứu sinh lựa chọn “Giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV các trường ĐH, CĐ vùng Tây Bắc trong dạy

học môn tư tưởng Hồ Chí Minh” là cần thiết, đảm bảo tính mới, vừa có ý nghĩa lí luận, vừa có ý nghĩa thực tiễn, cũng không trùng với các công trình trên

Để giải quyết vấn đề, luận án cần đi sâu nghiên cứu những nội dung cơ bản sau:

Một là, tiếp tục làm sáng tỏ khái niệm đạo đức Hồ Chí Minh, hệ thống giá trị đạo đức Hồ Chí Minh; luận cứ được ưu thế của môn tư tưởng Hồ Chí Minh trong giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV; lựa chọn những nội dung giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh phù hợp với SV các trường ĐH, CĐ vùng Tây Bắc Hai là, xây dựng phiếu điều tra, phân tích, đánh giá thực trạng đạo đức

SV và thực trạng giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV các trường ĐH, CĐ vùng Tây Bắc

Ba là, nghiên cứu, đề xuất một số yêu cầu và biện pháp giáo dục đạo đức

Hồ Chí Minh cho SV các trường ĐH, CĐ vùng Tây Bắc trong dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh ở các giờ học chính khóa và ngoại khóa

Bốn là, tổ chức TN sư phạm để đánh giá hiệu quả các biện pháp đã đề xuất trong luận án

Kết luận chương 1

Chương Tổng quan nghiên cứu lí luận đạo đức Hồ Chí Minh và giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho thanh niên - SV cũng như những vấn đề luận án

cần đi sâu nghiên cứu để tìm ra cách thức giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho

SV phát huy hiệu quả trong dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh Những nội dung trên giúp chúng ta hiểu rằng: giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho thanh niên - SV là việc làm quan trọng, cần thiết, không chỉ trong giai đoạn hiện nay

mà cả về sau Đó là một trong những nội dung của việc “học lễ” cũng là một nhiệm vụ trọng tâm trong sự nghiệp “trồng người” Vấn đề đó có thể thực hiện thông qua nhiều con đường khác nhau, nhưng dạy học là con đường cơ bản và phù hợp nhất

Đây là cơ sở quan trọng giúp chúng tôi đi sâu giải quyết những nội dung

cơ bản của chương 2: cơ sở lí luận và thực tiễn về giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV các trường ĐH, CĐ vùng Tây Bắc trong dạy học môn tư tưởng

Hồ Chí Minh

Chương 2

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH CHO SINH VIÊN CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC, CAO ĐẲNG VÙNG TÂY BẮC TRONG DẠY HỌC MÔN TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH 2.1 Cơ sở lí luận về giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng vùng Tây Bắc

2.1.1 Một số khái niệm cơ bản của luận án

2.1.1.1 Đạo đức

Đạo đức là một trong những hình thái sớm nhất của ý thức xã hội, nó ra đời và tồn tại một cách khách quan trong cuộc sống nhằm điều chỉnh ý thức

và hành vi của con người Đạo đức bao gồm những chuẩn mực, quy tắc ứng

xử mang tính tự nguyện, ra đời và phát triển là do nhu cầu phải điều tiết mối quan hệ và hoạt động chung của con người trong mọi lĩnh vực của đời sống

xã hội Đạo đức biểu hiện bản chất xã hội của con người, là nét cơ bản trong tính người Vì vậy, sự tiến bộ của ý thức đạo đức là một trong những tiêu chí căn bản để đánh giá sự tiến bộ chung của xã hội

Ở phương Tây, danh từ đạo đức bắt nguồn từ tiếng Latinh là mos, morris, nghĩa là phong tục, tập quán Đạo đức còn có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp là ethicos, cũng có nghĩa là thói quen, tập quán Như vậy, theo phần gốc của khái niệm, khi nói đến đạo đức là nói đến những thói quen, tập quán sinh hoạt và ứng xử của con người trong cộng đồng, trong xã hội

