Báo cáo khoa học: "Vai trò chủ đạo của kinh tế nhà n-ớc Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay" pot

Đại hội VII của Đảng tiến thêm một bước về nhận thức lý luận xác định "cơ chế vận hành nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, theo định hướng XHCN là cơ chế thị trường có sự quản lý của

Vai trò chủ đạo của kinh tế nhμ nước Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

ThS Phạm thị minh phượng

Bộ môn Kinh tế chính trị Khoa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh Trường Đại học GTVT

Tóm tắt: Trên cơ sở lμm rõ những nội dung của định hướng XHCN nền KTTT, báo cáo đã

phân tích vị trí, vai trò của kinh tế nhμ nước trong quá trình định hướng ấy Xuất phát từ thực trạng của kinh tế nhμ nước ở Việt Nam hiện nay, báo cáo nêu ra một số giải pháp nhằm đảm bảo cho kinh tế nhμ nước thực hiện tốt vai trò chủ đạo của mình - một trong những yếu tố quyết

định để định hướng XHCN cho toμn bộ nền kinh tế quốc dân

Summary: Based on the contents of socialist orientation in the market economy, the

writer analyzes the role and position of State - run economy in the orienting process The writer also proposes some solutions to carry out the decisive role of State - run economy better

KT-ML

i đặt vấn đề

Định hướng XHCN nền kinh tế thị trường

là sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa

Mác - Lênin trong điều kiện ngày nay đây là

vấn đề còn mới cả về lý luận và thực tiễn

Theo quan điểm của Đảng ta, một trong

những nhân tố có tính chất quyết định cho

định hướng ấy là thành phần kinh tế nhà nước

phải làm tốt vai trò chủ đạo của mình

ii nội dung

Qua gần 20 năm đổi mới, tư duy về nền kinh tế thị trường (KTTT) ở nước ta đã từng

bước được hình thành và phát triển Đại hội VI

của Đảng đã khẳng định nền kinh tế nước ta

là nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần,

khẳng định sự cần thiết khách quan của quan

hệ hàng hoá - tiền tệ dưới CNXH

Đại hội VII của Đảng tiến thêm một bước

về nhận thức lý luận xác định "cơ chế vận hành nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, theo định hướng XHCN là cơ chế thị trường có

sự quản lý của Nhà nước bằng pháp luật, kế hoạch, chính sách và các công cụ khác" Tại Đại hội VIII, trên cơ sở tổng kết 10 năm đổi mới Đảng ta đã khẳng định: sản xuất hàng hoá không đối lập với CNXH mà là thành tựu phát triển của nền văn minh nhân loại, tồn tại khách quan và chủ trương phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, theo định hướng XHCN

Đến Đại hội IX, Đảng ta mới chính thức

đưa ra khái niệm "kinh tế thị trường định hướng XHCN", khẳng định phát triển KTTT

