Nguyễn thị tường vi Bộ môn Kinh tế vận tải Khoa Vận tải – Kinh tế - Trường Đại học GTVT Tóm tắt: Bμi báo đề cập đến các nội dung cơ bản của kinh tế học qua khái niệm vμ những vấn đề chú
Trang 1ứng dụng kinh tế học trong nghiên cứu
thị trường vận tải
ThS Nguyễn thị tường vi
Bộ môn Kinh tế vận tải Khoa Vận tải – Kinh tế - Trường Đại học GTVT
Tóm tắt: Bμi báo đề cập đến các nội dung cơ bản của kinh tế học qua khái niệm vμ
những vấn đề chú ý khi nghiên cứu kinh tế học, kinh tế vi mô, kinh tế vĩ mô, việc giải quyết 3 vấn đề trọng tâm trong các mô hình kinh tế, nhưng chủ yếu đi sâu vμo kinh tế vi mô Sau khi nghiên cứu cung, cầu về hμng hoá, dịch vụ trên thị trường sẽ nghiên cứu hμnh vi ứng xử của các chủ thể ra quyết định trong nền kinh tế vμ các loại thị trường sẽ tiến hμnh nghiên cứu thị trường vận tải dưới góc độ kinh tế học Từ đặc điểm của ngμnh vận tải vμ sản phẩm vận tải, nghiên cứu cung, cầu vμ đặc điểm của cung, cầu vận tải trong thị trường vận tải Cuối cùng bμi báo đề cập đến hμnh vi của doanh nghiệp vận tải trong thị trường vận tải qua một số giải pháp của các doanh nghiệp vận tải nhằm đáp ứng tốt hơn cầu của thị trường vận tải
Summary: This article deals with basic contents of economics through economics
concept and issues concerned in researching economics, micro-economy, macro-economy, and solution to the three main issues arising in economic models, principally in micro-economy After research into goods and service demand and supply in market, behaviours of subjects making decisions in economy, markets as well as transportation market in terms of economics will be investigated Characteristics of transportation industry and its products, demand, supply, characteristics of transportation demand and supply in transportation market will be studied Finally, the article deals with behaviours of transportation enterprises in transportation market through several solutions of transportation enterprises for a better demand satisfaction of transportation market
KT-ML
Thị trường vận tải là một chủ đề rất rộng
Để nghiên cứu thị trường vận tải có thể có rất
nhiều chiều hướng khác nhau, tuy nhiên mỗi
một cá nhân, mỗi một doanh nghiệp đều có
mục đích chung nhất khi nghiên cứu thị trường
vận tải là tối đa hoá lợi ích của mình Với mục
đích như vậy ứng dụng kinh tế học trong
nghiên cứu thị trường vận tải nhằm giúp cho
các doanh nghiệp vận tải có hiểu biết nhất
định về thị trường vận tải để đưa ra những giải
pháp nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu thị trường vận tải
Kinh tế học đề cập đến những vấn đề cơ bản của hoạt động kinh tế, nó nghiên cứu cách thức xã hội giải quyết ba vấn đề: sản xuất là gì? sản xuất như thế nào? sản xuất cho ai? Việc giải quyết ba vấn đề kinh tế cơ bản của nền kinh tế là khác nhau trong các mô hình kinh tế Trong mô hình kế hoạch hoá tập trung ba vấn đề trên đều do nhà nước
Trang 2quyết định cho nên dẫn đến hạn chế khả
năng tăng trưởng kinh tế, tạo ra một cơ chế
kinh tế kém năng động, thủ tiêu các động lực
kinh tế Còn trong mô hình kinh tế thị trường tự
do ba vấn đề trên đều do thị trường quyết
định, trong cơ chế thị trường tự do giá cả là
yếu tố cơ bản điều tiết nền kinh tế Trong mô
hình kinh tế hỗn hợp (nền kinh tế thị trường có
sự điều tiết của nhà nước) cả thị trường và
chính phủ giải quyết 3 vấn đề cơ bản của nền
kinh tế
Kinh tế học là môn khoa học xã hội
nghiên cứu và giải thích hành vi của con
người, nó có tính hợp lý tương đối, có tính toàn