Ở phương Đông, theo các học thuyết về đạo đức của người Trung Quốc

cổ đại, đạo có nghĩa là con đường, đường đi, là đường sống của con người trong xã hội Đức dùng để nói đến nhân đức, đức tính và nhìn chung đức là biểu hiện của đạo, là đạo nghĩa, là yêu cầu luân lý Theo đó, đạo đức chính là những yêu cầu do cuộc sống đặt ra mà con người phải tuân theo

Theo chủ nghĩa Mác - Lênin, đạo đức xét đến cùng là sự phản ánh các quan hệ xã hội Giá trị đạo đức được xác định ở chỗ nó phục vụ cho tiến bộ xã hội vì hạnh phúc của con người “Đạo đức giúp cho xã hội loài người tiến lên trình độ cao hơn, thoát khỏi ách áp bức bóc lột lao động” [69; 371]

Theo Từ điển tiếng Việt, đạo đức là: “1 Những tiêu chuẩn, yêu cầu được

dư luận xã hội thừa nhận, quy định hành vi, quan hệ của con người đối với nhau và đối với xã hội (nói tổng quát) 2 Phẩm chất tốt đẹp của con người do

tu dưỡng theo những tiêu chuẩn đạo đức mà có” [101; 290]

Trong cuốn “Giáo trình đạo đức học” của Trần Hậu Kiêm xuất bản năm

1997, đạo đức được định nghĩa là một hình thái ý thức xã hội đặc biệt, bao gồm một hệ thống những quan điểm, quan niệm, những quy tắc, yêu cầu, chuẩn mực xã hội Nó ra đời, tồn tại và biến đổi từ nhu cầu của xã hội Nhờ

đó, con người tự giác điều chỉnh hành vi của mình cho phù hợp với lợi ích, hạnh phúc của con người và sự tiến bộ của xã hội trong mối quan hệ giữa con người với con người, giữa cá nhân với xã hội

Theo chúng tôi, đạo đức bao gồm một hệ thống các qui tắc, các chuẩn mực nhằm điều chỉnh hành vi và đánh giá cách ứng xử của con người trong quan hệ với nhau và quan hệ với xã hội để bảo vệ lợi ích của cá nhân và của cộng đồng, chúng được đảm bảo thực hiện bởi niềm tin cá nhân, bởi truyền thống, tập quán và sức mạnh của dư luận xã hội

Như vậy, đạo đức không phải có sẵn ở đâu đó, nó được hình thành từ khi

có xã hội loài người và tồn tại cùng loài người Tuy nhiên, hệ thống các yêu cầu, quy tắc và chuẩn mực đạo đức lại có tính lịch sử vì với tư cách là một hình thái ý thức xã hội, đạo đức cũng phản ánh tồn tại xã hội, mà tồn tại xã hội lại không bất biến Hình thái ý thức xã hội đạo đức, giúp con người điều chỉnh hành vi của mình, hướng con người tới cái tốt, cái thiện

2.1.1.2 Giáo dục đạo đức

Giáo dục - hiểu theo nghĩa rộng - là quá trình trao đổi và chuyển giao tri thức, là sự đạt được những giá trị và hành vi theo một mục đích, yêu cầu định sẵn

Hiểu theo nghĩa hẹp, giáo dục là một quá trình hình thành nhân cách con người dưới ảnh hưởng của các hoạt động có mục đích của nhà giáo dục trong

hệ thống các cơ quan giáo dục và dạy học

Trong Từ điển tiếng Việt, giáo dục được định nghĩa là “hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một

đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra” [101; 394]

Về cơ bản, các giáo trình giáo dục học ở Việt Nam đều trình bày “giáo

dục là hiện tượng xã hội đặc biệt, là sự truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm lịch

sử - xã hội của các thế hệ loài người…” [132; 9] Về bản chất, “giáo dục là quá trình tổ chức cuộc sống, hoạt động và giao lưu cho đối tượng giáo dục, nhằm giúp họ nhận thức đúng, tạo lập tình cảm và thái độ đúng, hình thành những thói quen, hành vi văn minh trong cuộc sống, phù hợp với chuẩn mực xã hội” [132; 137]