định hướng XHCN là đường lối chiến lược nhất

quán, là mô hình kinh tế tổng quát trong suốt

thời kỳ quá độ lên CNXH ở nước ta Sự khẳng

định này là một bước phát triển về nhận thức

lý luận so với quan niệm được nêu ra tại Đại

hội VIII

KTTT có những đặc trưng cơ bản: phát

triển kinh tế hàng hoá, mở rộng thị trường, tự

do kinh doanh, đa dạng hoá sở hữu, phân

phối các nguồn lực do quan hệ cung - cầu

quyết định… Nhờ sử dụng những yếu tố kích

thích của nền KTTT mà CNTB đã đạt được

những thành tựu cả về năng suất, chất lượng,

hiệu quả và một số mặt về xã hội Tuy nhiên,

cần nhận thức rằng, KTTT là một trong những

yếu tố của quá trình phát triển xã hội loài

người chứ không phải là cái riêng có của

CNTB KTTT tự nó chưa thể hiện bản chất

chế độ, CNTB đã sử dụng KTTT làm lợi cho

nó Với những mục đích tốt đẹp và tính ưu việt

của mình, CNXH phải sử dụng nó như một

công cụ quan trọng để xây dựng CNXH Thực

tiễn sử dụng KTTT ở Trung Quốc và Việt Nam

hai thập kỷ qua đã chứng minh điều đó

Đặc trưng cơ bản thuộc về bản chất của

nền KTTT định hướng XHCN được thể hiện ở

mục tiêu "độc lập dân tộc gắn với CNXH", xây

dựng một đất nước dân giàu, nước mạnh, xã

hội công bằng, dân chủ, văn minh Nền KTTT

định hướng XHCN được cấu thành từ nhiều

hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế

cùng tồn tại trong thể thống nhất trong đó

công hữu ngày càng trở thành nền tảng vững

chắc; tăng trưởng kinh tế gắn liền hữu cơ với

đảm bảo công bằng và tiến bộ xã hội trong

từng bước phát triển; lấy phân phối thu nhập

theo hiệu quả kinh doanh và năng suất lao

động là chính, đồng thời, kết hợp với các hình

thức phân phối thu nhập theo vốn, tài sản, trí

tuệ và phúc lợi xã hội Xây dựng nhà nước

pháp quyền của dân, do dân và vì dân dưới sự

lãnh đạo của Đảng cộng sản

Như vậy, Đảng ta đã xác định một cách

rõ ràng, nhất quán KTTT định hướng XHCN là

nền kinh tế nhiều thành phần, trong đó kinh tế

nhà nước giữ vai trò chủ đạo Việc xác định

vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước là xuất phát từ lợi ích của đất nước trong thời kỳ quá

độ lên CNXH Kinh tế nhà nước càng phát huy tốt vai trò chủ đạo bao nhiêu thì kinh tế - xã

hội sẽ phát triển nhanh, góp phần thực hiện nhanh và vững chắc các mục tiêu của CNXH bấy nhiêu

Kinh tế nhà nước bao gồm các doanh nghiệp nhà nước (DNNN), các sở hữu nhà nước như đất đai, ngân sách, lực lượng dự trữ, phần vốn của nhà nước được đưa vào các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác Như vậy, kinh tế nhà nước gồm hai bộ phận cấu thành: DNNN và kinh tế nhà nước phi doanh nghiệp "DNNN là tổ chức kinh tế,

do nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ hoặc

có cổ phần, vốn góp chi phối, được tổ chức dưới hình thức Công ty nhà nước, Công ty cổ phần, Công ty TNHH" DNNN có hai loại: loại hoạt động kinh doanh vì mục tiêu lợi nhuận và loại hoạt động công ích không vi mục tiêu lợi nhuận

Kinh tế nhà nước cần và có thể giữ vai trò

Thứ nhất, kinh tế nhà nước dựa trên chế

độ công hữu (sở hữu nhà nước) về tư liệu sản xuất, là chế độ sở hữu phù hợp với xu hướng xã hội hoá của lực lượng sản xuất ở đây, nhà nước - đại diện cho toàn dân là chủ sở hữu các tư liệu sản xuất

Thứ hai, kinh tế nhà nước nắm giữ những

vị trí then chốt, yết hầu, xương sống của nền kinh tế, do đó nó có khả năng, điều kiện chi phối hoạt động của các thành phần kinh tế khác, bảo đảm cho nền kinh tế phát triển theo hướng đã định Ngay tại những nước tư bản phát triển nhất những ngành như kết cấu hạ tầng, hàng không vũ trụ, điện hạt nhân… vẫn phải do nhà nước đảm nhận xây dựng và vận hành Bài học do việc tư nhân hoá ồ ạt các doanh nghiệp nhà nước theo "đơn thuốc" của quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) và ngân hàng thế giới đã dẫn đến những thảm hoạ như ở Mêhicô cho chúng ta nhận thức rõ hơn về tầm

quan trọng của kinh tế nhà nước

Thứ ba, kinh tế nhà nước là lực lượng bảo

đảm cho sự phát triển ổn định của nền kinh tế,

là lực lượng có khả năng can thiệp, điều tiết,

hướng dẫn, giúp đỡ và liên kết, tạo điều kiện

cho các thành phần kinh tế khác cùng phát

triển Điều này đặc biệt quan trọng đối với

nước ta - một nước kém phát triển, mới bước

vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện

đại hoá nền kinh tế quốc dân, nếu không có

một khu vực kinh tế nhà nước đủ mạnh thì nhà

nước không thể hỗ trợ các doanh nghiệp

thuộc các thành phần kinh tế khác vươn lên

trong cuộc hợp tác và cạnh tranh với các đối

tác nước ngoài Ngay ở những nước đi theo

con đường TBCN như Nhật Bản, Hàn Quốc,

Singapo kinh tế nhà nước vẫn đóng vai trò

"bà đỡ" cho các doanh nghiệp vào những giai

đoạn khó khăn nhất là trong chuyển giao công

nghệ, liên doanh góp vốn với nước ngoài

Những năm gần đây, các Chính phủ Mỹ, Nhật

Bản đã không chỉ một lần xuất dự trữ nhà

nước mua cổ phiếu để cứu vãn một số Công

ty khi chúng gặp khó khăn trên thị trường

chứng khoán

KT-ML

Thứ tư, kinh tế nhà nước có thể tác động tới các thành phần kinh tế khác không chỉ

