NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC ĐẠI HỌC

Giáo dục Đại học là bậc học đào tạo nghề nghiệp chuyên sâu, phục vụ yêu cầu của nền kinh tế tri thức, tạo nguồn lực lao động có tay nghề và trình độ chuyên môn cao. Chất lượng giáo dục đại học phản ánh chất lượng giáo dục, thể hiện chiến lược về con người của một quốc gia.

NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC ĐẠI HỌC

Tác giả: TS Lê Đức Luận - Trường ĐHSP - Đại học Đà Nẵng

Nội dung:

Giáo dục Đại học là bậc học đào tạo nghề nghiệp chuyên sâu, phục vụ yêu cầu của nền kinh tế tri thức, tạo nguồn lực lao động có tay nghề và trình độ chuyên môn cao Chất lượng giáo dục đại học phản ánh chất lượng giáo dục, thể hiện chiến lược về con người của một quốc gia Vì vậy, chất lượng giáo dục nói chung và chất lượng giáo dục đại học nói riêng là vấn đề trăn trở của mỗi quốc gia Ở nước ta, bộ Giáo dục & Đào tạo, các vụ, viện, các trường đại học đã tổ chức nhiều cuộc hội nghị, hội thảo để bàn về chiến lược giáo dục đại học nhằm tìm ra phương hướng đào tạo ĐH trong thế kỉ XXI Nước ta đã vào WTO là vào nền kinh tế thị trường, giáo dục là một loại hình kinh tế đặc biệt thuộc kinh tế trí thức nên chất lượng giáo dục là thương hiệu, là vấn đề sống còn mỗi trường đại học Nhưng nâng cao chất lượng giáo dục đại học không phải là vấn đề đơn giản, lại càng không phải là chuyện một sớm một chiều Nó có quá trình, quy trình và cần có chiến lược phát triển đúng đắn Vậy, có những yếu tố nào tác động đến chất lượng giáo dục? Có những vấn đề mà các nhà giáo dục hầu như ai cũng thấy nhưng không muốn giải quyết hoặc giải quyết không đến nơi đến chốn

Yếu tố đầu tiên ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục là người thầy Dân gian nói “Không thầy đố mày làm nên” vẫn nguyên giá trị Chất lượng người thầy quyết định chất lượng giáo dục Hiện nay, các trường đại học, số lượng giảng viên có học

vị Tiến sĩ (TS.), Thạc sĩ (ThS.) chưa cao, đặc biệt là các trường đại học cấp tỉnh, cấp khu vực Đã ít rồi nhưng sự tận dụng đội ngũ này không hợp lí Hiện nay vẫn

có tình trạng cào bằng trong đánh giá và sử dụng đội ngũ giảng viên đại học Tiến

sĩ còn trẻ, hệ số lương chưa đủ để thi giảng viên chính (GVC) thì hệ số giảng dạy không bằng ThS.GVC TS.GVC hệ số giảng dạy và tiền phụ cấp giảng dạy cũng bằng ThS.GVC Nếu tình trạng này vẫn tiếp diễn thì có nguy cơ chảy máu chất xám ngay trong các trường đại học, số giảng viên có trình độ TS trở lên sẽ không muốn ở lại trường hoặc làm việc trong trạng thái “chân trong chân ngoài” Lương cũng là yếu tố không thu hút người có năng lực Nhiều sinh viên giỏi các trường đại học kĩ thuật kinh tế không muốn ở lại trường làm cán bộ giảng dạy vì lương

thấp hơn nhiều so với ra làm cho các công ty Lương cũng không được tính theo bằng cấp và hiệu quả công việc mà vẫn theo kiểu “đến hẹn lại lên”, GVC đều có hệ

số lương như nhau, không phân biệt TS hay ThS Những yếu tố đó đã không khuyến khích người thầy học lên, nâng cao trình độ Hình như tôi có cảm giác rằng các vị quản lí giáo dục chưa thấy chất lượng người thầy là điểm nóng Hiện tượng chào mời, khuyến khích giảng viên có trình độ cao vẫn chỉ là nói theo phong trào, chưa có chuyện các trường đi “săn lùng” giảng viên như kiểu các công ty đi tìm sinh viên giỏi, các câu lạc bộ bóng đá đi “mua” cầu thủ giỏi Vì các công ty, các đội bóng đá thì sự được mất, hơn thua là do yếu tố con người là quá rõ còn ở các trường đại học thì là chuyện “trên trời”! Các trường đại học dân lập, tư thục, bán công có hiện tượng “treo đầu dê, bán thịt chó” Ban đầu thì quảng cáo mời đội ngũ giảng viên toàn là TS, GS Nhưng rốt cục chỉ là mời điểm cho có, còn phần lớn là

