giới thiệu CBA Do những đặc điểm trong đầu tư xây dựng công trình giao thông như dự án thường kéo dài nhiều năm, công việc thường tiến hành ngoài trời, quá trình sản xuất luôn di động,
Trang 1Rủi ro vμ quản lý rủi ro trong các dự án
đầu tư xây dựng công trình giao thông
NCS trịnh thuỳ anh
Bộ môn Quản trị kinh doanh Khoa Vận tải – Kinh tế Trường Đại học Giao thông Vận tải
Tóm tắt: Bμi viết nμy nhằm nghiên cứu những vấn đề chung về rủi ro vμ quản lý rủi ro
trong các dự án đầu tư xây dựng công trình giao thông (dự án XDCTGT) Rủi ro của các dự án
XDCTGT sẽ được xét theo nguồn gây rủi ro, nghiên cứu trên góc độ của các đối tác cũng như
xem xét theo các giai đoạn của dự án
Summary: This paper aims to provide a general idea of risks and risk management in
transport construction projects Risks in transport construction projects are to be studied based
on the source of risks, project counterpart's view - points as well as phases of the projects
i giới thiệu
CBA
Do những đặc điểm trong đầu tư xây
dựng công trình giao thông như dự án thường
kéo dài nhiều năm, công việc thường tiến
hành ngoài trời, quá trình sản xuất luôn di
động, tính phức tạp thể hiện trong mọi giai
đoạn của dự án… Vì vậy, những rủi ro luôn
tiềm ẩn theo thời gian do những ảnh hưởng
của thiên nhiên, thời tiết khí hậu, địa chất thuỷ
văn cũng như những biến đổi của xã hội và
phụ thuộc vào những yếu tố liên quan đến
trình độ và khả năng của con người tham gia
vào quá trình xây dựng Ngành xây dựng, đặc
biệt là xây dựng công trình giao thông, luôn
được biết đến với việc cho ra đời các công
trình muộn màng với chi phí đắt đỏ
Mặc dù có thể có các dự án xây dựng
cùng một loại hình công trình, nhưng vì thực
hiện trong các điều kiện khác nhau, tại các địa
điểm khác nhau, với các yêu cầu về nguyên
vật liệu, trang thiết bị và các giải pháp kỹ thuật
khác nhau, triển khai và vận hành trong các
điều kiện khác nhau, cơ cấu tổ chức và quản
lý khác nhau, lực lượng tham gia thực hiện và các bên liên quan đến dự án cũng khác nhau
…, cho nên những bất thường trong các dự án lúc đầu tưởng là tương tự cũng sẽ khác biệt
Đặc biệt với các dự án xây dựng công trình giao thông thì mức độ phức tạp và tính không
đồng nhất cao hơn rất nhiều so với các dự án xây dựng công trình dân dụng Chính vì những nguyên do nói trên mà người ta thường nói:
rủi ro luôn song hμnh với các dự án xây dựng công trình giao thông
ii Nguồn gây Rủi ro vμ quản lý nguồn gây rủi ro trong dự án XDCTGT
Xét trên góc độ của nhà quản lý dự án, các nguồn gây rủi ro đối với dự án XDCTGT
có thể đến từ các bên liên quan như khách hàng, chính phủ, cơ quan quản lý liên quan ,
điều kiện, khả năng và chính sách cấp vốn, cơ
Trang 2chế thủ tục tại địa phương, kinh nghiệm xây
dựng và khả năng tài chính của nhà thầu xây
dựng, khả năng cung ứng, nguyên vật liệu, lao
động, máy móc trang thiết bị, phạm vi, mục
tiêu, tổ chức dự án, sức tăng trưởng hoặc suy
thoái của nền kinh tế khu vực, áp lực chính
trị
2.1 Rủi ro từ bản thân dự án
Nguồn gây rủi ro lớn nhất xuất phát từ chính dự án, đó chính là: quy mô dự án, địa
