Báo cáo khoa học: "Một vài suy nghĩ về khái niệm Hài hoà trong mỹ học và sự hài hoà trong cuộc sống" ppt

đặt vấn đề KT-ML Trong những năm gần đây, bên cạnh những chuyển biến tích cực làm tiên tiến hoá, hiện đại hoá đời sống tinh thần của con người do sự nghiệp Đổi mới đem lại thì những ảnh

Một vμi suy nghĩ về khái niệm Hμi hoμ trong mỹ học vμ sự hμi hoμ trong cuộc sống

CN Nguyễn thị thanh hải

Bộ môn Triết học Khoa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh Trường Đại học GTVT

Tóm tắt: Bμi báo nμy trên cơ sở phân tích khái niệm hμi hoμ trong mỹ học đặc biệt lμ mỹ

học Mác - Lênin đã chỉ ra một số biểu hiện cụ thể của nó trong hiện thực, từ đó gợi mở những hướng suy nghĩ mới về những giải pháp tạo lập sự hμi hoμ trong đời sống nhằm khắc phục sự mất cân đối trong cuộc sống con người Việt nam hiện nay

Summary: This article is based on analysis of harmony concept in aesthetics, especially

Marxist - Leninist aesthetics have shown some of its specific exxpressions in reality From that, new opinions on solutions which can create the harmony in life so as to overcome the imbalance in existing Vietnamese human life are raised

i đặt vấn đề

KT-ML

Trong những năm gần đây, bên cạnh những chuyển biến tích cực làm tiên tiến hoá,

hiện đại hoá đời sống tinh thần của con người

do sự nghiệp Đổi mới đem lại thì những ảnh

hưởng tiêu cực từ mặt trái của cơ chế thị

trường, từ những phản giá trị do xu thế quốc tế

hóa đem lại đã dẫn đến sự xáo trộn, phá vỡ sự

hài hoà trong mối quan hệ giữa con người với

tự nhiên và con người với con người Vì vậy việc

nghiên cứu khái niệm hài hoà trong mỹ học và

vận dụng quan niệm đó để gợi mở những

hướng suy nghĩ mới về những giải pháp tạo lập

sự hài hoà trong cuộc sống là việc làm có ý

nghĩa thiết thực cả về mặt lý luận và thực tiễn

ii nội dung

1 Hài hoà - một khái niệm trong mỹ học

a Quan niệm về sự hμi hoμ trong mỹ học

trước Mác

Ngay từ thời cổ đại, các nhà tư tưởng, văn hoá, triết học như Hêraclit, Đemôcrit, Platôn, Aritxtôt đã đề cập nhiều tới quan niệm về sự hài hoà trong các khái niệm như "tính trật tự",

"tính hợp lý", "tính đối xứng", " tính tỷ lệ", "tính mực thước", "thiết diện vàng", "sự hài hoà vũ trụ"

Platôn là người đầu tiên xây dựng phạm trù cái đẹp Theo ông cái đẹp bao gồm cả cái

đáng khen lẫn cái hợp lý, cả cái có lợi lẫn kỹ năng làm chúng hài hoà với tự nhiên, tuân theo quy luật của tự nhiên Với ông, hài hoà là cái hợp lý, nghệ thuật là mẫu mực về cái hợp

lý, phải đạt tới sự " hài hoà với giới tự nhiên" Với Aritxtot, cái đẹp kể cả động vật hay bất kể đồ vật gì đều phải gồm những phần hợp thành, không những cần có một trật tự sắp xếp mà còn phải có kích thước nhất định

Ông nói: Một vật bé quá không thể trở thành

đẹp vì thoắt nhìn đã qua không kịp thu nhận,

một vật lớn quá không thể trở thành đẹp vì

một lúc không thể nhìn chung vật đó ngay

được Như vậy, cái đẹp phải hài hoà, phải

mang tính trật tự và kích thước

Hêraclit thì cho rằng màu đen, màu trắng,

màu đỏ đứng riêng một mình thì không đẹp

nhưng nếu sắp xếp các màu theo 1 trật tự

nhất định thì sẽ có một mảng màu đẹp Còn

theo quan niệm của người Babilone và Ai Cập

cổ đại thì cái đẹp là sự hoà hợp giữa sức

mạnh vật chất, tài năng, trí tuệ của con người

với sự hoàn thiện, ý chí cao cả của thế lực

siêu nhiên, thiêng liêng tuyệt đối

Người Trung Hoa cổ đại thì lại coi "mỹ" là

sự hoà hợp chặt chẽ của "hành", "ý", "lý",

"tình", "tâm", "vật", "hình", "thần"