Như vậy, giáo dục có vai trò rất lớn trong việc hình thành phẩm chất, nhân cách, định hướng phát triển cho mỗi người Sự phát triển và hoàn thiện con người có nhiều yếu tố tác động, song có thể khẳng định yếu tố giáo dục đóng vai trò chủ yếu Nếu không có giáo dục, con người không thể tiếp cận

và tiếp thu được nền văn hóa, văn minh của nhân loại; và do đó, các thế hệ sau cũng không thể tiếp thu, kế thừa và bảo tồn được những di sản truyền thống dân tộc

Vấn đề giáo dục đạo đức cũng được loài người bàn đến từ rất sớm Ngay

từ thời cổ đại, người phương Tây đã coi giáo dục đạo đức là yếu tố đóng vai trò chi phối quá trình giáo dục tri thức Còn ở phương Đông, xu hướng coi giáo dục đạo đức như là quá trình giáo dục nhân cách, đồng nhất với giáo dục nhân cách, là quá trình giáo dục cách xử thế ở đời và đạo lý làm người

Có thể hiểu, giáo dục đạo đức là quá trình tác động một cách tích cực đến đối tượng giáo dục để hình thành trong họ ý thức, tình cảm, niềm tin, lý tưởng đạo đức và được thể hiện ở hành vi đạo đức

Bản chất của giáo dục đạo đức là một quá trình tổ chức, hướng dẫn, kích thích hoạt động tích cực của người được giáo dục để họ lĩnh hội được nội dung của các giá trị đạo đức, hình thành nên hệ thống thái độ và hành vi của

cá nhân, phù hợp với chuẩn mực đạo đức và sự mong đợi của xã hội

Giáo dục đạo đức góp phần to lớn trong việc chuyển các quan niệm đạo đức từ tự phát sang tự giác, từ bị động sang chủ động, không ngừng nâng cao trình độ nhận thức cho mỗi người Qua giáo dục đạo đức, nội dung các phạm

trù, các quy tắc đạo đức được nhận thức một cách đầy đủ, đúng đắn hơn, góp phần điều chỉnh hành vi, phù hợp với những chuẩn mực đạo đức xã hội

Cùng với việc nâng cao nhận thức các giá trị đạo đức, giáo dục đạo đức còn góp phần tạo ra những giá trị đạo đức mới; xây dựng những quan điểm, phẩm chất đạo đức mới, quan niệm sống tích cực cho mỗi đối tượng giáo dục Đồng thời, giáo dục đạo đức cũng góp phần khắc phục những quan điểm đạo đức lạc hậu, sự lệch chuẩn các giá trị nhân cách, chống lại các hiện tượng phi đạo đức, tạo ra cơ chế phòng ngừa các phản giá trị đạo đức, phản giá trị văn hóa trong mỗi một nhân cách

Giáo dục đạo đức còn góp phần vào việc truyền lại cho thế hệ sau những giá trị đạo đức truyền thống mà từ đời này qua đời khác chúng ta đã dày công gìn giữ và xây dựng Thông qua việc giáo dục sẽ giúp họ nhận thức đầy đủ chân giá trị của truyền thống đạo đức dân tộc, ý nghĩa lớn lao của chúng trong đời sống hiện thực, lòng nhân ái và tính nhân văn sâu sắc đã được lưu giữ, bảo tồn

và lắng đọng trong cốt cách con người và nền văn hóa Việt Nam

Giáo dục đạo đức có thể được thực hiện qua nhiều hình thức khác nhau như tổ chức lao động, tổ chức hoạt động xã hội, hoạt động vui chơi giải trí, văn hóa, thể dục thể thao, hoạt động tập thể… trong đó, dạy học là con đường giáo dục có bài bản nhất, tích cực, chủ động và ngắn nhất, có hiệu quả nhất làm cho thế hệ trẻ lĩnh hội một cách có hệ thống những kho tàng văn hóa của loài người trong một thời gian nhất định Điều này được lý giải từ vai trò của nhà trường, đây là cơ sở chuyên thực hiện chức năng giáo dục, do một đội ngũ các nhà sư phạm đã được đào tạo và có đầy đủ kinh nghiệm thực hiện các chương trình giáo dục có mục đích, nội dung và PP theo một kế hoạch nhất định Thông qua nội dung các môn học, người học lĩnh hội được một khối lượng kiến thức hệ thống, xây dựng kĩ năng lao động, tiếp thu những tri thức, phẩm chất chính trị, nhờ đó nhân cách được hình thành và phát triển Con đường dạy học được tổ chức theo hình thức nội khóa và ngoại khóa Dạy học nội khóa được tiến hành theo tiết, theo bài, theo môn, theo thời khóa biểu đã định sẵn Còn hình thức ngoại khóa được nhà trường, GV tổ chức cho SV vào thời gian ngoài giờ lên lớp Thông qua việc tổ chức cho SV được tiếp xúc với