điểm xây dựng, mức độ phức tạp của thiết kế
và phương pháp xây dựng, tốc độ xây dựng …
Thực tiễn quá trình quản lý chi phí và thời gian
thực hiện của nhiều dự án cho thấy khi người
ta quá lạc quan trong quá trình lập dự án thì
sẽ rất khó đối phó với các rủi ro
2.2 Rủi ro từ bên ngoài dự án
Các thay đổi là rất khó tránh trong suốt thời gian thực hiện dự án, đặc biệt đối với các
dự án lớn, thời gian xây dựng kéo dài Có rất
nhiều ảnh hưởng từ bên ngoài tác động đến
dự án, gây thiệt hại cho các dự án Các loại rủi
ro từ bên ngoài dự án bao gồm lạm phát, sự
biến động của thị trường, yếu tố đầu vào như
nguyên vật liệu, lao động, máy móc bị thay
đổi về giá cả, nguồn cung ứng, chất lượng,
thời gian…, sự thay đổi cơ chế chính sách, hệ
thống luật pháp…, điều kiện thời tiết khí hậu
không thuận lợi
CBA
Bảng 1 nghiên cứu nguồn gây rủi ro bên ngoài dự án (môi trường tự nhiên, môi trường
xã hội) và rủi ro từ nguồn nội tại của dự án
(yếu tố kỹ thuật, xây dựng, tổ chức, quản lý)
Bảng 1 Nguồn gây rủi ro đối với
dự án XDCTGT
Rủi ro
tác động
từ môi
trường tự
nhiên
Thay đổi các quy định về tiêu chuẩn chất lượng môi trường Yêu cầu phải có đánh giá tác
động môi trường
Dự án nằm trong vùng nhạy cảm với môi trường
Dự án trong khu vực sát bờ biển
Dự án nằm trong khu vực gần sông hoặc trong khu vực lũ lụt
Dự án đi qua khu vực rừng núi có
điều kiện địa hình phức tạp Khảo sát mặt bằng sơ bộ thấy nền đất yếu, phức tạp hoặc có nhiều chất thải độc hại
Rủi ro môi trường xã
hội, pháp
lý
Bổ sung thêm một số thủ tục hành chính
Dự kiến có thể gặp các phản ứng tiêu cực của cộng đồng
Có khả năng xảy ra tác động dây chuyền và cộng dồn
Rủi ro từ bên ngoài
dự án
Quá trình giải phóng đền bù gặp nhiều khó khăn
Mâu thuẫn hoặc thiếu thống nhất giữa các mục tiêu chi phí, thời gian, phạm vi và chất lượng Thay đổi yêu cầu của các bên liên quan đến dự án
Phát sinh thêm một công việc mới
do đòi hỏi của bên liên quan đến
dự án Tình hình tài chính trong năm thay đổi
Có các thay đổi về mặt chính trị
Bị sự phản đối ở địa phương
Đe doạ kiện tụng, tranh chấp Các bên liên quan quá chú trọng vào yếu tố thời gian và/hoặc chi phí mà xem nhẹ chất lượng Rủi ro
do yếu
tố kỹ thuật
Quá trình điều tra khảo sát bị kéo dài hoặc có các sai sót
Các vấn đề về mặt địa chất, không dự kiến được
Phân tích môi trường không hoàn chỉnh hoặc sai sót
Thiết kế không hoàn chỉnh, thiếu chính xác
Thiết kế kỹ thuật quá phức tạp,
đòi hỏi công nghệ xây dựng mới Thiết kế nền móng sai sót Sai sót trong việc đề xuất sử dụng nguyên vật liệu, máy móc Phân tích mặt bằng không hoàn chỉnh hoặc sai sót
Thay đổi yêu cầu do nhầm lẫn, sai
Trang 3sót
Phải bổ sung thêm thiết kế
Tư vấn thiết kế không đảm bảo
chất lượng
Dự án quá nhạy cảm với điều
kiện thay đổi của ngoại cảnh
Rủi ro
xây dựng
Thời gian hợp đồng dự kiến
không phù hợp
Điều tra khảo sát không đảm bảo
Mức độ phức tạp của công nghệ
Các chất thải nhân tạo, chất thải
độc hại không xác định được
Rủi ro
do tổ
chức dự
án
Các nhân viên không có đủ
chuyên môn nghiệp vụ
Không đủ thời gian để lập kế
hoạch
Nhà quản lý dự án không dự kiến