Như vậy, đối với các nhà mỹ học cổ đại

thì cái đẹp luôn gắn với sự hoà hợp, hài hoà,

tỷ lệ, mực thước Đó cũng là quan niệm về sự

hài hoà thẩm mỹ của họ khi mà nhận thức loài

người còn ở trình độ sơ khai Vượt xa hơn

nhận thức của các nhà tư tưởng mỹ học cổ

đại, hài hoà thẩm mỹ cần được hiểu không chỉ

là sự hoà hợp một chiều, không chỉ dừng lại ở

sự đo lường cân xứng, không bó hẹp trong

phạm vi, kích thước, thậm chí không dừng lại ở

giới hạn thời gian không gian nào cả Có

những sự đối xứng, cân bằng nếu không đem

lại cho con người những rung cảm thẩm mỹ thì

nó không hài hoà

Trong bước đường phát triển tư tưởng mỹ

học, các nhà duy vật mỹ học thế kỷ

XVII - XVIII như Etmun Bơccơ, Đidrô vv

Cũng đã đề cập đến những khía cạnh của sự

hài hoà thẩm mỹ tuy nhiên do hạn chế bởi tư

duy siêu hình nên họ chỉ nêu lên được những

dấu hiệu bề ngoài hoặc sự hài hoà giữa các

yếu tố, thuộc tính riêng lẻ của sự vật Ví dụ

như tính nhỏ nhắn và tương đối của đối tượng,

sự mịn màng của bề mặt đối tượng

Các nhà triết học cổ điển Đức như Kant, Heghen vv đã có công rất lớn khi xây dựng một cách hệ thống những tiêu chí để thẩm

định cái đẹp trong mỹ học Tuy vậy, do mắc phải sai lầm duy tâm nên những quan niệm về

sự hài hoà của Kant, Heghen chưa trở thành một tiêu chí đúng đắn để đánh giá cái đẹp trong nghệ thuật cũng như trong đời sống

Phải chờ đến sự ra đời của mỹ học Mác - Lênin thì khái niệm hài hoà mới được hiểu đầy

đủ, trọn vẹn và khoa học

b Quan niệm của mỹ học Mác - Lênin về

sự hμi hoμ thẩm mỹ

Theo quan niệm mỹ học của Mác - Lênin: Hài hoà thẩm mỹ là khái niệm

phản ánh tính toàn vẹn, hợp lý, thống nhất của các mối quan hệ giữa các yếu tố thuộc nội dung, kết cấu của một chỉnh thể, khách thể thẩm mỹ hoặc sự tương hợp giữa sự vật hiện tượng thẩm mỹ này với sự vật hiện tượng thẩm mỹ khác trong tính muôn màu, muôn vẻ của chúng Hài hoà thẩm mỹ được biểu hiện trong sự nẩy sinh và giải quyết mâu thuẫn của tất cả các hiện tượng, quá trình trong tự nhiên, xã hội, tinh thần Hài hoà chính là thuộc tính cơ bản của cái đẹp và hài hoà phát triển tới

đỉnh cao là sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập Sự hài hoà giữa đối tượng khách thể thẩm mỹ không phải là sự cân bằng, hoà hợp một chiều mà là sự thống nhất trên cơ sở khác biệt về lượng và về chất, của

sự nảy sinh và giải quyết các mâu thuẫn tự thân Sự vật được gọi là đẹp phải có sự thống nhất và đấu tranh giữa cái đẹp và cái chưa

đẹp, cái hợp lí và chưa hợp lí, sự cân bằng và chưa cân bằng, cái tỉ lệ và không tỉ lệ vv

Song nó luôn có khuynh hướng giải quyết các mâu thuẫn ấy để đạt tới sự hài hoà Như vậy,

