báo cáo y học: "Thực phẩm chức năng với sức khỏe con người(tổng quan)" ppsx

Loài người đang có xu hướng quay trở về sử dụng các sản phẩm thiên nhiên, thị trường TPCN phát triển không ngừng vì TPCN có tác dụng chống oxy hoá, chống lão hoá, tăng cường sinh lực tạ

người(tổng quan)

Lê Bách Quang*

Hoàng Văn Lương**

Tãm t¾t

Thực phẩm chức năng (TPCN) đã được sử dụng từ lâu đời, nhưng ngành khoa học về TPCN mới phát triển gần đây Loài người đang có xu hướng quay trở

về sử dụng các sản phẩm thiên nhiên, thị trường TPCN phát triển không ngừng vì TPCN có tác dụng chống oxy hoá, chống lão hoá, tăng cường sinh lực tạo sức khoẻ sung mãn, hỗ trợ dự phòng và điều trị bệnh tật, kể cả bệnh ung thư TPCN còn giúp giảm cân, chống béo phì, làm đẹp da Nếu Việt Nam quan tâm, đầu tư, phát triển ngành TPCN vừa tận dụng

sản phẩm chức năng phục vụ chăm sóc sức khoẻ cộng đồng, vừa góp phần phát triển một ngành kinh

tế, tạo công ăn việc làm, giúp xoá đói, giảm nghèo

* Từ khóa: Thực phẩm chức năng; Sức khỏe con

người

Functional foods for human health (Review)

Le Bach Quang Hoang Van Luong Summary

Functional foods has been used for very long time, however the science for functional foods is only on the emerging Human beings are prone to turn back

is non-stop-developing market because functional foods has antioxydant effects, anti-aging effects, enhances human health in general, it is used in combination with drugs for diseases prevention and treatment, including cancer Functional foods helps reduce weight, obesity, and beautify skin If Vietnam takes care of, makes investment on and develops the Functional food industry, she not only can take advantage of her natural resources to produce Functional foods for public health but also contribute to develop the economy, create jobs, eradicate hungry and reduce poverty

* Key words: Functional foods; Human health

Việc sử dụng thực

phẩm để bảo vệ sức

khoẻ, phòng chống bệnh tật đã được các nước

hàng ngàn năm trước

công nguyên Ở Phương

Tây, 2500 năm trước

đây, Hypocrate đã nói:

với đời sống và sức khỏe

con người Con người

của hiện tại và tương lai

tính, không chỉ đòi hỏi

ẩm thực đáp ứng nhu cầu

no, ngon mà còn đòi hỏi cao hơn ở ẩm thực Người ta cần đến thực phẩm vừa đảm bảo đủ calo, ngon, sạch, có chứa các hoạt chất sinh học tự nhiên cần cho sức khỏe, sắc đẹp, có khả năng phòng chống lão hóa và một số bệnh tật Các sản phẩm TPCN ra đời,

* ViÖn Nghiªn cøu Khoa häc C«ng nghÖ TPCN

** Häc viÖn Qu©n y

chiếm tỷ trọng ngày càng cao trong đời sống, góp phần bảo vệ sức khỏe con người Năm 2007, trên thế giới sử dụng 70 tỷ USD cho TPCN, năm 2008 tăng lên khoảng 80 tỷ USD Theo Nutraceuticalo World -

Dự báo tới 2010 tổng chi phí cho TPCN của thế giới

là 187 tỷ USD Ở Việt Nam, tuy khái niệm TPCN còn mới mẻ, nhưng TPCN hiện chiếm khoảng 1/3 các sản phẩm thuốc

Kh¸i niÖm vÒ TPCN

1 Khái niệm - định nghĩa

Cho tới nay, chưa có một định nghĩa đầy đủ về TPCN

+ Theo hiệp hội thông tin thực phẩm quốc tế 2004 (International Food Information Council): TPCN là thực phẩm cung cấp các lợi ích cho sức khỏe cao hơn mức dinh dưỡng cơ bản

