Có quan niệm cho rằng học là thu nhận kiến thức của nhân loại và mục đích của việc học là để “khai trí tiến đức” như cố nhân đã dạy Giáo Sư Nguyễn Ngọc Quang- bài Bản chất quá trình dạy
Trang 1B
I ĐẶT VẤN ĐỀ
Có rất nhiều quan niệm khác nhau về dạy
và học Với quan niệm thông thường dạy thế
nào thì học thế ấy nên khái niệm dạy sẽ kéo
theo khái niệm học
Có quan niệm cho rằng dạy học là một
nghề trong xã hội hay dạy học là hoạt động
của thày giáo trên lớp Cũng có quan niệm
cho rằng có việc học mới cần đến việc dạy
nên nhu cầu và cách học sẽ quyết định quá
trình dạy Các quan niệm này đều nói về vai
trò của người giáo viên Các quan niệm như
thế đều không đầy đủ Khái niệm dạy, học
được tâm lý học sư phạm, giáo dục học đề cập
đến đến như những khái niệm xuất phát của
tâm lý học sư phạm và giáo dục của nhà
trường Lịch sử văn hoá phương Đông thường
coi Khổng Tử là học giả đầu tiên của giáo
dục Theo Nguyễn Văn Tiến: “Khổng Tử là
người đầu tiên đưa ra phương pháp giáo dục
khoa học Cách dạy của ông là gợi mở để
người học suy nghĩ, chứ không phải là giảng
giải nhiều lời”
Có quan niệm cho rằng học là thu nhận kiến thức của nhân loại và mục đích của việc học là để “khai trí tiến đức” như cố nhân đã
dạy (Giáo Sư Nguyễn Ngọc Quang- bài Bản chất quá trình dạy học - sách GD học đại học
- Hà Nội 2000) Quan niệm học đó sẽ tương
ứng với khái niệm “dạy là truyền thụ kiến thức mà nhân loại đã tích luỹ được” Ngoài ra
còn rất nhiều các quan niệm khác về quá trình dạy và học Cố Giáo sư Nguyễn Ngọc Quang
đã viết “học là quá trình tự giác, tích cực, tự lực, chiếm lĩnh khái niệm khoa học (nội dung học) dưới sự điều khiển sư phạm của giáo viên Trong quan niệm này chúng ta thấy rõ
học mà chỉ ghi chép những gì giáo viên nói thì không phải là học, học phải tích cực, tự giác,
tự lực nếu không thì quá trình học sẽ không có kết quả Như vậy học là một hoạt động với đối tượng, trong đó học sinh là chủ thể, khái niệm khoa học là đối tượng để chiếm lĩnh Cũng
theo Giáo sư Nguyễn Ngọc Quang:“Dạy là sự điều khiển tối ưu hoá quá trình người học chiếm lĩnh nội dung học, trong và bằng cách
BẢN CHẤT CỦA QUÁ TRÌNH DẠY HỌC
ThS PHẠM THỊ THU THUỶ
Bộ môn Anh văn Khoa Khoa học cơ bản Trường Đại học Giao thông Vận tải
Tóm tắt: Bài báo này trình bày tóm tắt bản chất của quá trình dạy học thông qua một số
quan niệm về dạy và học cũng như mối quan hệ giữa dạy và học để tạo thành một hệ thống
toàn vẹn ở đó các thành tố luôn tương tác với nhau, quy định lẫn nhau để tạo nên để tạo nên
một sự thống nhất biện chứng Bài báo cũng đề cập đến một số nét đặc trưng của dạy học đại
học bao gồm mục tiêu đào tạo, nội dung đào tạo, người dạy, người học cũng như phương
pháp dạy học ở bậc giáo dục đại học
Summary: This article briefly presents the nature of teaching process via some teaching
and learning opinions as well as their relations to form a complete system where all elements
are interacted and defined each other to become a dialectical inity The article also mentions
some typical features in tertiary teaching including the aim and content of training, teachers,
lerners as well as teaching method in tertiary education
Trang 2đó phát triển và hình thành nhân cách (năng
lực, phẩm chất)” Nhân cách ở đây được hiểu
là tri thức, kĩ năng và thái độ
Từ khái niệm dạy và học sẽ đưa tới khái niệm dạy học Dạy học là hai mặt của một quá
trình luôn luôn tác động qua lại, bổ sung cho
nhau, quyết định lẫn nhau thông qua hoạt
động cộng tác nhằm tạo cho người học khả
năng phát triển trí tuệ, góp phần hoàn thiện
nhân cách Bản chất của quá trình dạy học là
một hệ thống toàn vẹn bao gồm ba thành tố cơ
bản là khái niệm khoa học (nội dung dạy học),
học và dạy
a) Nội dung dạy học là nội dung của bài
