đặt vấn đề Lịch sử đã cho thấy rằng, không có một nền văn hoá nào có thể phát triển nếu không có sự giao lưu với các nền văn hoá khác.. Bên cạnh những thời cơ, xu thế toàn cầu hoá còn đ
Trang 1Văn hoá Việt Nam trong bối cảnh toμn cầu hoá
thời cơ vμ thách thức
CN Hoàng hải yến
Bộ môn Lịch sử đảng Khoa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh Trường Đại học GTVT
Tóm tắt: Giao lưu văn hoá vμ sự hội nhập giữa các cộng đồng vốn lμ quy luật chung của
sự phát triển văn hoá nhân loại Ngμy nay, hơn lúc nμo hết, trong xu thế toμn cầu hoá, giao lưu
văn hoá lμ động lực, lμ mục tiêu thúc đẩy sự phát triển văn hoá vμ rộng hơn nữa lμ sự phát triển
xã hội Xu thế toμn cầu hoá đã vμ đang đặt nền văn hoá của dân tộc ta trước những thời cơ vμ
thách thức mới Nền văn hoá Việt Nam với bản sắc độc đáo của mình có thể tồn tại thế nμo vμ
phát triển ra sao trong xu thế toμn cầu hoá, điều đó phụ thuộc hoμn toμn vμo bản lĩnh vμ sức
mạnh của văn hoá Việt Nam
Summary: Cultural exchange and integration between communities have been the
common law of human culture’s development Today, in the trend of globalization, cultural
exchange has been the driving force as well as the target for the development of culture and
more over, of the society The trend has been giving our culture new chances and challenges
How Vietnamese culture, with its unique identities, can exist and develop in globalization
i đặt vấn đề
Lịch sử đã cho thấy rằng, không có một
nền văn hoá nào có thể phát triển nếu không
có sự giao lưu với các nền văn hoá khác Có
nhiều nền văn hoá đã từng phát triển rực rỡ,
nhưng do chính sách đóng cửa mà lụi tàn và
ngược lại những dân tộc mở rộng giao lưu thì
nhanh chóng vươn lên chiếm những đỉnh cao
trong nhiều lĩnh vực
Trong xu thế đó, để Việt Nam trở thành
một đất nước giàu mạnh, văn minh, Đảng và
Nhà nước bên cạnh việc đề ra mục tiêu công
nghiệp hoá - hiện đại hoá còn hướng tới xây
dựng một nền văn hoá Việt Nam tiên tiến,
đậm đà bản sắc dân tộc Mở cửa giao lưu nhằm hội nhập là phương thức phát triển tối
ưu của văn hoá Việt Nam Bên cạnh những thời cơ, xu thế toàn cầu hoá còn đặt văn hoá
Việt Nam trước nhiều thách thức mới song chúng ta tin tưởng rằng dưới sự lãnh đạo của
Đảng và Nhà nước, văn hoá Việt Nam đã,
đang và sẽ mang lại cho dân tộc Việt Nam sức sống mãnh liệt trên con đường đổi mới và hội nhập