thực tiễn cuộc sống xã hội phong phú, tham gia các hoạt động đa dạng, giúp củng cố, khắc sâu, mở rộng những tri thức được giáo dục trong hình thức nội khóa và qua đó, hình thành ở các em thái độ đúng đắn và kĩ năng cần thiết theo mục tiêu môn học

Sự kết hợp giữa nội và ngoại khóa tạo sự gắn kết giữa lý thuyết với thực hành, giữa nhận thức với hành động, mang lại hiệu quả tích cực, bổ ích, phát huy được tính năng động sáng tạo, khơi gợi niềm hứng thú, qua đó, giúp SV

mở rộng nhận thức, phát triển tình cảm, rèn luyện thói quen đạo đức tích cực

2.1.2 Đạo đức Hồ Chí Minh

2.1.2.1 Khái niệm

Luận bàn minh triết và minh triết Việt, cố giáo sư Hoàng Ngọc Hiến có khẳng định “… trong nền minh triết Việt có nhiều nguồn, có minh triết lục giáo, có minh triết đạo thờ cúng tổ tiên… có minh triết văn hóa các dân tộc anh em Trong thời đại Hồ Chí Minh, minh triết Hồ Chí Minh với sức thấm sâu và lan tỏa rộng trong lòng dân là nguồn trung tâm trong đa nguồn minh triết Việt” [54; 49-50] Ông nhấn mạnh “minh triết chính trị của Hồ Chí Minh

là một kho báu vô giá” [54; 41] Đặc trưng của minh triết Hồ Chí Minh nói chung, đạo đức Hồ Chí Minh nói riêng là Người gộp bội thành công nhiều ý tưởng tinh hoa của nhân loại, đặc biệt của các vị tiền nhân phương Đông mà dân tộc ngưỡng mộ, cô đúc thành thông điệp mang tâm thức Việt để giáo dục cho nhân dân Việt Nam Vì thế, đạo đức Hồ Chí Minh là điểm nhấn, trung tâm phát ra năng lượng, định hướng giá trị đạo đức trong thời đại mới

Đạo đức Hồ Chí Minh là đạo đức của một người cộng sản mẫu mực, kiên định trên lập trường, quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, kết hợp giữa chủ nghĩa yêu nước của dân tộc Việt Nam với chủ nghĩa quốc tế chân chính của GCCN Đó là đạo đức của người chiến sĩ suốt đời đấu tranh, dâng hiến cả cuộc đời và sự nghiệp của mình cho lý tưởng và mục tiêu giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng xã hội và giải phóng con người Do đó, đạo đức

Hồ Chí Minh là đạo đức cách mạng, đạo đức hành động

Đạo đức cách mạng, đạo đức hành động Hồ Chí Minh là cả một hệ thống lý thuyết tư tưởng phong phú và tinh tế, nổi bật các đức tính, chuẩn

mực “cần, kiệm, liêm, chính” - bốn đức tính để làm người mà thiếu một đức thì không thành người

Đó là, yêu cầu ứng xử chí công vô tư, là bản lĩnh biết quên mình, biết vượt qua những vướng bận toan tính cá nhân để vì người chứ không vì mình,

vị tha chứ không vị kỷ Bản lĩnh này là sức mạnh bền bỉ để đánh bại chủ nghĩa cá nhân, chiến thắng giặc nội xâm, suốt đời tu dưỡng đạo đức cách mạng, coi phục vụ nhân dân là phục tùng một chân lý lớn nhất, là lẽ sống cao thượng nhất