trước được khối lượng công việc
Đơn vị chức năng không phù hợp,
quá tải
Thiếu sự hiểu biết về các nhà tài
trợ và quá trình tài trợ phức tạp
của dự án
Thay đổi thứ tự ưu tiên của các
công việc
Xuất hiện một dự án mới với mức
độ ưu tiên cao hơn
Mâu thuẫn trong các mục tiêu
thời gian, chi phí, phạm vi và chất
lượng
Rủi ro về
khả năng
quản lý
Mục tiêu và yêu cầu của dự án
không được xác định rõ ràng và
chính xác
Xác định phạm vi dự án không
phù hợp và không đầy đủ
Kế hoạch thực hiện, chi phí và
thời hạn bàn giao không được xác
định rõ ràng hoặc gây hiểu lầm
Có quá nhiều dự án đang tiến
hành cùng lúc
Quá trình tư vấn và thực hiện hợp
đồng xây dựng các công trình bị
kéo dài
Sai sót trong quá trình lập dự toán
hoặc trong lập lịch trình thực hiện
Phải thực hiện các công việc mà
không có trong kế hoạch lập
trước
áp lực phải đẩy nhanh tiến độ thực hiện công việc để hoàn tất
dự án sớm trước kỳ hạn Thay đổi các nhân sự chủ chốt của dự án
Nhân viên không đủ trình độ, không đủ kinh nghiệm, nguồn lực
có sẵn không đủ Không kiểm soát được các nhân viên dự án
Quan hệ giữa các thành viên trong tổ dự án gặp nhiều rắc rối
Thiếu sự hợp tác, trao đổi bàn bạc giữa các bên liên quan
Thiếu sự quản lý và hỗ trợ từ phía trên
Các vấn đề phát sinh do phía các cơ quan địa phương
Nhận thức và sự hỗ trợ của cộng
đồng Rủi ro quyền lợi
Các cam kết không đầy đủ và phù hợp
Mâu thuẫn giữa quyền lợi của mỗi bên
Cần thêm thời gian và chi phí để
đảm bảo quyền lợi của mỗi bên CBA Tóm lại, các nhà quản lý rủi ro dự án cần
xác định và phân tích các nguồn gây rủi ro một cách khoa học, chặt chẽ Trên cơ sở đó,
hệ thống quản lý rủi ro của dự án cần hướng mục tiêu vào quản lý các nguồn có nhiều khả
năng gây rủi ro đối với mỗi dự án cụ thể
iii Rủi ro vμ quản lý rủi ro trong
dự án xây dựng CTGT xét trên góc
độ của các đối tác
Đối với các dự án xây dựng công trình giao thông, rủi ro là một lĩnh vực đặc biệt quan trọng mà chủ đầu tư và nhà thầu kể cả nhà tư
vấn phải có trách nhiệm quản lý bằng hợp
đồng Rủi ro có ảnh hưởng đến giá thành công việc kể từ khi lập dự án Cần phải có sự phân tích, nhận biết những rủi ro xét trên góc
độ các đối tác có liên quan đến dự án
Trang 43.1 Rủi ro và quản lý rủi ro xét trên góc độ chủ đầu tư
Những rủi ro chính của chủ đầu tư bao gồm giải phóng mặt bằng chậm, thiếu chi phí
đền bù; điều kiện địa chất có những điểm
không lường trước; các nguồn cung cấp thông
tin kém hiệu quả; biến động lãi suất ngân
hàng, tỷ giá ngoại hối; lạm phát; tăng thuế
suất, thiếu các nguồn chi trả
Một trong số các biện pháp quan trọng
được chủ đầu tư lựa chọn để quản lý rủi ro là
xem xét và đưa ra một hợp đồng chặt chẽ đối
với nhà thầu, tư vấn thiết kế và tư vấn giám
sát, các điều khoản trong hợp đồng phải
nhằm mục đích chia xẻ và chuyển giao rủi ro
cho các đối tác này trong các trường hợp bất
trắc Chủ đầu tư cần giám sát và quản lý hợp
đồng một cách nghiêm ngặt Nên lựa chọn
thời điểm thích hợp để đầu tư, cũng như lựa
chọn đối tác tham gia dự án Mặt khác, dự
phòng các yếu tố tác động bởi môi trường kinh
