PHẦN NỘI DUNG I.Những vấn đề lý luận về công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nước ta 1.Khái niệm về công nghiệp hoá, hiện đại hoá Từ cuối thế kỷ XVIII đến nay trong lịch sử đã diễn ra các
Trang 1MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU 02
PHẦN NỘI DUNG 03
I Những vấn đề lý luận về công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nước ta 03
1.Khái niệm về công nghiệp hoá, hiện đại hoá 03
2.Quan điểm của Đảng Cộng Sản Việt Nam về Công nghiệp hoá - hiện đại hoá ở Việt Nam hiện nay 04
3.Mục tiêu công nghiệp hoá, hiện đại hoá 06
3.1 Mục tiêu tổng quát 06
3.2 Mục tiêu cụ thể 07
II Các giai đoạn phát triển công nghiệp của Việt Nam……… 07
1.Giai đoạn trước năm 1945……….07
2.Giai đoạn từ 1945 đến năm 1985……… 07
3.Giai đoạn từ 1986 – 2007 (Gia nhập WTO) 08
4.Giai đoạn hậu WTO (đến 2010)……… 10
III.Sự chuyển dịch cơ cấu ngành công nghiệp 12
1.Cơ cấu công nghiệp theo vùng……….12
2.Cơ cấu công nghiệp theo ngành 13
3.Cơ cấu công nghiệp theo thành phần kinh tế 13
IV.Đề xuất các giải pháp góp phần đảm bảo cho sự phát triển CNH-HĐH nền vững 14
1 Giải pháp quản lý kinh tế và các nguồn lực………15
2 Giải pháp về công tác quản lý, xây dựng giai cấp công nhân………16
3 Giải pháp nâng cao năng lực lãnh đạo của đảng và hiệu lực quản lý của nhà nước, phát huy vai trò của mặt trận và các đoàn thể nhân dân 16
Danh mục tài liệu tham khảo 18
Trang 2PHẦN MỞ ĐẦU
Trong thời đại khoa học công nghệ phát triển vượt bậc như hiện nay, việc tập trung phát triển kinh tế là cuộc chạy đua dường như không có hồi kết giữa các quốc gia trên thế giới Các nước luôn tìm mọi cách nhằm đưa đất nước của mình tiến xa hơn so với các nước khác, đặc biệt là các nước TBCN với nguồn vốn lớn và kỹ thuật hiện đại luôn có tham vọng muốn thâu tóm thị trường thế giới
Trước tình hình đó, đối với Việt Nam, ngoài việc đặt nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ đất nước lên tiêu chí hàng đầu, thì cần phải chú trọng nhiều hơn nữa vào công cuộc xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng Xã Hội Chủ Nghĩa Một đất nước nghèo nàn, lạc hậu thì cũng đồng nghĩa với đất nước đó sẽ là con nợ, sẽ lệ thuộc, và thậm chí có thể trở thành thuộc địa của những nước khác Điều này đúng đối với Việt Nam, khi mà nước ta đi lên CNXH
từ một nước phong kiến nghèo nàn lạc hậu, bỏ qua giai đoạn TBCN Việc tiến hành CNH, HĐH là một chiến lược “đi tắt đón đầu” hết sức cần thiết và cấp bách Công cuộc này đã và đang được toàn thể Đảng và dân tộc Việt Nam thực hiện hết sức khẩn trương và bước đầu đã đem lại nhiều thành công thắng lợi
Có thể nói công nghiệp hoá,hiện đại hoá là một tất yếu lịch sử trong quá trình xây dựng CNXH ở Việt Nam Đó là con đường chắc chắn sẽ giúp nước nhà thoát khỏi tình trạng nghèo nàn lạc hậu, đưa nước ta trở thành một nước có nền kinh tế vững mạnh, có thể sánh vai cùng các cường quốc kinh tế trên thế giới
Từ thực tế đó, kết hợp với những kiến thức tổng hợp từ các tài liệu có liên quan, nhóm chúng em quyết định chọn đề tài “PHÂN TÍCH QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA – HIỆN ĐẠI HÓA Ở VIỆT NAM TRONG THỜI KÌ QUÁ ĐỘ
LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI (GIAI ĐOẠN 1945 ĐẾN 2010)”
Trang 3PHẦN NỘI DUNG I.Những vấn đề lý luận về công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nước ta
1.Khái niệm về công nghiệp hoá, hiện đại hoá
Từ cuối thế kỷ XVIII đến nay trong lịch sử đã diễn ra các loại công nghiệp hóa khác nhau:
+ Công nghiệp hóa TBCN
+ Công nghiệp hóa XHCN
*Xét về mặt lực lượng sản xuất, khoa học - công nghệ là giống nhau
*Khác nhau về mục đích, phương thức tiến hành và sự chi phối của quan hệ sản xuất thống trị
Công nghiệp hóa diễn ra ở các nước khác nhau, thời điểm lịch sử khác nhau, điều kiện kinh tế xã hội khác nhau Do vậy, nội dung khái niệm cũng có sự khác nhau.Nhưng theo nghĩa chung nhất, khái quát nhất thì: công nghiệp hóa là quá trình biến một nước có nền kinh tế lạc hậu thành một nước công nghiệp
Quan niệm của Đảng ta: Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là quá trình chuyển đổi căn bản, toàn diện các hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh
tế - xã hội, từ sử dụng sức lao động thủ công là chính sang sử dụng một cách phổ biến sức lao động với công nghệ, phương tiện, phương pháp tiên tiến, hiện đại, dựa trên sự phát triển của công nghiệp và tiến bộ khoa học công nghệ, tạo ra năng xuất lao động xã hội cao Quan niệm cho thấy, đây là một quá trình kết hợp chặt chẽ công nghiệp hóa và hiện đại hóa trong quá trình phát triển:
+ Nó không chỉ đơn thuần là phát triển công nghiệp mà còn phải thực hiện chuyển dịch cơ cấu trong từng ngành, lĩnh vực và tòan bộ nền kinh tế quốc dân theo hướng kỹ thuật và công nghệ hiện đại
+ Là một quá trình không chỉ tuần tự từ cơ giới hóa sang tự động hóa, tin học hóa mà còn kết hợp giữa thủ công truyền thống với công nghệ hiện đại, tranh thủ đi nhanh vào hiện đại ở những khâu có thể và mang tính quyết định
Trang 4Do những biến đổi của nền kinh tế và điều kiện cụ thể của đất nước, CNH, HĐHH ở nước ta có những đặc điểm chủ yếu sau:
+ CNH, HĐH theo đính hướng XHCN, thực hiện mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh"
+ CNH, HĐH gắn với phát triển kinh tế trí thức
+ CNH, HĐH trong điều kiện kinh tế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước + CNH, HĐH trong bối cảnh toàn cầu kinh tế và Việt Nam tích cực, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế
2 Quan điểm của đảng cộng sản việt nam về công nghiệp hoá - hiện đại hoá ở việt nam hiện nay
Đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ, đưa nước ta trở thành một nước công nghiệp Nhiệm vụ trung tâm của cách mạng nước ta trong suốt thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, không qua chế độ tư bản chủ nghĩa là phải xây dựng cơ sở vật chất và kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội, trong đó có công nghiệp và nông nghiệp hiện đại, văn hoá và khoa học tiên tiến Muốn thực hiện thành công nhiệm vụ quan trọng đó, nhất thiết phải tiến hành công nghiệp hoá, hiện đại hoá, tức là chuyển nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu thành nền kinh tế công nghiệp văn minh Thực chất của công nghiệp hoá, hiện đại hoá là chuyển toàn bộ nền sản xuất xã hội từ lao động thủ công là chính sang lao động với phương tiện và phương pháp tiên tiến có năng suất cao Công nghiệp hoá, hiện đại hoá nền kinh tế quốc dân trong bối cảnh toàn cầu hoá kinh tế, chúng ta phải xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ Nền kinh tế độc lập, tự chủ, trước hết là độc lập,