KT-ML

hài hoà theo quan niệm mỹ học Mác - Lênin

không chỉ là dấu hiệu thuần tuý hình thức mà

bao giờ nó cũng mang tính nội dung Một

gương mặt, một cơ thể đẹp phải tương xứng

với sự phát triển của trí tuệ, sự phong phú

nhuần nhuỵ trong tâm hồn, năng lực hoạt

động thực tiễn tốt, lối sống đẹp vv Đó mới

thực sự là sự hài hoà thẩm mỹ Nội dung đầy

đủ của sự hài hoà thẩm mỹ như vậy mới là

tiêu chuẩn để đánh giá cái đẹp của con người

Không chỉ thế mỹ học Mác - Lênin còn khẳng định sự hài hoà luôn có nguồn gốc

khách quan Chính sự phong phú của các

hiện tượng thẩm mỹ trong tự nhiên hài hoà với

các khía cạnh đa dạng của cuộc sống con

người nói lên sự tồn tại phong phú, muôn vẻ

của sự hài hoà và nó cũng là nguyên nhân

dẫn tới sự đa dạng trong thế giới của cái đẹp

Điều này chống lại quan điểm duy tâm trong

mỹ học mang tính duy tâm của Kant và

Heghen

Bên cạnh đó, mỹ học Mác - Lênin cũng khẳng định hài hoà mang bản chất xã hội

Thực tiễn và các quan hệ giá trị là chuẩn mực

quy định cái đẹp Hài hoà trong lĩnh vực xã hội

được xác định từ thước đo văn hoá - xã hội

Thước đo ấy được hình thành lâu đời trong các

chuẩn mực xã hội thông qua thực tiễn lao

động sản xuất và đấu tranh Sự cân xứng, hài

hoà thẩm mỹ là sự phù hợp giữa các thuộc

tính, các yếu tố trong bản thân sự vật, trong

quan hệ giữa các sự vật với nhau và với hoàn

cảnh xung quanh nó Đó còn là sự phù hợp

giữa sự vật với các nhu cầu tinh thần và thực

tiễn của con người, xã hội trong những điều

kiện hoàn cảnh cụ thể Hình tượng hài hoà

thẩm mỹ là sự tổng hợp tác động qua lại giữa

các giá trị và phản giá trị tạo thành một xu

hướng phát triển, gắn bó với quá trình hoàn

thiện, với lý tưởng xã hội tích cực, với sức sống

và sự phát triển toàn diện của cuộc sống Với nghĩa như thế sự hài hoà không chỉ được quy

định bởi quá trình hình thành (lao động) mà còn được khẳng định do bản chất xã hội của con người, bởi con người sống không chỉ quan

hệ với tự nhiên mà còn quan hệ lẫn nhau, quy

định lẫn nhau

Khi đánh giá khách thể thẩm mỹ, tiêu chí hài hoà thẩm mỹ còn gắn liền với hoàn thiện thẩm mỹ Bởi hoàn thiện thẩm mỹ là sự hài hoà của khách thể đạt tới mức độ cao, trọn vẹn và đầy đủ nhất trong một bối cảnh xác

định nào đó Khi đó các thuộc tính thẩm mỹ của đối tượng coi như đạt tới sự hài hoà tối ưu Hoàn thiện thẩm mỹ được xem là sự hài hoà ở mức độ lý tưởng, tiếp cận với lý tưởng thẩm

mỹ của con người và xã hội Vì lẽ đó hoàn thiện thẩm mỹ luôn tồn tại với tư cách là chuẩn mực để đánh giá cái đẹp Trong hệ thống các tiêu chí đánh giá cái đẹp, hài hoà thẩm mỹ và hoàn thiện thẩm mỹ có quan hệ biện chứng với nhau Hài hoà là tiền đề, điều kiện của hoàn thiện thẩm mỹ và hoàn thiện thẩm mỹ là biểu hiện của sự hài hoà đạt đến mức cao nhất, mang ý nghĩa tích cực nhất Hài hoà thẩm mỹ và hoàn thiện thẩm mỹ cũng có quan hệ mật thiết với các tiêu chí khác trong

đánh giá cái đẹp (tính nhân văn, tính biểu cảm tính, hình tượng, tính sáng tạo ) Chúng tạo nên một hệ tiêu chí tồn tại đồng hành trong thẩm định, nhận diện cái đẹp của sự vật hiện tượng theo hệ chuẩn Chân - Thiện - Mỹ

KT-ML

Tóm lại, quan niệm về cái đẹp vận động

và biến đổi trong lịch sử và cùng với nó là sự vận động và biến đổi của tiêu chí hài hoà trong thẩm định cái đẹp Cái đẹp của ngày hôm qua khác cái đẹp của hôm nay và ngày mai Sự đa dạng trong quan niệm về cái đẹp luôn tiến triển theo thời gian, xu thế phát triển của xã hội đồng thời phụ thuộc nhiều vào tính