diện, tổng hợp Đối tượng nghiên cứu của kinh
tế học là hành vi của con người liên quan đến
sản xuất, trao đổi và sự dụng các hàng hoá
dịch vụ vì vậy nó được ứng dụng trong nhiều
lĩnh vực kinh tế xã hội
ở phạm vi và góc độ khác nhau người ta
chia kinh tế học thành kinh tế vi mô và kinh tế
vĩ mô Kinh tế vi mô là một khoa học quan tâm
đến việc lựa chọn nghiên cứu phân tích các
vấn đề kinh tế cụ thể của các tế bào kinh tế
trong một nền kinh tế, nó đề cập đến hoạt
động của các đơn vị kinh tế đơn lẻ Kinh tế vĩ
mô nghiên cứu sự vận động và những mối
quan hệ kinh tế chủ yếu của một đất nước
trên bình diện toàn bộ nền kinh tế, kinh tế vĩ
mô nghiên cứu nền kinh tế như một tổng thể
và sự tương tác giữa các bộ phận trong nền
kinh tế
Kinh tế học vi mô đề cập đến hoạt động
của người tiêu dùng qua cầu hàng hoá và dịch
vụ, cách thức tiêu dùng tối ưu, nghiên cứu
hoạt động của doanh nghiệp (người sản xuất)
qua cung hàng hoá, dịch vụ, mục tiêu và cách
thức để doanh nghiệp đạt được mục tiêu của
mình trong hoạt động sản xuất kinh doanh, sự
phối hợp các yếu tố đầu vào của doanh
nghiệp, nghiên cứu các công cụ, phương pháp
điều tiết của chính phủ
Cầu là số lượng hàng hoá, dịch vụ mà người mua sẵn sàng và có khả năng mua ở các mức giá khác nhau trong một thời gian nhất định Cầu về hàng hoá và dịch vụ chịu
ảnh hưởng bởi các yếu tố sau:
- Giá cả của bản thân hàng hoá, dịch vụ
đó
- Thu nhập của người tiêu dùng
- Giá cả hàng hoá liên quan
- Quy mô thị trường
- Thị hiếu của người tiêu dùng
- Kỳ vọng Người tiêu dùng bị ràng buộc bởi thu nhập và giá cả, vì vậy để tối đa hoá lợi ích tiêu dùng thì phải thoả mãn điều kiện lợi ích biên tính trên 1 đồng chi mua các loại hàng hoá
Cung là số lượng hàng hoá, dịch vụ mà người bán sẵn sàng và có khả năng bán ở các mức giá khác nhau trong một khoảng thời gian nhất định Cung về hàng hoá dịch vụ phụ thuộc vào các yếu tố sau:
- Công nghệ sản xuất
- Giá cả yếu tố đầu vào
- Chính sách thuế của Chính phủ
- Số lượng người sản xuất
- Kỳ vọng Mục tiêu của người bán (các doanh nghiệp) là tối đa hoá lợi nhuận bằng cách lựa chọn mức sản lượng tốt nhất để sản xuất
Muốn đạt được mục đích đó các doanh nghiệp cần phải kết hợp các yếu tố đầu vào hợp lý nhất, quản lý được chi phí sản xuất của mình
Trang 3để có nguyên tắc lựa chọn đầu vào phù hợp
với mục tiêu của mình
Thị trường là một tập hợp các giàn xếp
mà thông qua đó người bán và người mua
thông qua đó tiếp xúc với nhau để trao đổi
hàng hoá và dịch vụ, các thành viên tham gia
thị trường đều tìm cách tối đa hoá lợi ích của
mình Có nhiều cách phân loại thị trường
nhưng ở góc độ cạnh tranh hay độc quyền có
ba loại thị trường là: Thị trường cạnh tranh
hoàn hảo, thị trường độc quyền và cạnh tranh
không hoàn hảo
Việc quyết định mức sản lượng, giá cả và phương thức tối đa hoá lợi nhuận của các
doanh nghiệp trong mỗi thị trường là khác
nhau
Vận tải là ngành sản xuất vật chất đặc biệt vì nó có đầy đủ cả ba yếu tố cơ bản của
ngành sản xuất vật chất và có thêm những
đặc điểm riêng biệt sau:
KT-ML
- Sản phẩm của ngành vận tải không phải là sản phẩm vật chất cụ thể, khi kết thúc
quá trình vận tải thì sản phẩm vận tải được
tiêu thụ ngay
- Sản xuất vận tải không tạo ra sản phẩm mới mà là sựdi chuyển vị trí của đối tượng cần
chuyên chở
- Sản phẩm vận tải không có khả năng
dự trữ
- Vận tải không tạo ra giá trị của hàng hoá nhưng làm thay đổi giá trị sử dụng của
hàng hoá
- Trong vận tải không có nguyên vật liệu
là cơ sở tạo thành sản phẩm song tỷ trọng chi