bằng các công cụ và đòn bẩy kinh tế, mà còn

bằng con đường gián tiếp, thông qua những

thiết chế và hoạt động của kiến trúc thượng

tầng XHCN Vì vậy, kinh tế nhà nước phải đủ

sức làm chỗ dựa cho nhà nước "của dân, do

dân và vì dân" bảo đảm thống nhất giữa phát

triển kinh tế với thực hiện công bằng xã hội -

một trong những tiêu chí then chốt của nền

kinh tế thị trường định hướng XHCN

Thứ năm, kinh tế nhà nước là lực lượng nòng cốt hình thành các trung tâm kinh tế, đô

thị mới, là lực lượng có khả năng đầu tư vào

những lĩnh vực sống còn, nhưng ít ai dám đầu

tư Thực tế ở Việt Nam đã cho thấy, không tư

nhân nào có thể nâng cấp và làm mới các

tuyến đường giao thông, các nhà máy điện;

không tư nhân hoặc liên doanh nào đến

những xã vùng sâu, vùng xa để làm đường

ôtô, xây dựng trạm biến thế, hoặc khi thiên tai xảy ra không tư nhân nào có thể cứu hộ, trợ giúp được cả một địa phương, một khu vực Như vậy, từ góc độ lợi ích XHCN, trong quá trình phát triển nền KTTT định hướng XHCN, rõ ràng vị trí quan trọng, vai trò chủ

đạo của kinh tế nhà nước được khẳng định Tuy nhiên, phải thừa nhận rằng, hiện nay trong thành phần kinh tế nhà nước không ít

đơn vị chưa xứng đáng với vai trò mà nó đang nắm giữ Vẫn tồn tại những doanh nghiệp nhà nước kinh doanh kém hiệu quả, số khác liên tục thua lỗ, dù đã được nhà nước "khoanh nợ" hoặc trợ cấp vốn từ ngân sách Xét từ góc độ lợi ích của xã hội mà nhà nước là đại diện, những doanh nghiệp nhà nước thuộc loại này thật sự đang là những gánh nặng

Ngoài những doanh nghiệp nêu trên, nhiều doanh nghiệp nhà nước đang kinh doanh có hiệu quả và những doanh nghiệp nhà nước hoạt động trong lĩnh vực công ích

đang góp phần thể hiện vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước Đó là những "người lính tiên phong" trong sự nghiệp CNH, HĐH đất nước,

là chỗ dựa để nhà nước điều tiết nền KTTT

định hướng XHCN

Để thành phần kinh tế nhà nước có thể thực hiện vai trò chủ đạo, chi phối hoạt động của các thành phần kinh tế khác, theo chúng tôi cần áp dụng một số biện pháp chủ yếu sau: Một là, tập trung nguồn lực để phát triển kinh tế nhà nước trong những ngành, những lĩnh vực trọng yếu mà các thành phần kinh tế khác không có đủ điều kiện hoặc không muốn

đầu tư kinh doanh như: kết cấu hạ tầng kinh tế

- xã hội, hệ thống tài chính, ngân hàng, bảo hiểm; những cơ sở sản xuất thương mại, dịch

vụ quan trọng, một số doanh nghiệp thực hiện những nhiệm vụ có quan hệ đến quốc phòng,

an ninh… Nhà nước chỉ nên nắm một số không nhiều những vị trí kinh tế then chốt, yết hầu, thông qua đó mà điều tiết, chi phối hoạt

động của các thành phần kinh tế khác, bảo đảm cho nền kinh tế phát triển theo hướng XHCN