tế, môi trường xã hội, luật pháp … cũng là các
biện pháp quan trọng trong việc quản lý rủi ro
dự án
CBA
3.2 Rủi ro và quản lý rủi ro trên góc
độ nhà thầu
Những rủi ro có thể xảy ra cho các nhà thầu bao gồm điều kiện thời tiết không thuận
lợi, tai nạn lao động trên công trường, giá vật
liệu tăng đột biến, thất thoát vật tư, chất lượng
vật liệu kém, thiết kế có sai sót và phải điều
chỉnh, suy thoái kinh tế, dịch bệnh…
Để quản lý rủi ro, nhà thầu cần cẩn trọng trong việc xem xét các điều khoản và ký kết
hợp đồng Nhà thầu cần xem xét và dự phòng
trước những tác động bất lợi của điều kiện thời
tiết, khí hậu, điều kiện kinh tế, môi trường vĩ
mô Hồ sơ thiết kế và khối lượng xây dựng
cần được nghiên cứu một cách kỹ lưỡng Cũng
cần chú trọng các biện pháp đảm bảo an toàn
và chất lượng trên công trường Công nghệ
xây dựng, chất lượng nguyên vật liệu, trang
thiết bị cũng như chất lượng của các nhà cung
ứng cần được xem trọng Đối với nhà thầu, hệ thống quản lý rủi ro, trong đó hệ thống thông tin dự án đóng vai trò đặc biệt quan trọng
3.3 Rủi ro và quản lý rủi ro của tư vấn thiết kế, tư vấn giám sát
Những rủi ro thường xảy ra cho tư vấn thiết kế bao gồm sự đa dạng trong sử dụng các tiêu chuẩn xây dựng và các công cụ phục
vụ thiết kế dẫn đến sự nhầm lẫn, không phân biệt hoặc sử dụng không đồng bộ, không nhất quán các tiêu chuẩn của nước ngoài trong quá trình thiết kế và thẩm định thiết kế kèm theo là các chương trình phần mềm trôi nổi trên thị trường không được quản lý Ngoài ra sự đa dạng về năng lực của đội ngũ tham gia thiết
kế và tổ chức thiết kế cũng làm cho công tác thiết kế còn một số tồn tại Việc lập dự toán còn nhiều bất cập Hơn nữa công tác quản lý chất lượng thiết kế chưa đồng bộ, có thể dẫn
đến việc thiết kế không rõ ràng, thiết kế không chi tiết, thiết kế không phù hợp với tiêu chuẩn
kỹ thuật, thiếu các biện pháp thi công, thiếu các số liệu khảo sát, tính toán sai lệch… Những rủi ro thường xảy ra cho tư vấn giám sát bao gồm trình độ tư vấn giám sát còn hạn chế nên công tác quản lý, giám sát chưa
đảm bảo chất lượng, đôi chỗ còn gây nhiều sai sót, ảnh hưởng đến chất lượng công trình, làm thất thoát vốn đầu tư, kéo dài thời gian thi công xây dựng, hoặc gây thiệt hại đến các bên liên quan Ngoài ra sự đa dạng trong việc
sử dụng các tiêu chuẩn xây dựng và các công nghệ thi công, xây dựng dẫn đến sự nhầm lẫn, không đồng bộ, không nhất quán các tiêu chuẩn của nước ngoài trong quá trình chỉ đạo thi công xây dựng và thẩm định chất lượng công trình xây dựng
Để quản lý rủi ro của tư vấn, cần nâng cao trình độ của đội ngũ tư vấn thiết kế và tư vấn giám sát Công tác quản lý chất lượng tư vấn cần được chuẩn hoá và cụ thể hoá Tóm lại, ở mỗi góc độ liên quan đến dự
Trang 5án, chủ đầu tư, nhà thầu, tư vấn thiết kế và tư
vấn giám sát cần xác định rõ các loại rủi ro có
thể gây ra các thiệt hại đối với bản thân mình
căn cứ theo các loại rủi ro liên quan đến từng
đối tác đã trình bầy ở trên, từ đó đề ra các
biện pháp phù hợp để giảm thiểu các mất mát
có thể
iv Rủi ro vμ quản lý rủi ro dự án
xây dựng CTGT xét theo các giai