+ Các nước châu Âu, Mỹ, Nhật Bản đưa ra định nghĩa: TPCN có hai chức năng là cung cấp chất dinh dưỡng và thỏa mãn nhu cầu cảm quan, còn có chức năng giảm các yếu tố bệnh (giảm cholesterol, giảm huyết áp, chống táo bón, cải thiện hệ vi khuẩn đường ruột )

+ Hiệp hội nghiên cứu thực phẩm châu Âu - Leatherhead cho rằng: TPCN là thực phẩm được chế biến từ thức ăn thiên nhiên, được sử dụng như một phần của chế độ ăn hàng ngày, có khả năng được sử dụng cho một tác dụng sinh lý nào đó

+ Bộ Y tế Việt Nam đưa ra định nghĩa: TPCN là thực phẩm dùng để hỗ trợ chức năng của các bộ phận trong cơ thể con người, có tác dụng dinh dưỡng, tạo cho cơ thể tình trạng thoải mái, tăng sức đề kháng và giảm bớt nguy cơ gây bệnh

Mặc dù có rất nhiều định nghĩa về TPCN nhưng đều thống nhất rằng:

11

8

TPCN là thực phẩm hoặc sản phẩm dùng để hỗ trợ, phục hồi, duy trì hoặc tăng cường chức năng của các

bộ phận trong cơ thể con người, có tác dụng dinh dưỡng, tạo cho cơ thể tình trạng thoải mái, tăng cường sức đề kháng và giảm bớt nguy cơ bệnh tật TPCN là thực phẩm hoặc sản phẩm nằm giữa giới hạn thực phẩm truyền thống (food) và thuốc (drug), nên người ta còn gọi TPCN là thực phẩm - thuốc (food - drug)

2 Các thuật ngữ - tên gọi TPCN

Khái niệm TPCN xuất hiện đầu tiên ở Nhật Bản, họ

đã cho ra đời các sản phẩm TPCN từ lúa mạch nảy mầm có chứa nhiều vitamin và hoạt chất sinh học (HCSH), sản phẩm từ nấm shitake, maitake có tác dụng tăng cường miễn dịch, nâng cao sức đề kháng Sau Nhật Bản, Canada, Mỹ đã nhanh chóng phát triển ngành khoa học công nghệ sản xuất các chất bổ sung dinh dưỡng Sự phát triển nhanh chóng ấy đã

bùng nổ nhiều sản phẩm và các thuật ngữ tên gọi của TPCN

- TPCN: funcional foods

- Thực phẩm bổ sung vi chất: food supplement

- Chất bổ sung dinh dưỡng: dietary supplement

- Nutritional Supplement: còn gọi là food supplement

- Thực phẩm bổ sung tăng cường sức khỏe: health supplement

- Sản phẩm bảo vệ sức khỏe: health produce

- Sản phẩm dinh dưỡng y học: medical supplement

3 Các tiêu chí phân biệt TPCN với thực phẩm truyền thống và TPCN với thuốc

TPCN là sản phẩm từ cây cỏ, từ động vật tự nhiên,

có cùng nguồn gốc với thuốc y học cổ truyền của các nước châu Á Các nước Âu, Mỹ không có nền y học

cổ truyền, nhưng họ hiện đại hóa các sản phẩm từ cây, con thuốc tự nhiên thành TPCN

TPCN không thay thế thuốc chữa bệnh nhưng nằm

ở ranh giới, ở miền giao thoa giữa thực phẩm và thuốc

- Các tiêu chí phân biệt TPCN với thực phẩm truyền thống (TPTT):

TPTT: chỉ cung cấp các chất dinh dưỡng và thỏa mãn nhu cầu cảm quan, duy trì sự sống, sức khỏe + Về chế biến:

TPCN: được chế biến theo công thức tinh, bổ sung thành phần có lợi, loại bỏ thành phần bất lợi, được chứng minh khoa học và được cơ quan có thẩm quyền cấp phép

TPTT: chế biến theo công thức thô, không loại bỏ được chất bất lợi

+ Về năng lượng:

TPCN: ít tạo ra năng lượng

TPTT: tạo ra năng lượng cao

+ Về nguồn gốc nguyên liệu:

TPCN: là hoạt chất, chất chiết từ động vật, thực vật

tự nhiên

TPTT: là nguyên liệu thô từ thực vật (rau, củ, quả, thịt, cá, trứng, sữa ) có nguồn gốc tự nhiên

+ Về thời gian, phương thức sử dụng:

TPCN: thường xuyên, suốt đời, dễ sử dụng cho người ốm, già, bệnh lý đặc biệt

TPTT: thường xuyên, suốt đời, khó sử dụng cho người ốm, già, bệnh lý đặc biệt

- Tiêu chí phân biệt TPCN với thuốc:

+ Về định nghĩa:

Thuốc: là chất hoặc hợp chất bao gồm thuốc thành phẩm, nguyên liệu thuốc, vacxin, sinh phẩm y tế có tác dụng phòng bệnh, chữa bệnh, hoặc điều chỉnh chức năng sinh lý cơ thể

TPCN: là thực phẩm hoặc sản phẩm có tác dụng hỗ trợ, phục hồi, tăng cường, duy trì chức năng của các

bộ phận trong cơ thể, có tác dụng dinh dưỡng tạo cho

cơ thể tình trạng thoải mái, tăng sức đề kháng, giảm bớt nguy cơ gây bệnh

+ Về công bố trên nhãn mác:

TPCN: là TPCN, sản xuất theo luật thực phẩm

Thuốc: là thuốc, sản xuất theo luật dược

+ Điều kiện phân phối:

TPCN: bán lẻ, siêu thị, trực tiếp, đa cấp

Thuốc: tại hiệu thuốc do dược sĩ bán, cấm bán hàng

đa cấp

+ Cách dùng:

TPCN: thường xuyên, liên tục, không hạn chế

Thuốc: từng đợt, có nguy cơ biến chứng, tai biến + Nguồn gốc nguyên liệu:

TPCN: nguồn gốc tự nhiên

Thuốc: nguồn gốc tự nhiên, nguồn gốc tổng hợp

TPCN víi søc kháe con ng-êi

Hiện có hàng chục nghìn sản phẩm TPCN lưu hành trên thị trường quốc tế, được sản xuất chủ yếu từ cây

cỏ, động vật Thị trường sản phẩm TPCN sôi động, tăng trưởng rất nhanh, nhiều hợp chất thiên nhiên được dùng làm nguyên liệu sản xuất TPCN đứng đầu

là các vitamin, tiền vitamin, nước ép hoa quả, các hợp chất có hoạt tính sinh học như carotenoid, steroid, flavonoid, các tiền hormon… Tác dụng của TPCN rất đa dạng tới sức khỏe con người Có thể khái quát một số tác dụng chính:

1 Tác dụng hỗ trợ chống oxy hóa, chống lão hóa

Nhiều sản phẩm TPCN có tác dụng khử các gốc tự

do sinh ra trong quá trình chuyển hóa chất trong cơ thể, kích hoạt các enzyme kháng oxy hóa trong cơ thể,

hỗ trợ chống oxy hóa, kéo dài tuổi thọ Những sản phẩm chống oxy hóa, chống lão hóa được chế từ các hoạt chất sinh học như: selen hữu cơ từ nấm men, polyphenol từ chè xanh, pycnogenol từ Thông biển, proanthocyanin từ Việt quất, procyanidin từ nho đỏ, quercetin từ Hoa hòe…

Trong cơ thể, flavonoid đóng vai trò vô cùng quan trọng Nó cản trở sự phát triển của các gốc tự do, làm giảm tỷ lệ LDL, triglycerid, tăng cholesterin bảo vệ, tăng ổn định của thành mạch, có tác dụng chống lại khối u, hỗ trợ tái tạo vitamin E, tăng mức vitamin C

và beta caroten… Vì là các chất chống oxy hoá lấy từ thiên nhiên, nên có tác dụng bảo vệ gan Các nghiên cứu ở Italy cho thấy trong cơ thể càng có nhiều flavonoid càng làm giảm bệnh tim mạch Ngoài flavonoid còn một hoạt chất khác là resveratrol Năm