phong phú, độc đáo, những đặc trưng riêng

của bản sắc văn hoá, đặc điểm tâm sinh lý,

hoàn cảnh thưởng thức của cá nhân, của các

cộng đồng người trong lịch sử nhưng sẽ không

có cái đẹp nếu không có sự hài hoà thẩm mỹ,

không đem đến cho con người những rung

cảm thẩm mỹ Và, hài hoà thẩm mỹ theo quan

điểm Mác - Lênin trở thành cơ sở, định hướng

cho con người hướng tới cái đẹp chân chính

nhất

2 Một vài khía cạnh biểu hiện của sự

hài hoà trong cuộc sống

Trong cuộc sống hiện thực, sự hài hoà

thẩm mỹ biểu hiện ở nhiều lĩnh vực và cùng

với sự phát triển của đời sống kinh tế - xã hội

mà nội dung của sự hài hoà được biểu hiện

ngày một sinh động, đa dạng, nhiều chiều

hơn Hài hoà trong đời sống mang ý nghĩa xã

hội cao nhất là sự hài hoà trong mẫu hình

nhân cách con người, hài hoà giữa con người

với tự nhiên, hài hoà giữa các giá trị văn hoá

a Hμi hoμ giữa con người vμ tự nhiên

Hài hoà giữa con người và tự nhiên là một

biểu hiện của sự hài hoà trong cuộc sống Đạt

đến sự hài hoà, sự hoà hợp giữa con người và

tự nhiên không chỉ có ý nghĩa to lớn về mặt

thẩm mỹ mà còn là một trong những nhân tố

quan trọng của phát triển xã hội, là một trong

những nội dung cơ bản nhất của triết lý phát

triển và phát triển bền vững trong thời đại

ngày nay

Xuất phát từ những nguyên lý của chủ

nghĩa Mác về mối quan hệ giữa con người và

tự nhiên dựa trên cơ sở tính thống nhất vật

chất của thế giới, có thể thấy rằng thế giới cực

kỳ phức tạp và đa dạng được cấu thành từ

nhiều yếu tố song suy cho cùng có ba yếu tố

cơ bản là: Giới tự nhiên, con người và xã hội

loài người thống nhất với nhau trong một hệ

thống tự nhiên - con người - xã hội Vì rằng chúng đều là những dạng thức khác nhau, những trạng thái, những đặc tính và những quan hệ khác nhau của vật chất đang vận

động Chúng là một chỉnh thể toàn vẹn

Trong “Bản thảo kinh tế triết học” viết năm 1844 C.Mác khẳng định “Giới tự nhiên là thân thể vô cơ của con người” Con người sống dựa vào tự nhiên “Sinh hoạt vật chất và sinh hoạt tinh thần của con người quan hệ khăng khít với tự nhiên” “Con người là một bộ phận của tự nhiên” Như vậy, con người và xã hội loài người không thể là gì khác mà chính là con đẻ của giới tự nhiên, một bộ phận đặc biệt của giới tự nhiên, sản phẩm hoàn thiện và phức tạp nhất của giới tự nhiên, có quan hệ khăng khít với giới tự nhiên Tạo nên sự hài hoà giữa con người và tự nhiên là tuân theo quy luật vận động của thế giới vật chất như

một quá trình lịch sử tự nhiên và đó là sự hài hoà có ý nghĩa lớn nhất về mặt thẩm mỹ Con người là sản phẩm của sự phát triển của giới

tự nhiên vì vậy mối quan hệ giữa con người và

tự nhiên được thiết lập, biến đổi cùng với sự phát triển của xã hội loài người Xã hội càng phát triển, khoa học kỹ thuật càng phát triển thì loài người càng có cơ hội khám phá, tìm hiểu, chinh phục thiên nhiên Song cũng chính mục đích kiếm tìm lợi nhuận của con người mà con người với nền văn minh công nghiệp của mình đã làm phá vỡ mối quan hệ hài hoà giữa con người và tự nhiên Ăng ghen từng cảnh báo rằng: văn hoá nếu khai thác một cách bừa bãi sẽ để lại đằng sau nó những hoang mạc khi bàn về quan hệ giữa nền văn minh công nghiệp với quá trình chinh phục tự nhiên