ii nội dung
1 Văn hoá là gì?
Văn hoá là một khái niệm đa nghĩa và phức tạp Hiểu theo nghĩa rộng, văn hoá là
Trang 2tổng thể những nét đặc trưng, tiêu biểu nhất
của một xã hội, thể hiện trên các mặt vật chất,
tinh thần, trí thức và tình cảm, biểu hiện sức
sống, sức sáng tạo của một dân tộc
Xét theo cấu trúc, văn hoá là sự hiểu biết,
sự sáng tạo thể hiện trong nhận thức, giao
tiếp, ứng xử, ngôn ngữ, tình cảm và hành vi
con người
Theo quan điểm chính trị, văn hoá là trình
độ phát triển các quan hệ nhân tính của một
xã hội, của mỗi con người, nó được cộng đồng
khẳng định thành một hệ giá trị trên cơ sở
chân, thiện, mỹ
Văn hoá tồn tại dưới hình thức cơ bản:
văn hoá hữu hình (các công trình kiến trúc,
chùa, miếu, mộ, lăng ) và văn hoá vô hình
(âm nhạc, ngôn ngữ, tập quán, tôn giáo )
Tuy nhiên, sự phân chia này cũng chỉ có ý
nghĩa tương đối, vì đó cũng là hai mặt của một
nội dung, gắn bó chặt chẽ với nhau
Văn hoá hình thành và phát triển trong mối quan hệ thích nghi giữa con người với tự
nhiên, con người với con người Trải qua hàng
thế kỷ nhận thức, thích nghi, khai thác và cải
tạo thế giới, những thành tựu, tri thức, kinh
nghiệm sống đã được tích luỹ và trở thành nền
tảng cơ bản cho sự hình thành và phát triển
văn hoá Văn hoá không chỉ bó hẹp trong mối
quan hệ giữa cá nhân – gia đình và cộng đồng
xã hội mà còn mở rộng trong mối quan hệ
giữa các quốc gia, dân tộc và khu vực trên thế
giới Lịch sử hình thành và phát triển văn hoá
đồng thời là lịch sử của quá trình giao lưu, tiếp
xúc, ảnh hưởng, hội nhập văn hoá, sàng lọc
và cải tiến, “bản địa hoá” văn hoá, cũng là quá
trình tác động và dung hợp nhiều nền văn hoá
của các địa phương, khu vực Theo nghĩa đó,
văn hoá vừa mang những giá trị, những nét
độc đáo của dân tộc, vừa tiểm ẩn giá trị chung
của nhân loại
Trong từng giai đoạn lịch sử nhất định, do
điều kiện tự nhiên, lịch sử khác nhau, trình độ phát triển văn hoá khác nhau nên mỗi quốc gia, dân tộc sáng tạo ra những giá trị văn hoá khác nhau Theo đó, có thể hiểu một dân tộc,
ở một thời điểm lịch sử nhất định, kể cả dân tộc “mông muội”, “dã man” cũng đều có nền văn hoá riêng của mình
Văn hoá không phải là giá trị cố định, bất biến Văn hoá là phát triển Văn hoá là động lực, là mục tiêu của sự phát triển Do vậy, văn hoá với ý nghĩa đích thực của nó, đóng góp vào sự phát triển xã hội và nền văn minh nhân loại
2 Văn hoá Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hoá - Thời cơ và Thách thức
Toàn cầu hoá, thực chất đó là quá trình tăng lên mạnh mẽ những mối liên hệ, sự ảnh hưởng, tác động lẫn nhau, phụ thuộc vào nhau của các quốc gia, các dân tộc và các khu vực trên toàn thế giới Thực ra, toàn cầu hoá không phải là quá trình mới mẻ, cũng không phải là một xu thế mới Toàn cầu hoá là giai đoạn mới, giai đoạn phát triển cao của quá trình quốc tế hoá đã diễn ra từ nhiều thế
kỷ trước đây và sẽ tiếp tục phát triển trong thế
kỷ XXI Trong điều kiện lực lượng sản xuất từng bước được hiện đại hoá, mở rộng tính chất xã hội hoá của nó, trở thành lực lượng sản xuất được quốc tế hoá thì tất yếu quan hệ sản xuất cũng có sự phát triển tương ứng Trên cơ sở đó, các quan hệ về kinh tế, chính trị và đặc biệt là văn hoá cũng được mở rộng, tạo ra sự liên kết và phụ thuộc mang tính toàn cầu Toàn cầu hoá đã và đang ngày càng có những ảnh hưởng mạnh mẽ và toàn diện tới các quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam Và vấn đề giữ gìn bản sắc văn hoá Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hoá đang