Không chỉ nhận rõ chân giá trị ấy mà Hồ Chí Minh còn tự mình thực hiện một cách triệt để, nhất quán trong cả cuộc đời Người không chỉ thực hành và nêu gương mà còn làm hết sức mình, công phu rèn luyện, giáo dục đạo đức cách mạng cho lớp lớp cán bộ, đảng viên, cho quần chúng nhân dân ở mọi tầng lớp, nghề nghiệp, lứa tuổi, giới tính Làm cho cái hay, cái tốt ở mỗi con người nảy nở như hoa mùa xuân còn cái dở, cái xấu sẽ mất dần đi

Điều này có thể khẳng định Hồ Chí Minh là một nhà đạo đức học Người không phải là nhà đạo đức học hàn lâm, kinh viện mà là một nhà đạo đức học thực hành, thực hành một cách biện chứng, sáng suốt, đầy chất trí tuệ và nhân văn Lý thuyết đạo đức Hồ Chí Minh chuyển vào thực tiễn đạo đức xã hội mà đời sống đạo đức của Người như một tấm gương sáng tiêu biểu Đó là một nét riêng, tính đặc thù riêng, in đậm dấu ấn, phong cách riêng của Hồ Chí Minh Người vẫn thường căn dặn chúng ta, nói ít làm nhiều, cái chủ yếu là hành động Chỉ nói và viết khi cần thiết, lại phải nói và viết ngắn gọn, giản dị sao cho quần chúng dễ hiểu Hiểu để làm, để làm đúng và làm tốt Hơn nữa, để quần chúng noi theo, làm theo thì mỗi cán bộ, đảng viên phải gương mẫu làm trước, đã nói thì phải làm, lời nói đi đôi với việc làm

Vậy là, đạo đức Hồ Chí Minh và tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh là thống nhất nhưng không đồng nhất Tư tưởng đạo đức là phần lí luận, là triết lý của Người Ngoài bộ phận cốt yếu ấy, thuộc về nhận thức, đạo đức Hồ Chí Minh còn là đời sống đạo đức của bản thân Người với tư cách là một con người bình thường giữa muôn người khác, dù hết sức vĩ đại nhưng lúc nào và ở đâu, Người cũng chỉ coi mình là một con người bình thường Cùng với điều đó còn

phải chú trọng tìm hiểu nghiên cứu hoạt động thực tiễn phong phú, đa dạng của Người, sự phong phú của các mối quan hệ giữa Người với Dân, với Đảng, với các địa phương, vùng, miền trong cả nước, với các bạn bè quốc tế, tình cảm yêu mến, sự kính trọng và lòng ngưỡng mộ của nhân dân ta và nhân dân các dân tộc trên thế giới dành cho Người Bỏ qua phương diện này trong nghiên cứu sẽ là một thiếu hụt lớn, sẽ không thể hình dung được sự sâu sắc, phong phú, đa dạng trong tư tưởng và sự nghiệp của Người, trong thế giới tinh thần, lối sống và nhân cách của Người

Tổng hợp các phương diện ấy, nhìn nhận từ các chiều cạnh ấy, trong

sự thống nhất tư tưởng với hành động, lí luận với thực tiễn mới có thể nhận thức đầy đủ đạo đức Hồ Chí Minh

Như vậy, đạo đức Hồ Chí Minh bao gồm nhiều nội dung cơ bản và toàn diện, cần được hiểu một cách đầy đủ, đó không chỉ là tư tưởng mà còn là thực tiễn đời sống đạo đức của Người

Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh là một hệ thống những quan điểm cơ bản và toàn diện về đạo đức, bao gồm vị trí, vai trò, nội dung; những phẩm chất đạo đức cơ bản và những yêu cầu xây dựng nền đạo đức mới; yêu cầu rèn luyện đạo đức đối với người cách mạng