cử nhân và ThS giảng dạy bởi nếu mời người có học vị cao thì tốn tiền trả giờ dạy,

e “không lời”! Cần phải có sự liên thông đội ngũ giảng viên giữa các trường, đặc biệt là các giảng viên có trình độ cao để tăng cường “chất xám” cho đội ngũ giảng viên của trường Trung tâm đào tạo Đại học từ xa Huế là một trong những cơ

sở giáo dục đại học (ĐH) đã làm được điều này

Yếu tố thứ hai ảnh hưởng đến chất lượng là người học, sinh viên (SV) Điều này liên quan đến nguồn tuyển sinh, chất lượng tuyển sinh, phương thức tuyển sinh Tôi đã có dịp nói đến sự bất cập trong tuyển sinh hiện nay trong bài viết

“Nâng cao năng lực đào tạo của các trường sư phạm” tham gia hội thảo tại viện

nghiên cứu chiến lược giáo dục của Đại học sư phạm Hồ Chí Minh và Hội nghị

“Nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên Trung học phổ thông” tại Khoa văn, Đại

học sư phạm Huế năm 2005 Về phương thức tuyển sinh, những năm trước đây, ngành xét tuyển được nhân hệ số 2, ấy thế mà vẫn có HS không giỏi môn ngành tự chọn hơn các ngành khác trong khối thi được tuyển sinh Ví dụ, khối C, ngành chọn là sư phạm văn, điểm chuẩn là 23 điểm, học sinh có điểm văn là (4x2 = 8) + hai môn sử địa (8+7) = 23; trong khi đó học sinh có điểm văn là (6x2 = 12) + hai môn sử địa (5+5) = 22 Đến mấy năm gần đây lại bỏ chế độ nhân hệ số cho ngành tuyển sinh thì chất lượng ngành tuyển sinh lại không cao Trong tương lai, việc áp dụng một lần thi lấy hai kết quả, kết quả tốt nghiệp PT và tuyển sinh ĐH thì liệu chất lượng tuyển sinh sẽ ra sao nếu như việc thi cử ở trường PT có kẽ hở cho việc tiêu cực? Các trường ĐH sinh sau đẻ muộn, chất lượng tuyển sinh sẽ không cao bởi ít có cơ hội thu hút HS giỏi của các trường PT, thậm chí phải tuyển sinh nguyện vọng 2, 3 là những đối tượng không mặn mà lắm với trường, thường có

điểm tuyển sinh thấp hơn so với các trường ĐH danh tiếng Đây là bài toán khó, không dễ gì giải quyết được Các trường này cần có chế độ thu hút HS PT giỏi thi vào trường

Yếu tố thứ ba ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục là chương trình, giáo trình giảng dạy Chúng ta đang mắc chứng “giáo dục toàn diện”, học quá nhiều môn nên các chuyên ngành, thời lượng học đã bị giảm bớt nhưng khi ra đời, các cơ quan tuyển dụng lại không tuyển dụng “toàn diện” mà tuyển dụng chuyên ngành! Các giáo trình ĐH vừa thiếu lại vừa lỗi thời, có giáo trình ra đời những năm 70, sớm nhất phần lớn là những năm 90 của thế kỉ XX Chúng ta đang hẫng hụt đội ngũ GS TS, những giảng viên có trình độ cao để viết giáo trình Phần lớn các GS, TS đầu ngành hiện nay đã về hưu hoặc quá già yếu, nhưng đội ngũ kế cận lại chưa đáp ứng được Chế độ trả cho viết giáo trình hiện nay thì không ai muốn viết, quá rẻ mạt, chỉ 90.000đ cho 1 tiết, một giáo trình 3 đvht là 45 tiết chỉ có 4.050.000đ là vừa đủ cho các khoảng đánh máy, in ấn, bảo vệ Hội đồng Giáo trình ấy nếu chỉ dạy cho mỗi một chuyên ngành, mỗi chuyên ngành chỉ một lớp thì công bỏ ra là lớn mà thu về chẳng đáng bao nhiêu Chế độ nào để giải quyết cho sự mất cân đối giữa 1 giáo trình dạy cho nhiều ngành rất nhiều lớp với giáo trình chỉ dạy chuyên ngành nên dạy ít lớp? Đã thế lại có chế độ ưu đãi cho những giảng viên dạy môn chính trị là môn học