KT-ML
Trang 3đặt ra cấp thiết đối với nước ta
Nói đến văn hoá tức là nói đến một cái gì
đó tương đối ổn định, song không phải là cái
cố định, cái bất biến Bởi lẽ ngay trong bản
thân văn hoá đã bao hàm sự tiếp xúc, giao lưu
với nhau Văn hoá chưa và sẽ không chấp
nhận sự biệt lập Bởi sự biệt lập trong văn hoá
đồng nghĩa với tự huỷ diệt mình
Lịch sử nhân loại đã chứng minh rằng,
giao lưu nói chung và giao lưu văn hoá nói
riêng là điều kiện không thể thiếu đối với sự
tồn tại và phát triển của bất cứ một quốc gia,
một dân tộc nào trên thế giới Bởi vậy, giao
lưu văn hoá trở thành một đòi hỏi tất yếu, một
quy luật trong sự phát triển của tất cả các nền
văn hoá và của tất cả các quốc gia đó Và như
vậy, mở cửa, giao lưu nhằm hội nhập văn hoá
là phương thức tối ưu của việc phát triển văn
hoá dân tộc Việt Nam
Cũng như tất cả các nền văn hoá khác,
văn hoá Việt Nam là sự kết tinh văn hoá
truyền thống dân tộc Việt Nam với tinh hoa
văn hoá nhân loại Trong lịch sử phát triển của
mình, văn hoá Việt Nam là một nền văn hoá
mở cửa, tiếp thu và cải biến những yếu tố của
các nền văn hoá được đưa từ bên ngoài vào
phù hợp với hoàn cảnh và thực tiễn Việt Nam
Nét nổi bật của nền văn hoá Việt Nam trong
giao lưu và tiếp xúc với các nền văn hoá khác
trên thế giới là ở chỗ văn hoá Việt Nam không
những không bị đồng hoá mất đi bản sắc dân
tộc của mình và ngược lại còn trở nên phong
phú và đa dạng hơn Bởi vậy, “văn hoá Việt
Nam là thành quả hàng nghìn năm sáng tạo,
đấu tranh kiên cường dựng nước và giữ nước
của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, là kết
quả giao lưu và tiếp thu tinh hoa của nhiều
nền văn minh thế giới để không ngừng hoàn
thiện mình, văn hoá Việt Nam đã hun đúc nên
tâm hồn, khí phách, bản lĩnh Việt Nam, làm
rạng ngời lịch sử vẻ vang của dân tộc [1;40]
Mở rộng giao lưu văn hoá luôn gắn liền với tiếp nhận văn hoá Càng mở rộng, giao lưu văn hoá, việc tiếp nhận văn hoá càng diễn ra sôi động và phức tạp hơn Sự giao lưu và tiếp nhận văn hóa có tính chất hai chiều: chiều từ quốc tế vào quốc gia và chiều từ quốc gia ra quốc tế
Trong xu thế toàn cầu hoá đang diễn ra một cách tất yếu, khách quan trên toàn thế giới, việc xây dựng và phát triển nền văn hoá
tiên tiến và hiện đại nhưng vẫn giữ gìn bản sắc dân tộc có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc phát triển con người Việt Nam bước vào thế kỷ XXI, thực hiện công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nước trong bối cảnh hội nhập Với đường lối “đa dạng hoá, đa phương hoá”, các mối quan hệ quốc tế được Đảng Cộng sản Việt Nam đề ra tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI (tháng 12/1986) đã tạo ra
sự năng động trong tiến trình đổi mới Thành quả lớn nhất của công cuộc đổi mới là đã đưa
đất nước ta thoát khỏi cuộc khủng hoảng kinh
tế – xã hội, tạo tiền đề tiếp tục quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội Cùng với quá trình hợp tác quốc tế trên các lĩnh vực khác nhau được mở rộng, xu thế toàn cầu hoá đã, đang và sẽ tiếp tục tác động vào nước ta ngày càng toàn diện
và sâu sắc hơn Trong lĩnh vực văn hoá, sự tác động của xu thế toàn cầu hoá theo cả
chiều thuận, nghịch khác nhau, thông qua các phương tiện thông tin đại chúng và hệ thống viễn thông toàn cầu, thông qua hệ thống chương trình giáo dục, dịch vụ du lịch, thông qua các hoạt động giải trí, thể thao, văn học v.v Có thể thấy rằng, phương tiện truyền thông đại chúng, trong đó sự tiến bộ khoa học
