sự cần thiết khuyến khích phát triển hệ thống VTHKCC đô thị KT-ML Mục tiêu chung của việc khuyến khích phát triển VTHKCC ở các đô thị lớn Việt Nam lμ: Tạo ra một môi trường đầu tư ph
Trang 1Kinh nghiệm khuyến khích phát triển vận tải
hμnh khách công cộng ở một số đô thị trên thế giới
ThS NCS nguyễn thị thực
Bộ môn Kinh tế vận tải vμ du lịch Khoa Vận tải - Kinh tế
Trường Đại học GTVT
Tóm tắt: Bμi báo đề cập đến sự cần thiết khuyến khích phát triển hệ thống vận tải hμnh
khách công cộng (VTHKCC) đô thị Nghiên cứu vμ tổng hợp những kinh nghiệm khuyến khích
phát triển VTHKCC ở một số đô thị trên thế giới, lμm cơ sở đề xuất áp dụng cho Việt Nam
Summary: This paper focused on necessary encouragement to develop public
transportation in cities Research and synthetic experiences encourage development of public
i sự cần thiết khuyến khích phát
triển hệ thống VTHKCC đô thị
KT-ML
Mục tiêu chung của việc khuyến khích
phát triển VTHKCC ở các đô thị lớn Việt
Nam lμ: Tạo ra một môi trường đầu tư phát
triển và môi trường sản xuất kinh doanh
VTHKCC ổn định, đủ sức hấp dẫn khuyến
khích các thành phần kinh tế tham gia đầu tư
vào VTHKCC cũng như khuyến khích người
dân đi lại bằng PTVT công cộng Trước mắt là
thực hiện cho được những mục tiêu về phát
triển VTHKCC bằng xe buýt đến năm 2010,
đồng thời tạo tiền đề vững chắc cho việc hiện
đại hoá mạng lưới dịch vụ VTHKCC trong
những năm sau này Các mục tiêu cụ thể:
- Thứ nhất là: Tạo ra một môi trường
pháp lý với hệ thống các văn bản luật và dưới
luật đầy đủ, chặt chẽ, đảm bảo sự ổn định,
đồng bộ và thống nhất trên quan điểm ưu tiên
nhanh chóng phát triển mạng lưới VTHKCC ở các đô thị lớn Việt Nam
- Thứ hai là: Giải quyết một cách hài hoà
lợi ích của Nhà nước, chủ đầu tư, các đơn vị VTHK và hành khách sao cho: Đảm bảo hiệu quả kinh tế - xã hội và môi trường là cao nhất trong khi vẫn đảm bảo được hiệu quả tài chính của các đơn vị VTHKCC trên mức trung bình
và lợi ích của hành khách để khuyến khích họ
sử dụng PTVT công cộng
- Thứ ba là: Sử dụng tổng thể nhiều giải
pháp nhằm nâng cao hiệu ích tài chính của chủ đầu tư, nhưng phải đảm bảo thiểu hoá
mức trợ giá trực tiếp từ ngân sách Nhà nước
- Thứ tư là: Đảm bảo một cơ cấu phương
thức và lực lượng tham gia VTHKCC hợp lý ở các đô thị lớn Việt Nam trên nguyên tắc: Kinh
tế Nhà nước và tập thể giữ vai trò chủ đạo, vốn đầu tư trong nước là quyết định
Trang 2ii kinh nghiệm khuyến khích phát
triển vthkcc của một số nước trên
thế giới
Để phát triển mạng lưới vận tải đô thị hợp
lý, mỗi quốc gia đều phải lựa chọn một chính
sách riêng phù hợp với điều kiện kinh tế - xã
hội, điều kiện tự nhiên của quốc gia và khu
vực Tuy nhiên, trên thế giới những định
hướng và xu hướng chung trong vấn đề lựa
chọn cơ cấu các phương thức vận tải hành
khách đô thị có thể nói là có thống nhất Hầu
hết các quốc gia đều có khuynh hướng sử
dụng mạng lưới xe buýt và hệ thống vận tải
đường sắt để phục vụ hành khách ở đô thị Xe
buýt chủ yếu hoạt động với cự ly ngắn, trung
bình và để tiếp chuyển cho các phương thức
vận tải khác Còn hệ thống vận tải đường sắt
(Như tàu điện ngầm, tàu điện trên cao, ) là
phương tiện giao thông có khối lượng vận
chuyển lớn, đặc biệt là tàu điện ngầm đó là
phương tiện hoạt động nhanh và an toàn nhất
hiện nay trong giao thông đô thị