2001, các nhà nghiên cứu Nhật Bản đã thông báo resveratrol có tác dụng ngăn cản sự phát triển của các

tế bào ung thư và chứng minh trên động vật resveratrol làm kích thước khối u phổi giảm 40%, khối lượng khối u giảm 44%

Các nhà bác học ở New York thông báo resveratrol cản trở COX2 trong các tế bào ung thư vú Các nhà nghiên cứu Italy cho biết apigenin và quercetin thuộc nhóm flavonoid ngăn cản sự tăng trưởng và di căn của

u da Với kết quả mỹ mãn, người Italy đã đưa flavonoid vµo điều trị ung thư da Các nhà nghiên cứu Mỹ cho biết flavonoid ngăn cản sự phát triển của P21-RAS trong chuỗi tế bào ung thư Nhiều nghiên cứu cũng cho thấy, trong cơ thể có càng nhiều flavonoid càng ít bị ung thư phổi

2 Tác dụng tăng cường sức khỏe, tạo sức khỏe sung mãn

Gồm các sản phẩm có tác dụng tăng cường đáp ứng miễn dịch, tăng sức đề kháng, làm giảm nguy cơ

bệnh tật Các chế phẩm bào chế từ hoạt chất sinh học như:

- Sunforaphan từ cây mầm hoa súp lơ xanh (broccoli), sunforaphan có hoạt tính tăng cường đáp ứng miễn dịch, dự phòng và điều trị một số bệnh, trong đó có cả ung thư

- Indol 3 - carbinol có trong bắp cải, cải xoăn, hàm lượng hoạt chất cao ở các cây mầm Hoạt chất này có tác dụng chống oxy hóa mạnh, giúp bảo vệ tế bào trước sự tấn công của các gốc tự do, có khả năng bảo

vệ tốt tế bào tuyến vú, tuyền tiền liệt

- Icariin trong cây Dâm dương hoắc, chrysin trong cây Pinus monricola có tác dụng cường dương, làm tăng tiết hormon sinh dục nam Saponin steroid trong cây tật lê có tác dụng tăng tiết hormon sinh dục cho

cả nam và nữ

- Dipeptid (Ile - Tyr) từ cá cơm, cá mòi có tác dụng

ức chế ACE (enzyme chuyển hóa angiotensin), chế

phẩm này có tác dụng tăng lực giúp người làm việc lâu dưới nước biển vào mùa đông mà vẫn ấm áp, không tăng huyết áp

- Chế phẩm Khang - Thai (của Mỹ và Trung Quốc) được Việt Nam nhập để sử dụng cho vận động viên, tăng lực, tăng sức bền bỉ, dẻo dai

3 Tác dụng hỗ trợ, phòng và điều trị bệnh

Nhiều hoạt chất sinh học từ động vật, cây cỏ, vi sinh vật, nấm được bào chế thành các sản phẩm TPCN, có tác dụng điều khiển được chức năng của từng bộ phận trong cơ thể, phòng chống một số bệnh

kể cả bệnh hiểm nghèo Các công trình nghiên cứu khoa học đã chứng minh tác dụng tăng tạo máu, tăng trí nhớ, tăng hoạt động cơ bắp, tăng đáp ứng miễn dịch, chống lão hóa, chống bất lực, chống thụ thai, cắt cơn nghiện, hạn chế phát triển tế bào ung thư…

- Curcumin từ cây nghệ - có tác dụng chống viêm, kích thích tăng sinh tổ chức hạt, giúp chữa liền vết thương, vết bỏng

- Mangoshin từ cây măng cụt - có tác dụng chống viêm, khử các gốc tự do

- Bromelain từ quả dứa - cũng có tác dụng chống viêm tốt

- Hypericin từ nọc sởi châu Âu: chống vi khuẩn, virut

- Silymarin từ cây cúc gai: trị viêm gan

- Bioflavonoid từ vỏ cam, vỏ bưởi: chống oxy hóa bảo vệ thành mạch

- Omega - 3, Omega - 6 từ dầu cá, dầu lanh, mỡ đà điểu - dưỡng não, tăng cường tuần hoàn não