tự chủ về đường lối, chủ trương, chính sách phát triển kinh tế - xã hội, không lệ thuộc vào những điều kiện kinh tế - chính trị do người khác áp đặt, đồng thời có tiềm lực kinh tế đủ mạnh; có mức tích luỹ ngày càng cao từ nội bộ nền kinh tế…có năng lực nội sinh về khoa học và công nghệ; bảo đảm an ninh lương thực, an toàn năng lượng, tài chính, môi trường…Xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ đi đôi với
Trang 5chủ động hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực, từ đó phấn đấu đến năm 2020 đưa nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại
Ưu tiên phát triển lực lượng sản xuất, đồng thời xây dựng quan hệ sản xuất phù hợp theo định hướng xã hội chủ nghĩa Theo quy luật chung nhất về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất thì bất cứ
sự thay đổi nào của quan hệ sản xuất, cũng đều là kết quả tất yếu sự phát triển của lực lượng sản xuất Trong suốt cả quá trình thực hiện công cuộc đổi mới, Đảng và Nhà nước ta rất chú trọng ưu tiên phát triển lực lượng sản xuất, nhiều ngành kinh tế được đầu tư, từng bước hiện đại Mặt khác, chúng ta cũng không coi nhẹ việc xây dựng và hoàn thiện quan hệ sản xuất mới phù hợp Thực tế những năm vừa qua, trong nông nghiệp, nông thôn, sự thích ứng giữa trình độ phát triển của lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất mới đã tạo ra những bước phát triển quan trọng trong khu vực kinh tế này
Phát huy cao độ nội lực, đồng thời tranh thủ nguồn ngoại lực và chủ động hội nhập kinh tế quốc tế để phát triển nhanh, có hiệu quả và bền vững Trong bối cảnh khu vực hoá và toàn cầu hoá kinh tế, Đảng ta chỉ rõ phải phát huy cao độ nội lực, coi nội lực là quyết định, nhưng không được coi nhẹ nguồn ngoại lực, tranh thủ nguồn vốn, khoa học và công nghệ, kinh nghiệm quản lý…được xem là nguồn bổ sung quan trọng cho sự phát triển của đất nước Chủ động hội nhập kinh tế quốc tế giúp chúng ta rút ngắn khoảng cách chênh lệch với các nước trong khu vực và trên thế giới, thuận lợi trong việc mở rộng thị trường tiêu thụ hàng hoá trong nước (những mặt hàng có lợi thế) Chủ động hội nhập kinh tế quốc tế để phát triển nhanh, có hiệu quả và bền vững, điều này cần phải được quán triệt trong tất cả các ngành, các lĩnh vực của nền kinh tế, cả trước mắt cũng như lâu dài
Tăng trưởng kinh tế đi liền với phát triển văn hoá, từng bước cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, bảo
vệ và cải thiện môi trường Khái niệm phát triển ngày nay được nhìn nhận một cách đầy đủ, toàn diện hơn Ngoài chỉ số về tăng trưởng kinh tế (thu nhập bình quân đầu
Trang 6người), phát triển còn bao hàm nhiều chỉ số quan trọng khác về những giá trị văn hoá và nhân văn Đối với nước ta, phát triển kinh tế gắn với tiến bộ và công bằng