học và là đối tượng lĩnh hội của người học; nó
là một trong hai yếu tố khách quan, quyết định
logic của bản thân quá trình dạy học về mặt
khoa học
b) Hoạt động học là yếu tố khách quan
thứ hai quy định logic của quá trình dạy học
về mặt lý luận daỵ học; nghĩa là trình độ trí
dục và quy luật lĩnh hội người học có ảnh
hưởng quyết định đến việc tổ chức quá trình
dạy học; nó bao gồm hai chức năng thống
nhất với nhau: lĩnh hội và tự điều khiển nhận
thức
CNTT
c) Hoạt động dạy gồm hai chức năng
truyền đạt và điểu khiển, luôn luôn tác động
và thống nhất với nhau Dạy phải xuất phát từ
logic khoa học của khái niệm và logic sư
phạm của tâm lý học lĩnh hội
_CB
Quá trình dạy học là một hệ toàn vẹn, ở
đó các thành tố của nó luôn luôn tương tác với
nhau theo những quy luật riêng, thâm nhập
vào nhau, quy định lẫn nhau để tạo nên một sự
thống nhất biện chứng
- Giữa dạy với học
- Giữa truyền đạt với điều khiển trong dạy
- Giữa lĩnh hội với tự điều khiển trong học
Nội dung dạy học là điểm xuất phát của dạy và lại là điểm kết thúc của học Quá trình
dạy học là hoạt động cộng đồng hợp tác giữa
các chủ thể: thày - cá thể trò, trò - trò trong
nhóm, thày - nhóm trò Sự tương tác theo kiểu
cộng đồng hợp tác giữa dạy và học là yếu tố
duy trì và phát triển sự thống nhất toàn vẹn
của quá trình dạy học, nghĩa là của chất lượng
dạy học Dạy tốt, học tốt chính là bảo đảm
được ba phép biện chứng (ba sự thống nhất)
nói trên trong hoạt động cộng tác Đó là sự thống nhất của điều khiển, bị điều khiển và tự điểu khiển, có sự đảm bảo liên hệ nghịch thường xuyên bền vững
Cái khác nhau của các quan niệm dạy học nằm ở chỗ đã nhấn mạnh hơn yếu tố nào trong các chức năng của dạy và học Theo quan niệm truyền thống nhấn mạnh chức năng truyền đạt của việc dạy và chức năng lĩnh hội của việc học
mà chưa chú ý thích đáng chức năng điều khiển quá trình nhận thức, quá trình lĩnh hội của người học của việc dạy học và tính tích cực, chủ động
tự điều khiển quá trình nhận thức của người học trong quá trình học của mình Ngược lại theo quan niệm về việc dạy học, người ta rất coi trọng yếu tố điều khiển sư phạm của giáo viên, ở đây vai trò của giáo viên đã có sự thay đổi, người giáo viên phải biết gợi mở, hướng dẫn, dạy cho người học cách tìm kiếm và xử lí thông tin, từ đó vận dụng chúng Tuy nhiên, muốn được như vậy cần coi trọng môi trường cộng tác giữa việc dạy và việc học và người học phải biết tự điều khiển quá trình nhận thức của mình thông qua việc tích cực, chủ động, tự lực chiếm lĩnh lấy nội dung học với
sự hỗ trợ của người dạy
Trong hoạt động học, người ta đã thấy được tính thống nhất của hai chức năng vừa thu nhận kiến thức vừa kết hợp với sự tự điều khiển kiến thức của mình Để hoạt động học thu được kết quả tốt người học không chỉ thu nhận kiến thức mới mà còn phải tích cực, tự điều khiển nhận thức của mình, tức là người học phải tích cức, chủ động, sáng taọ tìm tòi kiến thức mới Có như vậy thì quá trình tự thu nhận kiến thức của người học mới thu được kết quả cao nhất Và hoạt động học sẽ diễn ra một cách tích cực
II MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA DẠY HỌC ĐẠI HỌC
Việc dạy và học ở đại học về cơ bản cũng
có những đặc điểm chung của một quá trình dạy học, tuy nhiên nó có một số nét đặc trưng của bậc giáo dục này
Mục tiêu đào tạo của đại học là đào tạo
những con người có phẩm chất chính trị, đạo đức, có kiến thức và kỹ năng tương xứng với trình độ được đào tạo Vì vậy mục tiêu năng
Trang 3lực cho người học rất được coi trọng Năng
lực người học hình thành tốt nhất trong quá
trình hoạt động nhận thức, nếu hoạt động tích
cực, tính chủ động sáng tạo của người học
được quan tâm thích đáng thì người học sẽ có
cơ hội hình thành năng lực phát hiện và giải
quyết vấn đề hơn là được thầy ‘đọc cho chép’