Việt Nam là một thành viên của ngôi nhà chung thế giới vì vậy tạo được sự hài hoà trong quan hệ giữa con người và tự nhiên trong ý thức của mỗi người là một điều cần làm và nên làm Hàng ngàn năm dựng nước

và giữ nước, con người Việt Nam luôn có ý

thức gắn bó với môi trường tự nhiên, dựa vào

tự nhiên để sinh tồn Truyền thống “hoà hợp

với tự nhiên” của dân tộc ta là một lối sống, lối

nghĩ có từ xa xưa và được củng cố trong quá

trình phát triển Người Việt Nam xưa đã từng

có quan niệm về sự hài hoà giữa con người và

tự nhiên như “thiên - địa - nhân”, trong quá

trình hoạt động thực tiễn mà hình thành quan

niệm “thiên thời - địa lợi - nhân hoà” Tuy vậy

mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, sự

hài hoà giữa con người và tự nhiên ở Việt Nam

nói riêng, thế giới nói chung hiện nay đang bị

phá vỡ Nguyên nhân dẫn đến tình trạng này

là do ảnh hưởng những mặt trái của cơ chế thị

trường của quá trình công nghiệp hoá - hiện

đại hoá Tốc độ phát triển chóng mặt của nền

kinh tế trong các xã hội công nghiệp đòi hỏi

nguồn nguyên liệu, nhiên liệu nhất là trong

điều kiện: xu thế quốc tế hoá đang nghiêng về

các nước tư bản ưu trội về khoa học - kỹ thuật

càng đẩy tới nguy cơ phá vỡ sự cân bằng, hoà

hợp của môi trường tự nhiên

Chúng ta có thể thấy kinh tế thị trường với quy luật giá trị, quy luật cung- cầu và quy

luật cạnh tranh đang tấn công dữ dội vào cả 2

mối quan hệ cơ bản: quan hệ giữa con người

với con người và quan hệ giữa con người với

tự nhiên Để giải quyết những nhu cầu cấp

thiết về kinh tế - xã hội và thoả mãn những lợi

ích trước mắt, con người sẵn sàng khai thác,

sử dụng tài nguyên bừa bãi Sự hối thúc khai

thác tài nguyên thên nhiên càng ráo riết hơn

trong điều kiện đẩy mạnh công nghiệp hoá -

hiện đại hoá Hơn thế, bài toán hoà nhập mà

không hoà tan để không là “bóng mờ” của các

nước ưu trội về kinh tế - kỹ thuật đang đặt ra

cho môi trường sinh thái Việt Nam những

thách đố lớn Đó là chưa kể đến ảnh hưởng

của sự phát triển công nghiệp để lại rác thải, ô

nhiễm nguồn nước, nguồn không khí Nếu con

người thực hiện việc “chinh phục” làm chủ

“thiên nhiên một cách cực đoan, trái quy luật

thì tất yếu đến lượt mình thiên nhiên sẽ “trừng phạt” trở lại con người Về phương diện mỹ học thì đó là kết quả của sự phản hài hoà trong mối quan hệ của con người và tự nhiên

Sự suy thoái của môi trường sinh thái hiện nay đang kêu gọi cả nhân loại (không chỉ riêng Việt Nam) phải cùng nhau tìm ra giải pháp thiết thực để khắc phục tình trạng đó Truyền thống hoà hợp giữa con người và tự nhiên là “bài học quý báu”, “vốn liếng không thể thiếu”, trong quá trình thực hiện tiến trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Cần hình thành cho con người cách sống hài hoà với tự nhiên Để làm được điều đó trước hết phải xây dựng ý thức sinh thái trong nhân dân ở tất cả mọi phương diện: tư duy kinh tế, ý thức chính trị, đạo đức, đặc biệt là quan niệm đúng đắn

về văn hoá thẩm mỹ Đây là nhóm giải pháp

có tính khả thi Có như vậy mới tạo cho con người có thói quen sống hài hoà, sống đẹp trong quan hệ với tự nhiên - “thân thể vô cơ” của chính con người Đồng thời, cần nâng cao chất lượng và hiệu quả của giáo dục đào tạo trong xây dựng ý thức sinh thái Đổi mới nhận thức, cơ chế tổ chức kĩ thuật quản lý, hình thành và xây dựng ý thức sinh thái Tất cả các

dự án, chương trình kinh tế - xã hội, các nhà máy, khu công nghiệp phải được luận chứng

đầy đủ và chính xác về mặt tác động tới môi trường sống Đặc biệt, Nhà nước ta cần tạo cơ

sở pháp lý cho hoạt động kinh tế - xã hội - môi trường Bảo vệ và cải thiện môi trường sống theo hướng kết hợp hài hoà giữa phát triển kinh tế - xã hội và môi trường mà nghị quyết

Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX đã nêu ra thể hiện sự sáng suốt của Đảng ta trong thực hiện sự hài hoà giữa con người và tự nhiên