đoạn dự án
Một số trường hợp rủi ro có thể xẩy ra
trong các giai đoạn của dự án đầu tư, bao
gồm các giai đoạn: chuẩn bị thực hiện dự án,
giai đoạn thực hiện dự án
4.1 Rủi ro và quản lý rủi ro trong giai
đoạn chuẩn bị dự án
Rủi ro chủ yếu xẩy ra trong giai đoạn này
xuất phát từ khâu thu thập và xử lý thông tin
Nó liên quan chủ yếu tới lượng thông tin thu
thập được không chính xác, không đầy đủ và
đồng bộ về quy mô, chất lượng của dự án
cũng như về địa điểm xây dựng dự án, thời
gian vận hành dự án, giá cả nguyên, nhiên,
vật liệu, nhân công, công nghệ và giải pháp
thi công Tất cả những rủi ro đó dẫn tới sự
không phù hợp so với yêu cầu thực tế của
công trình
CBA
Ngoài ra, việc thiếu thận trọng trong khâu
lập dự án, xác định tổng mức đầu tư, thẩm
định thiết kế sơ bộ và xét duyệt tổng mức đầu
tư gây ra lãng phí, thất thoát và tiêu cực
4.2 Rủi ro và quản lý rủi ro trong giai
đoạn thực hiện dự án
Thông thường các vấn đề khó khăn sẽ
xảy ra nhiều nhất ở những tháng đầu tiên khi
bắt đầu tiến hành xây dựng công trình Vì vậy
các nỗ lực lớn nhất từ chủ đầu tư, nhà thầu và
tư vấn sẽ dồn nhiều cho giai đoạn này Nhà
thầu cần lập kế hoạch thực hiện dự án một
cách chi tiết, để làm cơ sở cho chủ đầu tư và
tư vấn giám sát quản lý được quá trình xây dựng của nhà thầu
Mặt khác, dự án đầu tư của ngành GTVT cần số lượng vốn đầu tư rất lớn Đối với các nước đang và chậm phát triển như Việt Nam thì mặc dầu xây dựng hệ thống GTVT là nhiệm vụ quan trọng và được quan tâm hàng
đầu, nhưng khả năng cấp vốn cho các dự án này vẫn rất hạn chế Lượng vốn này thường
được huy động từ nhiều nguồn khác nhau như: vay nước ngoài từ các quỹ tiền tệ quốc
tế, vốn ODA nên hay xảy ra tình trạng vốn không được cung cấp thường xuyên và kịp thời
Khủng hoảng kinh tế, tài chính và tiền tệ cũng là một nguyên nhân đáng kể Về phía nước ngoài, do nhiều nguyên nhân chủ quan, khách quan, đặc biệt là do khủng hoảng tiền
tệ mà việc góp vốn đầu tư tài trợ cho dự án nhiều khi không đáp ứng kịp thời như đã được thoả thuận trong các hiệp định tín dụng, gây
ra rủi ro không thể lường trước được Về phía nước sở tại thì do mức độ tăng trưởng kinh tế chậm, để kiềm chế lạm phát, Nhà Nước thường chủ trương thắt chặt tín dụng Do đó một số dự án đầu tư nếu không thuộc loại
"trọng điểm" đều buộc phải điều chỉnh lại cơ
cấu vốn, số lượng vốn cấp cho dự án, thời gian thi công hoặc hoàn thành dự án Chính vì
vậy mà phần vốn đối ứng cũng bị giảm đi
đáng kể Thực tế cho thấy tỷ giá hối đoái thường không được ổn định và sự biến động của nó dẫn đến tình trạng không đủ ngoại tệ
để mua sắm trang thiết bị thi công hiện đại cho công trình
Ngoài ra, do dự án XDCTGT bị tác động rất nhiều bởi điều kiện tự nhiên như mưa, bão,
động đất trong suốt quá trình hình thành và thực hiện xây dựng, có thể ảnh hưởng nặng
nề tới tiến độ thi công và chất lượng công trình, làm hư hỏng các máy móc thiết bị Việc
Trang 6giải phóng mặt bằng chậm cũng là một yếu tố
khó lường trước và làm kéo dài tiến độ thi
công, dẫn tới việc tăng chi phí, tăng thời gian
ứ đọng vốn