Sở dĩ đạo đức Hồ Chí Minh trở nên vĩnh hằng, trở thành tài sản tinh thần

vô giá đối với Đảng với nhân dân là bởi tấm gương đạo đức cao đẹp của Người Tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh được thể hiện qua hoạt động, hành

vi và lối sống, qua các mối quan hệ với con người, với công việc, trong giao tiếp, ứng xử hàng ngày Ở đâu, lúc nào, với mọi đối tượng khác nhau, chủ thể đạo đức Hồ Chí Minh cũng là hiện thân sinh động của tính nhất quán giữa nói

và làm, tính trung thực và sự khiêm tốn; tính kiên định về yêu cầu và niềm tin gắn liền với tính linh hoạt và uyển chuyển trong PP đối nhân xử thế; lòng dũng cảm, sự sáng suốt, đức hy sinh và nghị lực phi thường vượt lên mọi khó khăn, thử thách; sự ân cần, chu đáo, lòng khoan dung độ lượng đầy tính nhân

ái, vị tha đối với mỗi con người; sự nhạy cảm và rất mực tinh tế của Người đối với mỗi con người, mỗi cảnh đời và những số phận khác nhau Đạo đức cách mạng Hồ Chí Minh, đó là tình người mênh mông, nâng niu giá trị con

người, là tình nghĩa thủy chung son sắt Suốt đời, Người sống một cuộc sống đạm bạc mà tao nhã vô cùng Người chỉ viết và nói những lời, những chữ mộc mạc bình dị không màu mè tô vẽ nhưng đi thẳng vào lòng người Với Hồ Chí Minh, đạo đức cốt ở thực hành đạo đức, nêu gương đạo đức trong lao động, trong đấu tranh cho tình thương và lẽ phải, cho cái hay, cái tốt nảy nở trong con người, còn cái xấu, cái dở thì dần dần mất đi Đó là niềm tin vào chiến thắng của cái thiện đối với cái ác

Tất cả biểu hiện trên là đạo đức Hồ Chí Minh Đó là đạo đức của một nhà tư tưởng lớn mang tầm vóc của thời đại, danh nhân văn hóa thế giới, cốt cách hiền triết Á Đông, tiêu biểu cho tinh hoa của dân tộc Vượt qua cái hữu hạn 79 mùa xuân của cuộc đời một con người để đi vào cõi vĩnh hằng, Hồ Chí Minh đã trở thành cái vô hạn trong lòng dân tộc Việt Nam để đi vào đời sống của nhân loại

2.1.2.2 Bản chất, đặc điểm, nội dung đạo đức Hồ Chí Minh

Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng sôi nổi, Hồ Chí Minh để lại rất nhiều tác phẩm, bài nói, bài viết chuyên về đạo đức Ngay trong tác phẩm lí luận đầu tiên, cuốn “Đường Kách Mệnh”, Người viết để huấn luyện những người yêu nước Việt Nam trẻ tuổi, vấn đề đầu tiên được đề cập là tư cách người cách mệnh Tác phẩm sau cùng bàn sâu về đạo đức được Người viết nhân dịp kỉ niệm 39 năm ngày thành lập Đảng (3/2/1969), đăng trên báo Nhân Dân là bài “Nâng cao đạo đức cách mạng, quét sạch chủ nghĩa cá nhân” Trước khi đi xa, trong bản Di chúc cuối cùng, khi nói về Đảng, Bác cũng căn dặn Đảng phải rất coi trọng giáo dục, rèn luyện đạo đức cách mạng cho cán

bộ, đảng viên, thanh niên Tư tưởng và thực tiễn đạo đức sinh động trong cuộc đời của Người đã hình thành nên đạo đức Hồ Chí Minh

Bản chất đạo đức Hồ Chí Minh là đạo đức cách mạng, là đạo đức của người cách mạng trong thời kỳ giải phóng dân tộc đi lên xây dựng CNXH ở Việt Nam, đó là đạo đức vì dân, vì mọi người Người khẳng định: đạo đức chỉ

có ý nghĩa khi nó phục vụ cách mạng và trong điều kiện đó nó mới tạo ra một sức mạnh to lớn cho sự nghiệp của chúng ta