phí nhiên liệu chiếm khá lớn trong giá thành
sản phẩm vận tải
Thị trường vận tải là nơi diễn ra hoạt
động mua và bán sản phẩm vận tải theo giá cước vận tải đã được thoả thuận giữa người mua (chủ hàng) và người bán (chủ phương tiện vận tải) Khi nghiên cứu thị trường vận tải các doanh nghiệp vận tải cần phải nắm được cung, cầu và đặc điểm của cung, cầu vận tải
để từ đó có giải pháp đáp ứng được cầu vận chuyển đồng thời đạt được mục tiêu của mình Cầu vận tải được hiểu là số lượng hàng hoá, hành khách muốn được vận chuyển và
có khả năng thanh toán cước phí ở các mức cước (giá cả) khác nhau trong một khoảng thời gian nhất định nhưng khác với cầu các loại hàng hoá, dịch vụ khác nói đến cầu vận tải phải xác định luồng, tuyến, thời gian vận chuyển và các yêu cầu vận chuyển, phương thức vận chuyển…
Cầu vận tải được hình thành do có sự phân bố tài nguyên, phân bố lực lượng sản xuất, cơ sở văn hoá, phân công và chuyên môn hoá sản xuất Cầu vận tải có những đặc
điểm sau:
- Cầu vận tải là cầu phát sinh
- Cầu vận tải ít có khả năng thay thế, sự thay thế trong vận tải chỉ là sự thay thế về phương thức vận tải này bằng phương thức vận tải khác
- Sự thay đổi giá cước tác động chậm đến cầu vận tải
- Cầu vận tải có xu hướng bão hoà và tăng chậm so với sự phát triển chung của nền kinh tế
Cầu vận tải mang tính xã hội sâu sắc
- Cầu vận tải biến động theo thời gian và không gian
Khi xã hội có cầu vận tải thì các doanh nghiệp vân tải sẽ cung ứng sản phẩm vận tải
Trang 4để đáp ứng cầu đó và để thu được lợi nhuận
Cung vận tải là số lượng hàng hoá, hành
khách mà các doanh nghiệp vận tải có khả
năng và sẵn sàng vận chuyển ở các giá cước
(giá cả) khác nhau trong một khoảng thời gian
nhất định
Cung vận tải chịu ảnh hưởng của các yếu
tố như: giá cước vận tải, giá cả các yếu tố đầu
vào trong sản xuất vận tải, công nghệ vận
tải Cung vận tải có những đặc điểm sau:
- Cung vận tải thể hiện bằng “năng lực
sản xuất”
- Cung vận tải có khả năng đáp ứng khá
nhanh nhạy với cầu của thị trường
- Cung trong vận tải co giãn chậm
- Cung vận tải mang tính đồng nhất
- Cung vận tải không mang tính liên tục
- Khả năng cung của mỗi phương thức
vận tải chứa đựng yếu tố độc quyền tự nhiên KT-ML
- Cung trong vận tải thường ít tương ứng
với cầu
- Giá cả tác động chậm đến cung vận tải
Vận tải ngày nay đã làm được một việc
mà trong nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung
không làm được đó là đáp ứng khá tốt cầu vận
tải Mối quan hệ giữa vận tải và hành khách
không còn là quan hệ xin cho mà là quan hệ
bình đẳng hai bên cùng có lợi Vì sự tồn tại và
phát triển của mình, các doanh nghiệp vận tải
đã ra sức nâng cao chất lượng dịch vụ vận tải,
tìm mọi cách thoả mãn tối đa đòi hỏi của
khách hàng, chính điều này đã làm chất lượng
vận tải ngày càng tốt hơn Tuy nhiên vẫn còn
những tồn tại, cụ thể:
- Trong vận tải đường sắt: Vận tải đường
sắt diễn ra trên một tuyến trục đơn điệu, rất
khó khăn thực hiện vận tải từ cửa đến cửa, từ kho đến kho Tốc độ vận tải đường sắt thấp, toa xe chở khách, chở hàng cũ kỹ, lạc hậu thiếu tiện nghi hiện đại Công nghệ vận tải lạc hậu, ít được đổi mới
- Trong vận tải ô tô: Do cạnh tranh không lành mạnh nên trật tự vận tải hỗn loạn, chất lượng phương tiện kém, tai nạn giao thông gia tăng, tổ chức manh mún phân tán, năng suất thấp
Những tồn tại trên là do những nguyên nhân sau:
- Do cơ sở hạ tầng trong ngành vận tải yếu kém
- Do năng lực của các doanh nghiệp vận tải còn thấp
- Do giá cước vận tải còn tương đối cao