xã hội, nâng cao dân trí, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc, bảo vệ và cải thiện môi trường; khuyến khích làm giàu hợp pháp, đi đôi với xoá đói, giảm nghèo…phải được thực hiện ngay trong từng bước đi của quá trình phát triển
Kết hợp phát triển kinh tế-xã hội với tăng cường quốc phòng, an ninh Xây dựng đất nước đi đôi với bảo vệ Tổ quốc, điều đó được quán triệt trong việc kết hợp phát triển kinh tế-xã hội với quốc phòng, an ninh Kinh tế phát triển tạo cơ sở
để tăng cường sức mạnh quốc phòng, an ninh Quốc phòng, an ninh mạnh tạo môi trường thuận lợi để phát triển kinh tế-xã hội nhanh và bền vững Chủ nghĩa đế quốc
và các lực lượng thù địch chống chủ nghĩa xã hội vẫn không ngừng chạy đua vũ trang Hoà bình, ổn định đối với từng quốc gia luôn luôn bị đe doạ Vì vậy, chúng
ta phải không ngừng nâng cao cảnh giác, cần nhận thức đầy đủ và đúng đắn hơn mối quan hệ giữa phát triển kinh tế với tăng cường quốc phòng, an ninh
3 Mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa
3.1 Mục tiêu tổng quát
Công nghiệp hóa là mục tiêu lâu dài, xây dựng Việt Nam trở thành nước công nghiệp có cơ sở vật chất kỹ thuật hiện đại, quan hệ cơ cấu kinh tế hợp lý, quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản suất, đời sống vật chất, tinh thần cao, an ninh quốc phòng vững chắc, dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Ra sức phấn đấu để đến năm 2020 Việt Nam cơ bản trở thành nước công nghiệp, với tỷ trọng ngành công nghiệp vượt trội hơn các ngành khác
Trang 73.2 Mục tiêu cụ thể
Đến năm 2010, Việt Nam cơ bản trở thành một nước công nghiệp với tỷ trọng trong GDP của nông nghiệp chiếm 16-17%, công nghiệp khoảng 40-41%, dịch vụ chiếm 42-43%, tỷ trọng lao động trong tổng lao động xã hội, lao động công nghiệp
và dịch vụ là 50%, nông nghiệp là 50%
II.Các giai đoạn phát triển của công nghiệp Việt Nam
Quá trình phát triển công nghiệp của nước ta trong những thập niên qua đã trải qua 4 giai đoạn Việc phân chia các giai đoạn dựa theo các biến cố lịch sử có tác động nhiều đến phương hướng phát triển và phân bố cũng như cơ cấu ngành công nghiệp của nước ta
1.Giai đoạn trước năm 1945
Trong giai đoạn này, công nghiệp Việt Nam hầu như chủ yếu là các làng nghề thủ công truyền thống, thị trường tiêu thụ rất nhỏ hẹp Dưới chế độ thực dân Pháp xâm lược, cơ cấu công nghiệp nước ta đã nhỏ bé lại càng phụ thuộc nặng nề vào công nghiệp chính quốc Máy móc thiết bị nhập khẩu chủ yếu phục vụ cho việc khai thác tài nguyên và hầu như không có công nghệ chế biến các loại tài nguyên này Một số mỏ hình thành nhưng không trở thành khu công nghiệp vì trình độ trang bị kỹ thuật lạc hậu, mức độ cơ giới hoá thấp
2.Giai đoạn từ 1946 đến 1985
Mặc dù còn non yếu về tiềm lực, thiếu động lực phát triển, cơ cấu vẫn còn được xây dựng dựa trên cơ chế kế hoạch hóa tập trung,… nhưng với sự giúp đỡ của các nước XHCN, công nghiệp Việt Nam trong giai đoạn này đã có những chuyển biến tích cực, chẳng hạn như: đã có 19 ngành công nghiệp nhỏ khá hoàn thiện ra đời và có thể so sành được với các nền công nghiệp phát triển hơn Đại hội lần thứ