KT-ML

b Hμi hoμ trong cấu trúc nhân cách

Theo quan điểm triết học Mác - Lênin,

lịch sử xã hội loài người là lịch sử của con

người, do con người và vì con người Một trong

những thước do sự phát triển xã hội, bản chất

tốt đẹp của xã hội chính là “sản xuất ra những

con người phát triển toàn diện, đưa con người

từ vương quốc tất yếu sang vương quốc tự

do” Bản chất của con người là luôn vươn tới

cái đẹp,vì vậy mà con người không ngừng

vươn tới sự hoàn thiện nhân cách, vươn tới sự

hài hoà bên trong cấu trúc của nhân cách Đó

là sự hài hoà trong từng bộ phận cũng như

toàn bộ nhân cách (phẩm chất - tài năng, sự

phong phú nhuần nhuỵ của tâm hồn, khả

năng hoạt động thực tiễn…) Sự hài hoà này

càng cao càng khăng định là một nhân cách

đẹp Và vì thế, cấu trúc một nhân cách đẹp

cần “thần phép” của sự hài hoà

Chủ nghĩa Mác cũng khẳng định: con

người tiềm tàng trong nó khả năng của một cá

nhân, tức là của “cái tôi” mang nhân cách

Nhưng “cái tôi” nhân cách đó thực sự hình

thành và phát triển gắn với những điều kiện xã

hội đã đạt trình độ hiện đại Trong xã hội Việt

Nam truyền thống, do đặc điểm cụ thể về điều

kiện kinh tế - chính trị - xã hội mà sức mạnh

ưu trội luôn thuộc về sức mạnh chi phối của

cộng đồng chứ chưa phải là sự phát triển của

các nhân Con người trong xã hội truyền thống

là con người của cộng đồng, hoà vào mọi cấp

độ của cộng đồng từ quốc gia đến làng xã, gia

tộc, gia đình Con người chỉ thấy hài lòng,

thanh thản, hạnh phúc khi làm tròn trách

nhiệm với gia đình, vợ con, làng nước Và chỉ

như vậy họ mới được tôn trọng và ngợi ca

Hai cuộc chiến tranh chống Pháp, chống

Mỹ khốc liệt với bao khó khăn chồng chất,

Việt Nam chưa có điều kiện để khắc phục hạn

chế của xã hội truyền thống về mối quan hệ

giữa cá nhân và công đồng Đó là hạn chế cơ

bản của chuẩn mực hài hoà trong đánh giá

thẩm mỹ về nhân cách Đường lối đổi mới của

Đảng thực sự đã đem lại cách nhìn nhận,

đánh giá mới về sự hài hoà trong mẫu hình nhân cách mới và trên thực tế tạo cơ sở hiện thực cho sự hài hoà này Trung tâm của triết lý phát triển hài hoà trong thời đại hiện này nói chung và trong xã hội Việt Nam nói riêng là sự hài hoà trong mẫu hình nhân cách mới, là chất lượng phát triển con người (Human developmet) Chất lượng phát triển con người

đang là mối quan tâm hàng đầu và lâu dài của Đảng và Nhà nước ta, là cơ sở cho mọi đề

án, dự án phát triển kinh tế - văn hoá - xã hội

ở Việt Nam Phát triển con người theo hướng nhân văn, nhân đạo là hướng tới mẫu hình nhân cách phát triển toàn diện, hài hoà Sự hài hoà ấy chỉ có được khi cái tôi được khẳng

định trong xu thế phát triển của xã hội Nghĩa

là mọi nhu cầu vật chất - tinh thần của cá

nhân được xã hội đáp ứng và ngược lại Cá

nhân phát triển thúc đẩy xã hội phát triển Đó

là sự hài hoà không chỉ trong từng bộ phận của nhân cách mà trong toàn bộ nhân cách,

là hài hoà mọi giá trị trong con người được biểu hiện cụ thể ở sự phát triển về tinh thần, trí tuệ, thể chất, ở năng lực sáng tạo, ở sự phong phú nhuần nhuỵ của đời sống tinh thần, tình cảm và ở cả các quan hệ xã hội đa dạng của con người Định hướng phát triển con người Việt Nam trong giai đoạn cách mạng hiện nay đã được nhấn mạnh ở Đại hội

Đảng toàn quốc lần IX cũng chính là định hướng theo chỉ tiêu về một nhân cách phát triển hài hoà

KT-ML

Bên cạnh những nhân tố tích cực do xu thế quốc tế hoá, toàn cầu hoá và cơ chế thị trường đem lại thì những nhân tố tiêu cực vẫn len lỏi và tác động đến mọi lĩnh vực của đời sống, ảnh hưởng không tốt đến nhân cách một bộ phận không nhỏ người Việt Nam hiện nay, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ Thực trạng