Đạo đức mới, đạo đức cách mạng do Chủ tịch Hồ Chí Minh đề xướng và cùng với Đảng ta dày công xây dựng, bồi đắp khác với đạo đức cũ về chất Đó

là kết hợp truyền thống đạo đức tốt đẹp của dân tộc với đạo đức mang bản chất GCCN và tinh hoa đạo đức của nhân loại Hồ Chí Minh đã làm cuộc cách mạng trong lĩnh vực đạo đức Người nói: “Đạo đức cũ như người đầu ngược xuống đất, chân chổng lên trời Đạo đức mới như người hai chân đứng vững được dưới đất, đầu ngửng lên trời” [87; 220] Đạo đức cũ - đạo đức thực dân, phong kiến, là thứ đạo đức ích kỷ, nó kìm hãm trói buộc con người, tàn phá con người Còn đạo đức mới là vì nước, vì dân Đây là đạo đức vĩ đại Bởi lẽ, đạo đức đó “không phải vì danh vọng của cá nhân, mà vì lợi ích chung

Đặc điểm đạo đức Hồ Chí Minh thể hiện ở tính thực tế, tính toàn diện và tính thống nhất

Tính thực tế trong đạo đức Hồ Chí Minh hình thành không phải do sự suy lý tư biện mà mà do chính sự tổng kết thực tiễn đạo đức xã hội Việt Nam, đạo đức của con người Việt Nam, nhất là tổng kết kinh nghiệm rèn luyện tu dưỡng đạo đức của chính bản thân Hồ Chí Minh mà nâng lên tầm lí luận, và qua sự làm gương và nêu gương, qua các gương người tốt, việc tốt hàng ngày

mà đúc kết thành luân lý, thành chuẩn mực điều chỉnh hành vi của người Việt Nam trong hoạt động sống

Tính toàn diện biểu hiện ở chỗ vấn đề đạo đức được Hồ Chí Minh đề cập cho mọi đối tượng (sĩ, nông, công, thương, chính khách, tu hành, nam, nữ, ấu, phụ), cho mọi lĩnh vực (lao động, sản xuất, học tập, công tác, chiến đấu), mọi phạm vi (từ gia đình đến xã hội, từ giai cấp đến dân tộc, từ quốc gia đến quốc

đến, đề cập đến mà Hồ Chí Minh còn nêu các tiêu chí, tiêu chuẩn đạo đức để mỗi đối tượng rèn luyện tu dưỡng theo, như 5 điều Bác Hồ dạy thiếu nhi, 6 lời dạy công an nhân dân

Đạo đức Hồ Chí Minh thể hiện tính thống nhất: giữa đức với tài, giữa hồng với chuyên, giữa hành vi đạo đức với ý thức đạo đức, giữa đạo đức với pháp luật, giữa đạo đức với chính trị, đạo đức đời thường với đạo đức cách

mạng nhất là sự thống nhất trong văn hóa đạo đức, trong từng nội dung khái niệm, chuẩn mực đạo đức, trong quan hệ cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô

tư Đặc biệt quan trọng là “nói phải làm” và tấm gương sáng của Hồ Chí Minh là nói đi đôi với làm, nhiều khi làm nhiều hơn những điều đã nói, luôn làm gương và nêu gương cho mọi người xung quanh

Vậy là, đạo đức cách mạng, dù xét ở góc độ nào, cuối cùng đều nhằm đem lại độc lập - tự do - hạnh phúc cho tổ quốc, nhằm giải phóng con người một cách toàn diện và triệt để nhất Vì vậy đạo đức đó phải là sự thống nhất biện chứng của nhiều mặt, mang tính toàn diện Đạo đức Hồ Chí Minh là sự gắn bó giữa dân tộc và nhân loại, phương Đông và phương Tây, truyền thống

Hai là, đạo đức Hồ Chí Minh thể hiện ở những phẩm chất đạo đức cơ bản của con người Việt Nam trong thời đại: trung với nước, hiếu với dân, suốt đời phấn đấu hy sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc, vì CNXH, nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng; là suốt đời trau dồi cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; luôn yêu thương quý trọng con người, sống có tình, có nghĩa; tinh thần quốc tế trong sáng

Ba là, đạo đức Hồ Chí Minh biểu hiện ở những yêu cầu xây dựng đạo đức mới trong xã hội và chính Người đã suốt đời không mệt mỏi tự rèn mình, giáo dục, động viên cán bộ, đảng viên, nhân dân cùng thực hiện Đó là: nói đi đôi với làm, phải nêu gương về đạo đức; xây đi đôi với chống; phải tu dưỡng đạo đức suốt đời