IV của Đảng (12-1976) có phương hướng: "Ưu tiên phát triển công nghiệp nặng
Trang 8một cách hợp lý trên cơ sở phát triển nông nghiệp và công nghiệp nhẹ " Theo đó
kế hoạch 1976-1980 đề ra là ưu tiên phát triển những ngành công nghiệp nặng then chốt, sau đó là phát tiển công nghiệp cơ bản và công nghiệp cho xuất khẩu Tuy nhiên, do cơ cấu công nghiệp trong giai đoạn này vẫn còn theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung nên việc chuyển đồi cơ cấu kinh tế vẫn bi gò bó trong khuôn khổ này, đối tác quốc tế vẫn là các nước XHCN Đến cuối thập niên 80, do sự thất bại của các nước XHCN trong chuyển đổi kinh tế nên công nghiệp Việt Nam cũng bị ảnh hưởng không nhỏ Việt Nam phải đương đầu với nhiều khó khăn, thách thức khi phải tham gia vào một nền kinh tế mới mẽ, tình hình công nghiệp trong nước hiện tại không cho phép Việt Nam có các sản phẩm để cạnh tranh tên thị trường thế giới,…
3.Giai đoạn từ 1986 đến trước khi gia nhập WTO (năm 2007)
Đai hội Đảng lần thứ VI (12/1986) đã đề ra đường lối đổi mới tiến hành công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước Từ đó, đưa đất nước ra khỏi khủng hoảng kinh
tế, đạt được tốc độ tăng trưởng nhanh, tăng cường cơ sở vật chất, tạo tiền đề cho giai đoạn phát triển mới thông qua việc nước ta thực hiện các kế hoạch 5 năm 1986-1990, 1991- 1995, 1996-2000, 2001-2005 đã đạt được một số thành tựu được xác định là bước rất quan trọng của thời kỳ phát triển mới, đẩy mạnh CNH-HĐH đất nước:
- Kết thúc kế hoạch 5 năm (1986-1990), công cuộc đổi mới đã đạt được những thành tựu bước đầu rất quan trọng, GDP tăng 4,4%/năm Việc thực hiện tốt 3 chương trình mục tiêu phát triển về lương thực-thực phẩm, hàng tiêu dùng và hàng xuất khẩu được đánh giá là thành công bước đầu nhằm cụ thể hóa nội dung của công nghiệp hóa XHCN trong chặng đường đầu tiên đã được ĐH IV thông qua Thành công trong kế hoạch 5 năm 1986-1990 là đã chuyển đổi cơ bản cơ chế quản
lý cũ sang cơ chế quản lý mới, thực hiện một bước quá trình đổi mới đời sống kinh
tế - xã hội và giải phóng sức sản xuất
Trang 9- Trong 5 năm (1991-1995), nền kinh tế đã đạt được tốc độ tăng trưởng tương đối cao liên tục và tương đối toàn diện, thực hiện vượt mức hầu hết các chỉ tiêu chủ yếu của kế hoạch 5 năm 1995 GDP bình quân hàng năm trong thời kỳ
1991-1995 tăng 8,2%, vượt mức kế hoạch đề ra
- Thời kỳ 5 năm (1996-2000), được xác định là bước rất quan trọng của thời
kỳ phát triển mới, đẩy mạnh CNH-HĐH đất nước
- Thời kỳ 5 năm 2001-2005, kinh tế tiếp tục tăng trưởng nhanh theo hướng tích cực, năm sau cao hơn năm trước Tổng sản phẩm trong nước 5 năm 2001-2005 tăng bình quân 7,5%, đạt mục tiêu kế hoạch đề ra
Từ sau khi đổi mới vào năm 1986, trong đó thực hiện chính sách đổi mới về công nghiệp nhằm nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam thì nền công nghiệp Việt Nam đã có những sự chuyển biến khá rõ rệt Đất nước ra khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội, tạo được những tiền đề cần thiết để chuyển sang thời kỳ phát triển mới - thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước
Ngoài ra, trong giai đoạn này tỷ trọng công nghiệp và xây dựng tăng nhanh
và liên tục Năm 1988 là 21,6%, năm 2005 tăng lên 41% Riêng trong kế hoạch 5 năm từ năm 2001 - 2005, giá trị sản xuất công nghiệp và xây dựng tăng 15,9%/năm, giá trị tăng thêm đạt 10,2%/năm Từ chỗ chưa khai thác dầu mỏ và đến nay thì mỗi năm Việt Nam đã khai thác được khoảng gần 20 triệu tấn quy ra dầu Ngành công nghiệp chế tác chiếm 80% giá trị sản lượng công nghiệp Công nghiệp xây dựng phát triển mạnh với thiết bị công nghệ ngày càng hiện đại
Sản phẩm công nghiệp xuất khẩu ngày càng tăng: Máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện; hàng dệt may, da giày; sản phẩm của công nghiêp thực phẩm
và tiêu dùng và có được chỗ đứng trong những thị trường lớn như: Hoa Kỳ, EU, Trung Quốc và Nhật Bản Cơ cấu xuất nhập khẩu có sự chuyển biến theo hướng tích cực Tỷ trọng hàng công nghiệp nặng và khoáng sản giảm từ 37,2% năm 2000 xuống còn 36% năm 2005, hàng công nghiệp nhẹ và tiểu thủ công nghiệp tăng từ 38,8% lên 39,8%
Trang 10Cơ cấu lao động cũng có sự chuyển đổi tích cực gắn liền với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, giảm tỷ lệ lao động trong sản xuất thuần nông, tăng tỷ
lệ lao động trong công nghiệp, xây dựng và dịch vụ Năm 1990, tỷ trọng lao động của ngành công nghiệp và xây dựng tăng từ 12,1% năm 2000 lên 17,9% năm 2005và lao động đã qua đào tạo cũng tăng từ 20% năm 2000 lên 25% năm 2005 Sau 20 năm đổi mới kể từ Đại hội Đảng VI năm 1986, nhìn chung Việt Nam
đã đạt được tốc độ tăng trưởng kinh tế tương đối nhanh, tăng cường cơ sở vật chất
và tạo tiền đề cho giai đoạn phát triển mới công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, sớm đưa nước ta ra khỏi tình trạng kém phát triển, phấn đấu đến năm 2020 cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại Đó là những thành tựu đáng
tự hào về sự phát triển của công nghiệp mà Việt Nam đã đạt được qua 20 năm đổi mới (1986 – 2006)
4 Giai đoạn hậu WTO
Căn cứ công văn số 3174/VPCP-CN ngày 11 tháng 6 năm 2007 của Thủ tướng Chính phủ về việc Thủ tướng Chính phủ ủy quyền cho Bộ trưởng Bộ Công nghiệp phê duyệt Quy hoạch phát triển công nghiệp hỗ trợ đến 2010, tầm nhìn đến
2020 Phát triển công nghiệp hỗ trợ là nền tảng vững chắc để phát triển các ngành công nghiệp chủ lực Phát triển công nghiệp hỗ trợ trong xu thế hội nhập phải gắn với phân công hợp tác quốc tế và phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ dựa trên dựa trên tiềm năng, lợi thế của Việt Nam, với công nghệ tiên tiến, gắn liền với mục tiêu nâng cao giá trị sản phẩm công nghiệp xuất khẩu Phát triển công nghiệp hỗ trợ theo hướng phát huy tối đa năng lực đầu tư của các thành phần kinh tế, đặc biệt là các đối tác chiến lược,các công ty, tập đoàn đa quốc gia Phát triển công nghiệp hỗ trợ theo hướng tập trung theo từng nhóm ngành công nghiệp để phát huy tối đa hiệu quả cạnh tranh
Theo đó, Việt Nam đã tăng cường xây dựng các khu công nghiệp, chủ yếu là cho các ngành công nghiệp hỗ trợ Tính đến đầu tháng 12/2010, cả nước có 21