kỹ thuật góp một phần rất quan trọng trong quá trình giao lưu văn hoá Chỉ trong vòng vài thập niên trở lại đây, người ta đã chứng kiến
KT-ML
Trang 4sự phát triển từ báo viết, báo tiếng đến báo
hình; thông tin, lưu trữ tiến mạnh từ hữu tuyến,
vô tuyến đến máy fax, máy vi tính, hệ thống
internet Tuy nhiên, văn hoá Việt Nam cần
phải tạo mọi điều kiện để nhanh chóng tiếp
nhận, sáng tạo chúng vào đời sống, làm cho
văn hoá nhanh chóng được nâng cao Tất cả
những thành tựu khoa học kỹ thuật chỉ có thể
và cần phải tìm cách sử dụng chúng, chuyển
chúng theo phương hướng có lợi cho ta Cần
phải nhận thấy rằng, toàn cầu hoá vẫn là một
xu thế khách quan và không ai có thể cưỡng
lại nổi Thực tế, toàn cầu hoá đã và đang tác
động mạnh mẽ đến mọi thế hệ, nhất là thế hệ
trẻ – những người chịu trách nhiệm vận mệnh
của dân tộc Việt Nam trong tương lai Trong
sự giao lưu đó, chúng ta sẽ tiếp nhận được
những tri thức mới của khoa học, kỹ thuật,
những giá trị văn minh tiến bộ do loài người
tạo ra nhằm nâng cao hiểu biết và khả năng
nhiều mặt cho những người đang tham gia xây
dựng và phát triển đất nước Và không ai
khác, cũng chính thế hệ trẻ là những người có
khả năng mang giá trị văn hoá và những nét
đặc sắc của dân tộc Việt Nam giới thiệu với
bạn bè thế giới, quảng bá cho các giá trị đó
một cách tốt nhất, có hiệu quả nhất Cũng qua
đó, để thẩm định, đánh giá và mở rộng các
giá trị văn hoá của chúng ta
Tuy nhiên, giao lưu văn hoá cũng như
tiếp nhận văn hoá của thế giới đều phải có
định hướng của ta và giao lưu văn hoá vào với
ta cũng phải theo định hướng của họ Hội
nhập trên cơ sở định hướng với sự lựa chọn tối
ưu làm sao tích hợp được cái tinh hoa đặc sắc
của nền văn hoá các dân tộc trên thế giới một
cách hợp lý, phù hợp với điều kiện của Việt
Nam, sáng tạo thành các giá trị văn hoá mới
của dân tộc Hội nhập với ý nghĩa thực của nó
nhằm làm phong phú và hiện đại, làm đậm đà
và bền vững thêm bản sắc văn hoá Việt Nam Văn hoá Việt Nam trong quá trình toàn cầu hoá bên cạnh thời cơ cũng đứng trước nhiều thách thức đáng kể Sự giao lưu văn hoá trong bối cảnh toàn cầu hoá sẽ làm cho không ít những tệ nạn xã hội, lối sống xa lạ
đang huỷ hoại một bộ phận trong chúng ta,
đặc biệt là tầng lớp thanh niên Toàn cầu hoá cũng có thể tạo ra nguy cơ đánh mất bản sắc dân tộc và mất độc lập tự chủ quốc gia, nhất
là huỷ hoại đời sống tinh thần con người thông qua mặt phản giá trị, phản văn hoá của nó Chính toàn cầu hoá đã tạo ra một trong những khả năng phản tiến bộ là quốc tế hoá các hiện tượng tiêu cực của đời sống xã hội như: sự tràn lan của chủ nghĩa khủng bố; sự du nhập lối sống xa lạ với giá trị truyền thống Những hiện tượng đó không chỉ ảnh hưởng tới đời sống vật chất con người mà còn gây tác hại
đến thuần phong mỹ tục, ảnh hưởng đến bản sắc văn hoá dân tộc Việt Nam Đối với chúng
ta hiện nay, vấn đề đặt ra phức tạp nhất là chấp nhận sự giao lưu, tiếp nhận văn hoá trong sức tác động vô cùng mạnh của kinh tế thị trường Nền kinh tế thị trường đã làm cho nhiều giá trị văn hoá trở thành "văn hoá kinh doanh" Và trong quá trình toàn cầu hoá ngày càng đa dạng, phức tạp, làm thế nào để một dân tộc như dân tộc Việt Nam vừa có thể xây dựng nền văn hoá tiên tiến hiện đại nhưng vẫn giữ được bản sắc của mình, tránh được sự xâm lăng văn hoá? Đó là một thách thức lớn trong thực tế đối với chiến lược phát triển đất nước, phát triển dân tộc và văn hoá