đó đang dẫn tới sự suy giảm chất lượng phát

triển nhân cách thậm chí có nguy cơ làm biến

dạng nhân cách Đó cũng là biểu hiện của sự

mất hài hoà trong bộ phận và toàn bộ nhân

cách ở đâu mất sự hài hoà thì ở đó không

còn cái đẹp Nhân cách cũng vậy, một khi mất

đi sự phát triển hài hoà thì đó là dấu hiệu của

sự mai một và suy thoái Để có sự phát triển

hài hoà trong mẫu hình nhân cách đòi hỏi có

biện pháp đồng bộ: phát triển kinh tế -văn hoá

- xã hội, tạo điều kiện đáp ứng nhu cầu vật

chất tinh thần cho nhân dân đồng thời phải

tăng cường thực hiện các giải pháp khác,

trong đó đặc biệt nhấn mạnh vai trò của giáo

dục đào tạo, coi đó là con đường trực tiếp,

ngắn nhất, có hiệu quả lâu dài nhất

Thực tiễn giáo dục những năm gần đây còn nhiều bất cập, nhất là việc coi nhẹ công

tác giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức,

truyền thống cho học sinh - sinh viên như Đại

hội Đảng toàn quốc lần IX đã tổng kết Đã đến

lúc cần phải nhìn nhận một cách nghiêm túc

về thực trạng giáo dục hiện nay và có giải

pháp tích cực để khắc phục sự mất cân đối,

thiếu hài hoà trong việc hình thành nhân cách

cho con người Việt Nam Tạo sự cân bằng

trong giáo dục, nâng cao chất lượng đội ngũ,

chất lượng đào tạo, đổi mới nội dung và

phương pháp giảng dạy để phát huy tính tích

cực của người học, áp dụng khoa học công

nghệ vào nhà trường để hướng tới sự phát

triển toàn diện của con người trong giai đoạn

hiện nay là giải pháp khả thi để tạo sự hài hoà

trong phát triển nhân cách Chỉ có như vậy

mới có thể thúc đẩy được sự phát triển toàn

diện con người theo định hướng phát triển con

người Việt Nam hiện đại như Đại hội Đảng

toàn quốc lần IX đã đề ra

KT-ML

c Hμi hoμ giữa kinh tế - chính trị - văn hoá

Mối quan hệ giữa 3 yếu tố kinh tế - chính

trị - văn hoá là biểu hiện mối quan hệ giữa vật chất và ý thức theo quan điểm của triết học Mác - Lênin Về phương diện Mỹ học tạo nên

sự hài hoà giữa kinh tế - chính trị - văn hoá là tiêu chuẩn, thước đo đánh giá trình độ và bản chất của một chế độ xã hội tốt đẹp Phát triển kinh tế theo hướng bền vững, nhân văn chính

là tạo cơ sở vật chất, nền tảng vật chất đảm bảo cho sự ổn định chính trị và phát triển nền văn hoá của mỗi quốc gia Ngược lại phát triển văn hoá cũng chính là tạo ra động lực, xác định mục tiêu cho phát triển kinh tế và phát triển xã hội

Việt Nam đang trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội với những thời cơ và thách thức mới Đảng và Nhà nước ta chủ trương phát triển thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và xây dựng nền văn hoá tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc Có những quan điểm cho rằng kinh tế thị trường không đồng hành với chế độ xã hội chủ nghĩa

mà nó là sản phẩm của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa Tuy nhiên, trong xu thế của thời đại này, một khi hội đủ các điều kiện khách quan

và nhân tố chủ quan, một khi kết hợp được các yếu tố dân tộc - quốc tế - thời đại thì hoàn toàn có thể kế thừa được những thành tựu, giá trị của nền văn minh nhân loại và nâng chúng lên một trình độ mới Đối với việc phát triển thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam cũng vậy, với sự tập trung, nỗ lực trí tuệ của Đảng, Nhà nước và của toàn dân chúng ta có thể xây dựng phát triển nền kinh tế thị trường với sự hài hoà giữa các yếu tố kinh tế - chính trị - văn hoá Cơ chế thị trường hoàn toàn có thể phát huy mặt tích cực, hạn chế được các mặt tiêu cực nếu có sự

định hướng của đường lối chính trị xã hội chủ nghĩa và đảm bảo lưu giữ và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc

Chủ trương xây dựng nền văn hoá tiên

tiến đậm đà bản sắc dân tộc là kế thừa và

phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp đã

được lưu giữ qua hàng ngàn năm lịch sử và

tiếp nhận có chọn lọc những tinh hoa văn hoá

của nhân loại Lịch sử đã chứng kiến sự gặp

gỡ giao thoa của nhiều luồng văn hoá đem lại

hiệu quả thúc đẩy mọi mặt đời sống xã hội Sự

gặp gỡ giữa chủ nghĩa Mác - Lênin và chủ

nghĩa yêu nước Việt Nam, sự áp dụng chủ

nghĩa Mác - Lênin vào hoàn cảnh cụ thể của

Việt Nam ở từng giai đoạn cách mạng đem lại

thắng lợi to lớn cho cách mạng Việt Nam ở thế

kỷ XX, tạo tiền đề to lớn cho Việt Nam tiến

vào thế kỷ XXI chính là những minh chứng

đầy sức thuyết phục

KT-ML

ở giai đoạn hiện nay, chủ nghĩa Mác - Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh (với ý nghĩa là những giá

trị văn hoá, tinh hoa của nhân loại và của dân

tộc) được xác định là nền tảng, là kim chỉ nam

cho mọi hoạt động của Đảng và Nhà nước

trong đề ra chủ trương, chính sách phát triển

kinh tế văn hoá, đảm bảo sự ổn định chính trị

Chính chủ nghỉa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí

Minh là ngọn đuốc soi đường cho mọi hoạt

động tạo nên sự hài hoà giữa kinh tế - chính trị

- văn hoá của Việt Nam trong giai đoạn cách

mạng này

iv Kết luận

Hài hoà là một khái niệm mỹ học phản

ánh một thuộc tính, một nội dung cơ bản của

cái đẹp đồng thời là một tiêu chí để đánh giá

cái đẹp Bất kỳ cái đẹp nào trong sự tồn tại

của nó cũng phải có sự hài hoà giữa các yếu

tố, thuộc tính của sự vật và sự hài hoà với sự

vật, hoàn cảnh chung quanh Khái niệm hài

hoà chứa đựng trong nó nội hàm phong phú ở

nhiều cung bậc, cấp độ và ý nghĩa khác nhau

ở mỗi lĩnh vực, mỗi quan hệ, hài hoà thẩm mỹ

được biểu hiện rất sinh động và nhiều chiều

Trong lịch sử phát triển tư tưởng mỹ học của nhân loại với sự ra đời của mỹ học Mác - Lênin, khái niệm “hài hoà thẩm mỹ” lần

đầu tiên được xem xét 1 cách trọn vẹn và khoa học Nó trở thành cơ sở để con người hướng tới cái đẹp chân chính Trong đời sống xã hội, duy trì sự hài hoà trong mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, quan hệ giữa con người và con người là một đòi hỏi cấp thiết có

ý nghĩa quyết định sự tồn tại và phát triển của con người đặc biệt là trong thời đại ngày nay

Đó là việc khó khăn nhưng rất quan trọng và

cần thiết vì có hài hoà là có cái đẹp và tiến bộ

Tài liệu tham khảo

[1] C Mác - F Anghen Toàn tập, tập 3 NXB

Chính trị quốc gia, Hà nội 1995

[2] C Mác - F Anghen Toàn tập, tập 20 NXB

Chính trị quốc gia, Hà nội 1995

[3] Trần Lê Bảo (chủ biên) Văn hoá sinh thái nhân

văn NXB văn hoá thông tin, 2001

[4] Lê Duẩn: Thanh niên với cách mạng xã hội chủ

nghĩa NXB thanh niên 1978

[5] Lê Bá Hán, Hμ Minh Đức: Cơ sở lý luận văn

học, tập 2 NXB giáo dục Hà nội 1973

[6] Học viện chính trị quốc gia HCM Giáo trình mỹ

học Mác - Lênin NXB chính trị quốc gia 2000

[7] Hội bảo vệ môi trường GTVT Môi trường NXB

GTVT 1994

[8] Đỗ Văn Khang: Lịch sử mỹ học nguyên thuỷ -

Hy lạp cổ đại NXB văn hoá 1983

[9] Viện hàn lâm khoa học Liên Xô Nguyên lý mỹ học Mác - Lênin, phần IV NXB sự thật Hà nội

1963

[10] Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần IX

NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002

[11] Nguyễn Hữu Vui Lịch sử triết học NXB chính

trị quốc gia Hà nội 2004♦