Chất lượng công trình không đảm bảo do sai sót trong công tác khảo sát, thiết kế; hoặc
thiếu trách nhiệm, bớt xén trong quá trình thi
công; cũng như giám sát, đốc thúc thi công
Trình độ quản lý kém hoặc có nhiều biểu hiện
tiêu cực
Do thiếu năng lực kiểm tra, giám sát của chủ đầu tư nên nhà thầu cố tình gian lận khối
lượng và chất lượng thi công, dẫn đến tình
trạng lãng phí và thất thoát Không ít trường
hợp chủ đầu tư và nhà thầu thông đồng, thoả
thuận với nhau để ăn gian khối lượng và chất
lượng dẫn đến thất thoát, lãng phí và tiêu cực
trong đầu tư xây dựng
CBA
Thiếu thận trọng trong khâu lập và thẩm
định thiết kế kỹ thuật và thiết kế bản vẽ thi
công, lập và xét duyệt tổng dự toán, gây ra
các lãng phí trong giai đoạn này Giá cả vật tư
và đơn giá xây dựng cơ bản trong cơ chế thị
trường hiện nay cũng là nguyên nhân gây lãng
phí, thất thoát và tiêu cực không nhỏ, kể cả
việc mua bán, giá công trang thiết bị trong
cũng như ngoài nước Thường khi lập dự toán,
cơ quan tính dự toán theo đơn giá khu vực,
nhưng khi thi công lại thường tính giá vật tư ở
thời điểm thi công Mặt khác, chủng loại vật tư
thường rất đa dạng, dễ gây sơ hở trong khâu
phân loại để định đơn giá, dẫn đến tình trạng
tiêu cực, lãng phí và thất thoát
4.3 Rủi ro và quản lý rủi ro trong giai
đoạn kết thúc dự án
Đây là giai đoạn vận hành các kết quả
của dự án Rủi ro trong giai đoạn này có thể
bao gồm quản lý công tác thu phí kém hiệu
quả, xảy ra hiện tượng vi phạm định mức về
tải trọng sử dụng trong các công trình giao
thông, công tác duy tu, bảo dưỡng các công
trình giao thông không được thực hiện một cách chặt chẽ, tình trạng vô ý thức và phá hoại công trình xây dựng (đặt vật cản trên mặt cầu, đường, xây dựng các công trình trái phép hoặc phá huỷ các kết cấu công trình )
Sau khi xác định được các rủi ro trong giai đoạn này, nhà quản lý dự án cần có các biện pháp đề phòng và hạn chế các tác động bất lợi có thể gây ra cho dự án
Tài liệu tham khảo
[1] TS Nguyễn Xuân Hoμn, ThS Trịnh Thuỳ Anh
Bài giảng Quản trị dự án đầu tư giao thông vận tải
Trường Đại học Giao thông Vận tải Hà Nội, 2003
[2] Nguyễn Xuân Hải Quản lý dự án xây dựng nhìn
từ góc độ nhà nước, nhà đầu tư, nhà tư vấn, nhà thầu Nhà xuất bản Xây dựng, 2002
[3] PGS.TS Đoμn Thị Hồng Vân Quản trị rủi ro và
khủng hoảng Nhà xuất bản Thống kê, 2002
[4] TS Ngô Thị Ngọc Huyền, TS Lê Tấn Bửu,
ThS Nguyễn Thị Hồng Thu, ThS Bùi Thanh Hùng
Rủi ro trong Kinh doanh Nhà Xuất bản Thống kê -
2001
[5] Chris Chapman and Stephen Ward Project
Risk Management - Processes, Techniques and Insights John Wiley & Sons - 1999
[6] Roger Flanagan and George Norman Risk
Management and Construction Blackwell Scientific Publication, 1993
Management for Building Professionals Means Company, Inc
[8] Project Risk Management Handbook 1 st
Edition Caltrans - Office of Project Management Process Improvement
[9] A Guide to Project Management Body of
Knowledge (PMBOK Guide) Project Management
Institute, Newtown Square Pennsylvania USA
[10] Project Management: Body of Knowledge, fourth edition Miles Dixon - Association for Project
Management♦