Hai là, giải quyết tốt mối quan hệ giữa

quyền sở hữu và quyền sử dụng tư liệu sản

xuất của toàn dân bằng cách lựa chọn các

hình thức kinh tế phù hợp

Ba là, tiếp tục đổi mới, sắp xếp lại các

doanh nghiệp nhà nước theo hướng thành lập

một số Tổng công ty, tập đoàn kinh doanh lớn

có uy tín, tầm vóc quốc gia và quốc tế, tạo thế

và lực để phát triển, đủ sức cạnh tranh trong

nền kinh tế thị trường đặc biệt trong quan hệ

kinh tế với nước ngoài

Đối với các doanh nghiệp xét thấy không

cần thiết hoặc thua lỗ kéo dài, không có khả

năng vươn lên thì chuyển sang hình thức sở

hữu khác, cho thuê, bán, khoán hoặc giải thể

Cần tiếp tục đẩy mạnh quá trình cổ phần

hoá một bộ phận DNNN theo nguyên tắc nhà

nước giữ cổ phần chi phối Đặc biệt, đối với các

doanh nghiệp do cấp tỉnh, thành phố quản lý,

phải coi cổ phần hoá là giải pháp cấp thiết

Đối với những doanh nghiệp mà nhà

nước cần nắm 100% vốn thì vấn đề quan

trọng nhất là phải có những cơ chế để bảo

đảm các doanh nghiệp này đủ sức vươn lên

giữ vai trò chủ đạo trong quá trình CNH, HĐH

đất nước

KT-ML

Thực tế cho thấy, cơ chế cơ quan chủ

quản của doanh nghiệp nhà nước đang tồn tại

tràn lan như hiện nay nhiều khi gây phiền hà,

làm trầm trọng thêm cơ chế "xin - cho", làm

nảy sinh các tệ nạn tham nhũng, cửa quyền

và lãng phí Do đó, cần xoá bỏ cơ chế chủ

quản theo kiểu hành chính, quan liêu, bao

cấp, để các DNNN này được tự chủ trong cơ

chế thị trường và tự chịu trách nhiệm về hiệu

quả sử dụng đồng vốn của nhà nước trước cơ

quan tài chính và pháp luật

Đồng thời với việc xây dựng cơ chế bảo

đảm để các doanh nghiệp nhà nước hoạt

động có hiệu quả trong nền kinh tế thị trường,

vấn đề đào tạo và tuyển chọn được đội ngũ

những cán bộ quản lý doanh nghiệp ngang

tầm cũng rất cần thiết Quản lý doanh nghiệp

nhà nước mang những nét đặc thù riêng, phải

chấp hành hàng loạt những quy định do nhà nước đặt ra với tư cách là chủ sở hữu Vì vậy, phát hiện và sử dụng các cán bộ quản lý doanh nghiệp giỏi khó hơn nhiều so với các loại hình cán bộ khác Chúng tôi thấy rất tâm

đắc với ý kiến cho rằng nên áp dụng chế độ thi tuyển để chọn giám đốc của từng doanh nghiệp nhà nước và chỉ bổ nhiệm có thời hạn dựa trên những điều kiện hợp lý mà các ứng

cử viên đưa ra khi tham gia thi tuyển Cần có một cơ chế đủ sức hấp dẫn để thu hút những con người có tâm huyết và năng lực vào đội ngũ cán bộ quản lý doanh nghiệp nhà nước

Trên cơ sở của chế độ công hữu về những tư liệu sản xuất chủ yếu, xây dựng một cơ chế quản lý phù hợp, tạo lập được đội ngũ cán bộ quản lý doanh nghiệp giỏi là mấu chốt thành công đối với các DNNN ở nước ta hiện nay

iii Kết luận

Cả lý luận và thực tiễn đều khẳng định trong nền KTTT định hướng XHCN không thể thiếu khu vực kinh tế nhà nước vững mạnh, đủ sức đóng vai trò chủ đạo Chúng ta sẽ không thể tiến hành thắng lợi sự nghiệp CNH, HĐH theo đúng định hướng XHCN nếu để kinh tế nhà nước nói chung, DNNN nói riêng rơi vào tình trạng yếu kém./

Tài liệu tham khảo

[1] Chu Văn Cấp Định hướng XHCN nền kinh tế

thị trường ở nước ta Tạp chí Cộng sản số 22, tháng

11 năm 2004

[2] PGS.TS Vũ Văn Phúc Sở hữu nhà nước và vai

trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN Tạp chí lý luận chính trị số 3 - 2004

[3] Tô Huy Rứa Nâng cao vai trò chủ đạo của kinh

tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN Tạp chí Cộng sản số 6, tháng 3 năm 2004

[4] TSKH Trần Nguyễn Tuyên Góp phần đổi mới

tư duy về thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam Tạp chí lý luận chính trị số

11 - 2004♦