Trong phạm vi bài báo này, chỉ đề cặp đến kinh nghiệm khuyến khích phát triển VTHKCC
bằng xe buýt của một số đô thị trên thế giới
KT-ML
Xe buýt luôn là phương thức vận tải hành khách trong thành phố thông dụng, hiệu quả
và vẫn tiếp tục giữ vị trí quan trọng đối với việc
đáp ứng nhu cầu đi lại của thị dân trong tương
lai Có thể đưa ra một số kinh nghiệm khuyến
khích phát triển xe buýt công cộng như sau:
- Khuyến khích việc đa dạng hoá
chủng loại xe buýt để tận dụng hết tính cơ
động vμ linh hoạt của loại hình vận tải nμy,
đồng thời thoả mãn tâm lý khách hμng Ví
dụ điển hình lμ Hồng Kông
Để khuyến khích phát triển mạng lưới vận tải buýt công cộng, chính quyền Hồng
Kông đặc biệt chú ý đến tâm lý khách hàng và
từ đó kết hợp nhuần nhuyễn, hài hoà tính cơ
động của các phương tiện vận tải (tính năng
và chất lượng khai thác kỹ thuật của mỗi loại
xe buýt) Hồng Kông có khoảng 12.000 xe
buýt đủ loại sức chứa khác nhau, tham gia
vận chuyển hành khách và hoạt động thực sự
có hiệu quả
- Đổi mới phương thức tổ chức quản lý
vμ điều hμnh hoạt động của mạng lưới xe buýt mμ trước hết lμ quyền sở hữu như ở Calcutta (ấn Độ) Khuyến khích thμnh phần kinh tế tư nhân tham gia kinh doanh VTHKCC
Calcutta là thành phố điển hình cho sự so sánh giữa mạng lưới buýt tư nhân và buýt công cộng Từ khi nghiệp đoàn vận tải Calcutta có sự khuyến khích bằng hỗ trợ về tài chính thì tỷ lệ xe hoạt động đã tăng lên Khoản tiền hỗ trợ chiếm khoảng 15% doanh thu, tức là khoảng 1 triệu USD/ tháng Sự thành công được đánh giá là lớn nhất của buýt tư nhân ở Calcutta chính là năng lực sản xuất lớn mà không cần một sự hỗ trợ về tài chính nào Trong thực tế thì xe buýt tư nhân đã chiếm khoảng 70% thị trường VTHKCC và giảm đáng kể nguồn vốn đầu tư cho GTCC của Chính phủ
- Đổi mới phương thức phân định luồng tuyến vμ đấu thầu tuyến xe buýt để
đảm bảo tính công bằng trong kinh doanh như Hμn Quốc
Hàn quốc đã khuyến khích các doanh nghiệp tham gia VTHKCC bằng cách tạo môi trường kinh doanh thuận lợi cho các doanh nghiệp này, Họ đã coi sự công bằng trong
điều phối trở thành một vấn đề then chốt Hàn Quốc là một quốc gia có địa hình đa dạng, nên sự phân bố dân cư cũng có sự mất cân bằng Có những vùng kinh doanh xe buýt có lãi và ngược lại có vùng kinh doanh thua lỗ Công việc điều tiết mạng lưới vận tải đô thị ở các vùng được Chính phủ giải quyết triệt để theo tính công bằng chung
Daejeon (Hàn Quốc) là ví dụ tiêu biểu về một hệ thống giao thông công cộng rất thành công do một Hiệp hội các chủ sở hữu xe buýt tư nhân quản lý Người ta đã chia thành phố ra thành 4 phần và có thể thu hút hàng 100 xe buýt phục vụ Các chủ sở hữu sẽ luân phiên phục vụ tại các vùng đó để cân bằng thu nhập Có 20 tuyến phục vụ theo yêu cầu của Chính phủ và không có lãi, nhưng các chủ sở hữu sẽ luân phiên đảm nhiệm nên sự thiệt hại của họ là như nhau
Trang 3Ta nghiên cứu tiếp các chính sách và giải
pháp để khuyến khích phát triển vận tải xe
buýt của một số nước như:
pháp phát triển các tuyến đường cao tốc dành
riêng cho xe buýt Đây là một giải pháp nâng
cao chất lượng của mạng lưới GTĐT đồng thời
khuyến khích phát triển vận tải xe buýt
Các tuyến đường cao tốc cho xe buýt ở
Porto Alegre – Brazin đã đáp ứng được nhu
cầu cho những luồng khách đông đúc tại các
trung tâm thương mại mà không cần đến một