Nội dung đào tạo ở đại học phải có tính
hiện đại và phát triển, đảm bảo cơ bản và
chuyên sâu Nội dung đến với người học
không phải chỉ từ giáo viên mà còn thông qua
nhiều ‘kênh’ khác nên giáo viên có vai trò
giúp cho học sinh tìm kiếm, lựa chọn và xử lý
nội dung để biến tri thức về lĩnh vực khoa học
nào đó thành sở hữu của mình, từ đó sáng tạo
ra nội dung mới
Giáo viên đóng vai trò hết sức quan trọng
để khuyến khích tính ham hiểu biết của người
học, rèn luyện độc lập khám phá trí tuệ, tăng
cường khả năng khả năng tổ chức và sử dụng
kiến thức giúp người học đạt được năng lực
học suốt đời qua việc tự giáo dục Để đáp ứng
được nhu cầu của dạy và học, giáo viên đại
học cần phải có năng lực phẩm chất của một
nhà khoa học chân chính và một nhà sư phạm
B
Người học ở đại học có những đăc điểm
đăc trưng là họ là những người trưởng thành cả
về thể chất, tâm lý và nhận thức Do đó họ phải
được ứng xử như người lớn trong mọi hoạt
động Sinh viên là người đã có định hướng về
nghề nghiệp gắn vời nhu cầu và lợi ích của họ
Vậy nên dạy học làm sao để kích thích được
nguyện vong hướng nghiệp của họ Sinh viên
hoàn toàn có khả năng tự học tập, nghiên cứu,
tuy nhiên khả năng đó được phát huy thế nào
còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố trong đó có cách
dạy của giáo viên Theo quan niệm của
UNESCO sản phẩm đại học trong thời đại ngày
nay phải có năng lực trí tuệ, có khả năng sáng
tạo và thích ứng Có khả năng hành động để có
thể lập nghiệp, có năng lực tự học, tụ nghiên cứu
để có thể học thuòng xuyên và phải có năng lực
quốc tế như ngoại ngữ, văn hóa toàn cầu để có
khả năng hội nhập Để đáp ứng được những yêu
cầu trên thì sinh viên phải có cách học chủ động,
khả năng tự lực tìm kiếm, xử lý thông tin và
khát khao sáng tạo
Để góp phần cho hoạt động dạy học đạt
kết quả tốt thì phương pháp dạy học phải tạo
điều kiện cho người học phát triển tư duy sáng tạo, rèn luyên kỹ năng thực hành, bồi dưỡ năng lực tự học tập nghiên cứu Như vậy cũng như các bậc học khác, phương pháp dạy học ở đại học phụ thuộc vào đặc điểm của nội dung, bám sát mục tiêu dạy học, đặc điểm của sinh viên Khai thác các nguồn lưc sẵn có như thời lượng, tài liệu, trang thiết bị, môi trường và đặc biẹt là năng lực chuyên môn và khả năng
sư phạm của giáo viên
III KẾT LUẬN
Những năm gần đây đất nước ta đã phát triển rất nhanh chóng, toàn xã hội và nền kinh
tế đã có nhiều thay đổi Sự thay đổi đó đòi hỏi các ngành các cấp có liên quan phải có những thay đổi cải cách Ngành giáo dục của chúng
ta cũng đã có những bước phát triển lớn lao để đáp ứng được xu thế đi lên của thời đại Đã có nhiều phương hướng cải tiến để nâng cao hiệu quả của quá trình dạy học
Nền giáo dục nước ta hiện nay đang tiến hành công cuộc đổi mới theo đường lối đổi mới kinh tế xã hội toàn diện và sâu sắc Giáo dục đại học đang đứng trước yêu cầu lớn phải phát triển nguồn nhân lực có học vấn đại học,
có khả năng lao động ở một trình độ mới phù hợp với nhu cầu ứng dụng khoa học và công nghệ tiên tiến, hiên đại vào mọi lĩnh vực hoạt động của xã hội nhằm thúc đẩy phát triển kinh
tế trong điều kiện đổi mới đất nước, phát triển nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước Đứng trước yêu cầu ấy nề giáo dục Việt nam cần có sự thay đổi phù hợp, đặc biệt phải đổi mới quá trình dạy và học ở đại học theo hướng phát huy tính chủ động tích cực, sáng tạo của sinh viên
Tài liệu tham khảo
[1] Nguyễn Ngọc Quang, 1998, N.N.Quang Nhà SP, Người góp phần đổi mới lý luận dạy học, NXB ĐHQG
[2] J.Piagert, 1999 Tâm lý và Giáo dục, NXB GD
[3] Nhiều tác giả, 2003, Sách giáo dục học đại học, Tài liệu tập huấn
[4] Nguyễn Văn Tiến và Những người khác,1999,
M PowerPoint, NXB GD
[5] Allan C và Thomas J, Các chiến lược để dạy