1 giáo trình dạy cho rất nhiều lớp! Người giỏi, chuyên sâu lại cứ phải thiệt thòi! Yếu tố thứ tư là tính thực hành, thực tế và định hướng nghề nghiệp ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục Hiện nay có tình trạng thừa thầy thiếu thợ, vừa thiếu nhưng vừa thừa Thiếu chất lượng nhưng thừa về số lượng Tình trạng đào tạo thầy không gắn với thợ, nghĩa là thiếu tính thực hành, chỉ giỏi về lí thuyết mà áp dụng vào công việc thì lúng túng Người học một ngành mà ngay từ đầu đã không chắc gì đã xin được việc thì học chỉ là để có một tấm bằng đại học mà thôi, học đối phó, học vì điểm vì bằng chứ không học để ra đời làm việc Học phải gắn liền với nghề và cơ sở kinh tế, kinh doanh thì khi ra trường mới có khả năng đáp ứng yêu cầu thực tế Có một trường ĐH ở một tỉnh Nam Bộ, mới thành lập sau nhưng đã thu hút nhiều sinh viên theo học vì đã biết gắn chương trình đào tạo với các cơ sở kinh doanh, sinh viên

có chỗ thực hành vừa được trả lương trong quá trình thực hành, ra trường lại được

cơ sở đó nhận vào làm việc Chất lượng đào tạo không chỉ phản ánh ở loại bằng gì

mà là các em sử dụng bằng ấy vào nghề như thế nào? Hiện nay có hiện tượng một số trường cho sinh viên điểm cao để cho các em ra đời dễ xin việc Đó là một sự ngộ nhận bởi nếu điểm đó không phản ánh thực chất của quá trình học thì ra đời không làm được việc, người ta sẽ đánh giá chất lượng đào tạo của trường ấy là “chất lượng

ảo” Hiện nay cũng rất ít cơ quan nhận người chỉ nhìn vào bằng cấp mà phải qua thử việc, thi tay nghề Cho nên các trường cần xác định cho các em động cơ học tập đúng đắn, học để ra đời làm việc chứ không phải học đối phó, học vì điểm

Yếu tố thứ năm là phương pháp giảng dạy và hệ thống đánh giá học tập của SV ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục Phương pháp giảng dạy là vấn đề khủng hoảng hiện nay Phương pháp giảng dạy ĐH có gì khác với phương pháp giảng dạy PT? Hiện nay, phần lớn vẫn là cách dạy truyền thống: dạy thuyết trình Nhiều giảng viên

cứ xào xáo giáo trình của tác giả A với tác giả B, C thành bài giảng của mình rồi lên đọc, thế thì ai dạy mà chẳng được, chỉ cần đọc giáo trình của tác giả mà giảng viên

đã tổng hợp Lại có giảng viên đã có giáo trình của mình in ở một nhà xuất bản nào, thế là nói lại cái điều mình viết và yêu cầu SV học trong ấy là đủ! Nhưng một học phần ĐH thì không chỉ có một giáo trình mà nhiều giáo trình, nhiều tài liệu tham khảo Chính cách dạy này làm cho SV không biết học gì ở nhà, chỉ biết học trên lớp, học bài giảng của thầy là đủ, ai viết đúng ý thầy thì được điểm cao Dạy học ĐH là dạy cách học, cách nghiên cứu cho sinh viên Thời gian trên lớp là thời gian các giảng viên nêu các quan điểm, nêu vấn đề, gợi ý những vấn đề nghiên cứu để học sinh tự học ở nhà, giới thiệu tài liệu tham khảo, hướng dẫn thảo luận Làm sao để sinh viên tìm được con đường đến bài giảng như thầy đã làm khi chuẩn bị bài giảng của mình và có những cái phát hiện khác thầy, đó là sự thành công của phương pháp dạy ĐH Cần xây dựng một hệ thống đánh giá học tập để phân loại được sinh viên, bắt SV phải học tập thật sự tích cực mới hy vọng có điểm cao Hiện nay vẫn có tình trạng kiểm tra sự học thuộc, đó là kiểu đánh đố sinh viên và buộc sinh viên phải đối phó bằng cách sao chép tài liệu, ai chép được thì điểm cao Đây là cách thi và kiểm tra của các ông Đồ xưa với kiểu “học vẹt, học gạo” mà thi xong SV chẳng biết gì, chữ thầy lại trả cho thầy Học ĐH không còn kiểu học thuộc mà chẳng có đầu óc nào học thuộc một khối lượng kiến thức lớn như thế mà học để hiểu, để thực hành

và có phương pháp làm việc, phương pháp tư duy đúng Cần có các hình thức thi đa dạng, hạn chế thi tự luận mà thi trắc nghiệm, làm các bài tập dưới dạng tiểu luận, niên luận, trắc nghiệm vấn đáp thay cho hình thức thi viết Mấy năm vừa qua, Khoa ngữ văn Đại học sư phạm- ĐHĐN đã làm được những vấn đề đổi mới thi theo kiểu này