suất đầu tư lớn như đầu tư cho các tuyến
đường sắt trên cao hay các tuyến đường sắt
ngầm Những tuyến đường cao tốc này đã
được xây dựng cùng hệ thống điểm dừng, biển
báo và các dải phân cách ảo, với suất đầu tư
500 000 USD/km
+ Indonesia: Để khuyến khích vận
tải xe buýt phát triển, nâng cao chất lượng
dịch vụ VTHKCC ở Thủ đô Jakarta, Chính
quyền thành phố đã chấp thuận đưa vào sử
dụng tuyến xe buýt đường dành riêng nối liền
ga xe buýt Block M ở phía Nam với ga đường
Đây là loại hình vận chuyển khối lượng
lớn bằng phương tiện xe buýt theo kiểu
Bogota – Style Bus Repid Transit (BRT) ở
Columbia mà hiện nay hầu hết các nước trên
thế giới đều áp dụng như Curitaba (Brazil),
Nagoya (Nhật bản) Hành lang tuyến xe buýt
khối lượng lớn được nối với 17 tuyến xe buýt
khác dọc theo trục tuyến dưới hình thức là
“dịch vụ tuyến nhánh” Người đi xe buýt chỉ
mua một vé cho cả tuyến chính và tuyến
nhánh Mỗi xe buýt được trang bị một bộ đàm
cầm tay (Handy talkie – HT) để lái xe tiện giao
dịch với Trung tâm điều hành, đồng thời mỗi
xe cũng có cả hệ thống bảng điện tử hiển thị
cung cấp đầy đủ thông tin cho hành khách
biết đi lại thuận lợi
Chính quyền thành phố Jakarta đã bố trí
một ngân khoản 120 tỷ Rp tương đưong với
14,3 triệu USD trong năm 2003 và cùng một
tài khoản như thế cho năm 2004 Công ty khai
thác sẽ nhận một khoản trợ giá tính cho mỗi
Km thay vì cho số hành khách, vào khoảng
7.000 – 8.000 Rp tương đương 82 - 94 cent,
13 000 – 15 000 VND
Sau thời gian 4 tháng thực hiện, lượng hành khách đi lại gia tăng rõ rệt, từ 20.000 HK/ngày lên đến 50.000 HK/ngày và theo tính toán nó sẽ đạt được mức độ lớn nhất là 70.000 HK/ngày vào những tháng tới Dự kiến
sẽ tiếp tục mở rộng lên đến 15 hành lang Busway, trước khi tiến tới tổ chức Monorail nối Tangerang với phía Tây và Bekast ở phía
đông và tổ chức Subway (tàu điện ngầm)
Qua nghiên cứu kinh nghiệm khuyến khích phát triển VTHKCC ở một số đô thị trên thế giới, ta có thể tổng hợp theo nhóm các giải pháp sau đây:
- Nhóm các chính sách, giải pháp khuyến khích tác động đến cả bên cung và bên cầu
Đó là các giải pháp chính như:
+ Làn xe buýt: Dành riêng một số làn đường cho xe buýt cùng chiều, ngược chiều giao thông, nhằm cải thiện vận tốc vận hành xe buýt và làm tăng độ hấp dẫn của xe buýt Đã được áp dụng ở Anh (London, Oxford), Pháp (Paris, Lyon), Đức
+ Phố xe buýt: Cấm tất cả các phương tiện khác, xe buýt sử dụng đường phố, người đi bộ có thể tiếp cận xe buýt tại mọi vị trí như ở Anh (London), Mỹ (Chicago), Đức (Munich), Thuỵ điển, Canada
+ Tuyến đường cao tốc dành riêng cho xe buýt: Xây dựng tuyến đường cao tốc dành riêng cho xe buýt, nâng cao chất lượng mạng lưới GTĐT áp dụng ở Brazin (Porto Alegre, Curitaba), Columbia, Nhật bản (Nagoya), Indonesia (Jakarta)
+ Đèn tín hiệu ưu tiên xe buýt:
Đường dành riêng cho xe buýt phân tách hoàn toàn với các hoạt động giao thông khác, Hành khách chỉ có thể tiếp cận dịch vụ tại các điểm dừng đỗ như ở Anh (Derby), Thụy điển (Stockholm), Washington
+ Ưu tiên xe buýt tiếp cận đường trục chính: Xe buýt, tàu điện được dành quyền
ưu tiên (làn sóng xanh) tại các nút giao thông như ở Southamton, Houston
+ Mạng lưới tuyến và tần suất vận
Trang 4hành: Tăng số tuyến và tần suất vận hành để
tạo nên sức hấp dẫn của dịch vụ VTHKCC, áp