KT-ML
Trong bối cảnh như vậy, một mặt chúng
ta đặc biệt khuyến khích việc giao lưu văn hoá với nước ngoài nhằm lựa chọn, tiếp nhận giá trị của các nền văn hoá trên thế giới Mặt khác, cần phải có chiến lược đúng đắn và rõ ràng, có kế hoạch từng bước hội nhập và
Trang 5quan trọng hơn cả là giáo dục, nâng cao trình
độ nhận thức, nâng cao sự hiểu biết sâu sắc
về giá trị và bản sắc văn hoá dân tộc; tăng
cường khả năng ngăn chặn các sản phẩm
phản văn hoá đang tác động mạnh và trực
tiếp vào Việt Nam
Mỗi nền văn hoá tồn tại và phụ thuộc ra
sao trước những thách thức của quá trình toàn
cầu hoá, điều đó hoàn toàn phụ thuộc vào sức
sống và bản lĩnh của nền văn hoá mới Để giữ
gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc trong
xu thế toàn cầu hoá hiện nay, cần phải chú ý
một số vấn đề sau:
- Khẳng định giá trị tốt đẹp của dân tộc,
đặc biệt là truyền thống yêu nước và đại đoàn
kết dân tộc, tinh thần độc lập tự hào dân tộc,
thể hiện ở các giá trị vật thể và phi vật thể của
văn hoá nước ta
- Tăng cường giáo dục lịch sử cách mạng
hào hùng hàng mấy nghìn năm dựng nước và
giữ nước của dân tộc ta nhằm tạo ra sự tiếp
nối của lịch sử để xây dựng và bảo vệ Tổ
quốc trong thời kỳ mới
KT-ML
- Nền văn hoá Việt Nam - đa dạng trong
thống nhất là tư tưởng chỉ đạo quan trọng
nhằm phát huy truyền thống đại đoàn kết dân
tộc, chống lại mọi âm mưu chia rẽ dân tộc
trong quá trình xây dựng văn hoá Đặc biệt,
cần thực hiện tốt bảo tồn, phát huy và phát
triển văn hoá dân tộc thiểu số
- Tăng cường mở rộng giao lưu hợp tác
về quốc tế về văn hoá Mở rộng giao lưu văn
hoá vừa tiếp thu những thành tựu của văn hoá
thế giới, vừa giới thiệu văn hoá Việt Nam với
bạn bè quốc tế là một nhu cầu không thể
thiếu trong xu thế toàn cầu hoá
- Bảo vệ, giữ gìn phát huy văn hoá dân
tộc không có nghĩa là “đóng cửa”, “khép kín”,
là chỉ bảo tồn giá trị đang có mà điều quan trọng là phải sáng tạo ra giá trị văn hoá mới, phản ánh thành tựu của sự nghiệp đổi mới, góp phần xây dựng con người mới phục vụ công cuộc xây dựng và phát triển đất nước
iii Kết luận
Trong xu thế trình toàn cầu hoá, sức sống mãnh liệt của văn hoá Việt Nam, dân tộc Việt Nam ngày càng được thể hiện rõ rệt,
đóng một vai trò cực kỳ quan trọng đối với quá
trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước hiện nay Văn hoá Việt Nam đã và đang trở thành nguồn lực không thể thiếu cho sự phát triển của đất nước nhằm mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh
Tài liệu tham khảo [1] Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Hội nghị lần V Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá VIII
NXB Chính trị Quốc gia, 1998
[2] Đại học Quốc gia Hà Nội – Trung tâm KHXH &
NV Quốc gia: Việt Nam trong thế kỷ XX, tập 3
NXB Chính trị Quốc gia, 2002
[3] Trần Trọng Đăng Đμn Văn hoá - mở rộng giao
lưu, mở rộng tiếp nhận - giữ gìn bản sắc dân tộc: từ năm 1999 nhìn sang thế kỷ XXI, Tạp chí nghiên cứu troa đổi số 4, tháng 2/1999
[4] GS.TS Lê Hữu Nghĩa, TS Lê Ngọc Tòng:
Toàn cầu hoá những vấn đề lý luận và thực tiễn, NXB Chính trị Quốc gia, 2004
[5] Ngô Đức Thịnh Đa dạng hoá và sự phát triển
xã hội hiện nay Tạp chí nghiên cứu trao đổi số 15 tháng 9/1996
[6] Tìm hiểu khái niệm Tạp chí nghiên cứu trao đổi
số 13 tháng 7/1996♦