Yếu tố thứ sáu là cơ sở vật chất ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục Cơ sở vật chất không chỉ là cơ ngơi trường lớp khang trang mà quan trọng là bộ phận cơ sở vật chất phục vụ cho dạy và học Thư viện và thiết bị là cơ sở vật chất chuyên môn của trường ĐH, quan trọng là chất lượng đầu tư sách, thiết bị, hoá chất, máy móc phục

vụ cho việc dạy và học Nếu thư viện và thiết bị nghèo nàn thì đừng nói đến đổi mới phương pháp dạy học mới Đây là khâu yếu của các trường mới thành lập, thiếu giảng viên có thể mời được nhưng vật chất phục vụ cho việc dạy học không phải ngay một thời gian ngắn đã làm được Tình trạng dạy chay của các trường này, cần phải có sự liên thông thư viện thiết bị giữa các trường, liên thông với thư viện tỉnh, thư viện các sở ban ngành, thư viện các cá nhân trong và trường để giới thiệu những quyển sách các nơi đó mà thư viện trường không có Mỗi giảng viên phụ trách môn học ít nhất là một thư viện nhỏ về môn mình dạy, nhà trường phải tận dụng tối đa nguồn lực này để giúp cho thư viện trường và SV khai thác nguồn tài liệu Đối với sách thì xem chừng còn có cách giải quyết còn thiết bị chuyên dụng dành cho thực hành, thí nghiệm thì khó có cách khắc phục

Yếu tố thứ bảy là đội ngũ những người làm công tác quản lý giáo dục trong các trường ĐH cũng ảnh hưởng lớn đến chất lượng giáo dục Họ là ban giám hiệu, trưởng phó các phòng ban, khoa của trường, những người quản lý và hoạch định chiến lược giáo dục của nhà trường Hiện tượng làm việc theo kiểu “Sớm vác ô đi, tối vác ô về”, ít năng động, ngại va chạm, không tự nghĩ ra những cái mới, không nhìn thấy toàn cục nhưng giỏi bắt bẻ tiểu tiết thì sẽ biến nhà trường thành một kiểu

cơ quan hành chính nhà nước Nhà trường ĐH hiện nay vẫn như một dạng cơ quan hành chính sự nghiệp thời bao cấp, không ai tự chịu trách nhiệm nên ai cũng thích làm lãnh đạo Một số trường tư thục, bán công, dân lập, có chiều hướng thương mại hoá, đào tạo những ngành có nhiều sinh viên theo học, thời lượng, liên kết với nước ngoài để thoã mãn thị hiếu sính ngoại của người học nhưng cái ruột lại là nội bởi phần lớn là những giáo viên cơ hữu của trường tham gia giảng dạy (học phí ngoại, chương trình ngoại, giáo viên nội là hình thức tăng lợi nhuận) Có thể các nhà giáo dục chưa thấy tầm quan trọng của các yếu tố cấu thành chất lượng giáo dục ĐH hay biết mà cố tình lờ đi vì lý do nào đó nên các tỉnh đua nhau mở trường

ĐH, nó cũng nhanh và dễ như mở nhà máy đường, cần gì vùng nguyên liệu và khâu tiêu thụ sản phẩm, đã có nhà nước chịu! Với cái quy mô phát triển mạng lưới các trường ĐH của các tỉnh như hiện nay thì chuyện nâng cao giáo dục ĐH vẫn là chuyện xa vời

Vấn đề chất lượng giáo dục nói chung và giáo dục đại học nói riêng là vấn

đề “biết rồi, khổ lắm, nói mãi!” những vẫn phải cần nói Nếu không cải cách sự quản lý, cách dạy và học trong trường ĐH, chất lượng giáo dục ĐH giảm sút, không đáp ứng nhu cầu ngày càng phát triển của nền kinh tế đất nước thì chúng ta

sẽ mất dẫn chỗ đứng, mất thị trường, mất nghề, thua ngay trên sân nhà khi các

trường ĐH nước ngoài vào đầu tư Đầu tư giáo dục là đầu tư cho tương lai nên cần cẩn trọng Phát triển mạng lưới các trường ĐH phải có lộ trình, điều kiện về đội ngũ giảng viên cơ hữu, cơ sở vật chất đảm bảo phục vụ cho việc dạy và học Nước

ta vẫn còn là nước nghèo, điều kiện kinh tế, dân trí chưa đủ để tăng tốc giáo dục

ĐH như các trường phương Tây và khu vực Tốt nhất là cũng cố phát triển các trường ĐH hiện có, mở thêm một số trường ĐH các tỉnh Nam bộ còn ít trường ĐH

để đào tạo nguồn lực cho vùng này Với tấm lòng yêu nghề, yêu ngành, tôi mạo muội nêu lên những vấn đề trên, mong bạn đọc góp ý