dụng ở Singapore, Nottingham
+ Đa dạng hoá chủng loại xe buýt:
Tận dụng hết tính cơ động và linh hoạt của VT
xe buýt và thoả mãn tâm lý khách hàng như ở
Hong Kong
- Nhóm chính sách, giải pháp khuyến khích tác động đến bên cung (các DN phục
vụ, KD VTHKCC)
+ Đổi mới phương thức phân định luồng tuyến và hoàn thiện tuyến VT buýt: Các
chủ sở hữu sẽ luân phiên phục vụ tại các vùng
để cân bằng thu nhập, đảm bảo tính công
bằng trong kinh doanh xe buýt công cộng Ví
dụ như ở Hàn Quốc
+ Tự chọn tuyến đường, lịch trình hoạt động và tự định giá bán: Chủ sở hữu buýt
tư nhân có thể tự chọn tuyến đường, lịch trình
hoạt động và quan trọng nhất là tự định giá
bán, như ở Srilanca (Colombo) Tuy nhiên,
Chính phủ cũng có sự kiểm tra về chất lượng
phục vụ, về an toàn, bảo hiểm, chất lượng
phương tiện
hành các loại xe cá nhân trong khu vực trung
tâm thành phố áp dụng Giấy thông hành
trong khu vực trung tâm (ALS) hay thu phí vào
khu trung tâm như ở Singapore, Anh Đánh
thuế nặng vào việc sử dụng và đăng ký PTVT
cá nhân Nhưng giảm thuế đăng ký và thuế
thu nhập cho chủ sở hữu kinh doanh VTCC
như ở Hàn Quốc
+ Các chiến lược đổi mới quản lý VTHKCC: Tư nhân hoá, cổ phần hoá dịch vụ
xe buýt; Kết hợp xe buýt với đường sắt; Điều
chỉnh chính sách vé; điều chỉnh mạng lưới
tuyến như ở Paris, London, Calcutta
+ Trợ giá cho DN VTHKCC: Trợ giá
nhằm thu hút việc sử dụng phương tiện
VTHKCC, kích thích các đơn vị tham gia vào
lực lượng VTHKCC, nâng cao chất lượng phục
vụ hành khách.như ở Mỹ, các nước EU, Anh,
ấn Độ, Nhật Bản
- Nhóm chính sách, giải pháp khuyến khích tác động đến bên cầu (Hành khách)
+ Thay đổi hệ thống vé VTHKCC: Giảm giá vé và cấp thẻ giảm vé với đối tượng đi thường xuyên hay đi xe miễn phí để khuyến khích hành khách sử dụng phương tiện VTHKCC như ở Pháp (Paris); Thụy điển; Niudilân
+ Vé liên thông: Đơn giản hoá hệ thống vé bằng loại vé liên thông dạng thẻ, cho phép hành khách có thể sử dụng để đi lại bằng tất cả các phương thức VTHKCC khác nhau như ở Pháp (Paris), Nhật Bản (Nagoya),
úc (Melbourne,Sydney)
+ Hệ thống thông tin phương tiện tự
động cho hành khách: Cung cấp thông tin thường xuyên (từng phút) về hiện trạng vận hành trên đường của dòng xe buýt cho hành khách tại các bến xe, các điểm dừng đỗ chính như: giờ đến, xe buýt thuộc tuyến nào, số chỗ còn trống trên xe, điểm dừng đỗ tiếp theo của phương tiện, cung cấp cho mọi đối tượng để tiếp cận với VTHKCC như ở Mỹ (Newyork), Philadelphia
+ Dịch vụ xe buýt con thoi cho sinh viên: Cung ứng dịch vụ vận chuyển sinh viên
từ trung tâm đô thị (ký túc xá) đến giảng
đường thư viện, khu thể thao nhằm làm giảm nhu cầu đi xe con như ở Sanfrancisco Việc nghiên cứu kinh nghiệm khuyến khích phát triển VTHKCC ở một số đô thị trên thế giới có ý nghĩa rất quan trọng, nó làm cơ sở
đề xuất các chính sách, giải pháp khuyến khích phát triển VTHKCC ở các đô thị Việt Nam
Tài liệu tham khảo [1] “Bán vé“vào trung tâm thành phố Luân Đôn giải
được bài toán kẹt xe Báo GTVT ngày 26/2/2004 [2] Đường dành riêng cho xe buýt ở Jakarta - Indonesia Tạp chí VT ô tô số 5/2004
[3] Hoàn thiện phương thức trợ giá VTHKCC bằng
xe buýt - Luận văn cao học Nguyễn Thị Thực,
1998
[4] Kinh nghiệm tổ chức, quản lý VTHK bằng ô tô ở Thái Lan Tạp chí VT ô tô số 1/2004
[5] Vận tải ở úc và Niudilân Tạp chí VT ô tô số 2/2003♦