- Chondroitin từ sụn động vật - trị thấp khớp, làm sáng mắt

Nhiều acid amin như: tacorin, lysin, carnitin, methionin, creatin và các yếu tố vi lượng như: selen hữu cơ, kẽm, crom, sắt… từ động vật, cây cỏ tự nhiên được bào chế thành các sản phẩm TPCN, có tác dụng

hỗ trợ phòng và điều trị nhiều bệnh Các nước phát triển Âu - Mỹ đang có xu hướng ưa chuộng TPCN để phòng bệnh hơn là dùng thuốc theo quan điểm phòng bệnh hơn chữa bệnh Nhiều tập đoàn sản xuất thuốc

đã và đang chuyển sang sản xuất TPCN, họ tìm được nguồn tiêu thụ tốt hơn, doanh thu tăng cao hơn Thuật ngữ - thực phẩm thuốc (alicaments) đang thịnh hành rộng rãi

4 Tác dụng thẩm mỹ - làm đẹp

Công ty Sakyo (Nhật Bản) đã đưa ra thị trường nhiều sản phẩm thức ăn làm đẹp như nước uống chống nếp nhăn colagien, keo canxi phomat aloevera làm mịn da… Viện thực phẩm và dinh dưỡng Balan cho ra đời một loại bánh ngọt chế từ nhiều loại rau

quả có tác dụng giảm béo Các nhà khoa học tại Montreal đưa ra thị trường một loại dầu ăn có tác dụng giảm cholesterol và chống béo phì Tại các nước Âu - Mỹ, Nhật Bản, người dân ưa thích các loại nước quả có bổ sung vitamin và khoáng chất, vừa có tác dụng làm đẹp da, vừa tăng cường sức khỏe Các hoạt chất sinh học đã được chứng minh có tác dụng làm đẹp gồm:

- Nuciferin từ cây sen - có tác dụng chống béo phì

- Acid hydroxy citric tù cây Bứa miên - có tác dụng giảm béo

- Cystin từ lông tóc, sừng động vật: có tác dụng làm đẹp da

- Các hoạt chất sinh học từ cây Lô hội (Aloe vera)

có rất nhiều tác dụng, đặc biệt là tác dụng chống lão hóa, làm đẹp da, giảm béo…

S¶n phÈm TPCN ë ViÖt Nam, tiÒm n¨ng vµ

tế Các sản phẩm TPCN của Việt Nam hiện nay vẫn chiếm khoảng 1/3 các sản phẩm thuốc

Các sản phẩm từ thịt cóc có tác dụng tăng cường dinh dưỡng, chống bệnh còi xương cho trẻ em đã

từng rất thịnh hành, mặc dù công nghệ bào chế còn thô sơ, nhưng vẫn khẳng định công dụng rõ rệt

Các sản phẩm cao xương động vật, cao hổ cốt, cao ban long, cao khỉ, cao quy bản, các sản phẩm cao toàn tính, cao ngựa bạch, cao dê, cao trăn, cao gấu…đã từng là sản phẩm có tác dụng như thuốc chữa các bệnh về gân, cơ, khớp và tăng cường thể lực, phục hồi sức khỏe cho người trong từng giai đoạn hồi phục của bệnh Đặc biệt, các sản phẩm bào chế từ cao quy bản được chứng minh có tác dụng với người bị nhiễm tia xạ và đã được dùng điều trị cho nạn nhân vụ tai nạn lò phản ứng của nhà máy điện nguyên tử Checnobưl (Nga)

Các sản phẩm rượu bổ, rượu thuốc của Việt Nam

đã từng là mặt hàng xuất khẩu và phục vụ thị trường trong nước Rượu Tam xà, rượu tắc kè, rượu Hải sâm, rượu lộc nhung hươu, rượu sâu chít (Chinese caterpillar fungus)… Các loại rượu bổ nổi tiếng về