so với thu nhập của người dân
- Do việc chấp hành luật lệ an toàn giao thông chưa tốt
- Do tâm lý của người dân chưa tin tưởng vào phương tiện vận tải công cộng
- Do còn có sự buông lỏng quản lý của Nhà nước đối với hoạt động vận tải
Trên cơ sở cung, cầu và đặc điểm của cung cầu trong thị trường vận tải cần phải có các giải pháp tăng cung, tăng cầu trên thị trường vận tải Muốn tăng cung các doanh nghiệp vận tải cần phải:
- Nâng cao chất lượng phương tiện: Nâng cao chất lương kỹ thuật phương tiện là một biện pháp quan trọng để tăng cung và được tiến hành như sau:
+ Loại bỏ phương tiện đã quá hạn sử dụng không đủ điều kiện an toàn để hoạt
động
Trang 5+ Bảo dưỡng sửa chữa phương tiện
đúng kỳ, đảm bảo chất lượng bảo dưỡng sửa
chữa
+ Đầu tư đổi mới phương tiện vận tải
- Đổi mới công tác quản lý của doanh nghiệp: Bộ phận quản lý không trực tiếp làm
ra sản phẩm vận tải nhưng là lực lượng tổ
chức quản lý toàn bộ hoạt động của doanh
nghiệp vận tải vì vậy cần đổi mớí theo hướng
sau:
+ Tinh giảm gọn nhẹ bộ máy quản
lý
+ Tiêu chuẩn hoá cán bộ và công nhân viên
+ Đào tạo và đào tạo lại cán bộ công nhân viên cho phù hợp với yêu cầu và
trình độ phát triển khoa học kỹ thuật
+ Nâng cao trách nhiệm của nhân viên quản lý
KT-ML
- Công tác tiếp thị quảng cáo: Do cầu vận tải là cầu phát sinh vì vậy công tác tiếp thị
quảng cáo có vai trò rất quan trọng Muốn làm
tốt công tác tiếp thị cần phải tìm hiểu được
khối lượng sản xuất, quy hoạch phát triển kinh
tế của từng vùng, sở thích đi lại của người dân
để xác định chính xác cầu vận tải Công tác
tiếp thị phải đưa được thông tin về giá cước,
về chất lượng phục vụ đến khách hàng
thông qua các hình thức quảng cáo
- Đa dạng hoá phương thức phục vụ: Cầu
về vận tải mang tính xã hội sâu sắc và biến
đổi theo không gian và thời gian chính vì vậy
doanh nghiệp vận tải cần có phương thức
phục vụ thích hợp như phương thức vận tải
chất lượng cao, hợp đồng cung ứng dịch vụ
trọn gói hoặc các hình thức phục vụ khác theo
yêu cầu khách hàng Muốn đa dạng hoá
phương thức phục vụ đòi hỏi doanh nghiệp vận tải phải dự trữ năng lực sản xuất để kịp thời đáp ứng nhu cầu tại mọi nơi, mọi lúc
Để tăng cầu vận tải các doanh nghiệp cần phải có chính sách về giá Giá cước phải xác định cho từng khách hàng, mặt hàng vận chuyển, trong từng thời kỳ, trong mối quan hệ
so sánh giá cước với các đơn vị vận tải cạnh tranh Giá cước phải là công cụ thực sự để kích cầu vì giảm giá cước sẽ thoả mãn được nhiều hơn cầu vận tải và tạo điều kiện tăng lợi nhuận của doanh nghiệp Cầu vận tải co giãn
ít (ED<1) và khả năng thay thế thấp vì vậy khi xây dựng chính sách giá các doanh nghiệp cần vận dụng mối quan hệ giữa độ co giãn của cầu với doanh thu để đạt được mục tiêu của mình
Trên đây là một số ứng dụng cơ bản nội dung kinh tế học trong nghiên cứu thị trường vận tải Thị trường vận tải là một vấn đề rộng
và phức tạp nhưng trong phạm vi bài báo này chỉ đi sâu nghiên cứu cung, cầu trong thị trường vận tải, những đặc điểm của cung, cầu vận tải và đưa ra các giải pháp của doanh nghiệp vận tải nhằm đáp ứng tốt hơn cầu vận tải và đạt được hiệu quả cao trong sản xuất vận tải
Tài liệu tham khảo
[1] Nguyễn Thị Tường Vi, Lê Thị Thanh Hằng, Phan Hoμi Nam Kinh tế học, Trường ĐHGTVT,
2004
[2] Nguyễn Văn Điệp, Chu Kiều Linh, Nguyễn Thị Tường Vi, Đỗ Thị Ngọc Điệp Kinh tế vận tải,
Trường ĐHGTVT, 2003
[3] Nguyễn Thị Tường Vi, Lê Thị Thanh Hằng Đề
tài nghiên cứu khoa học sinh viên “Một số vấn đề trong thị trường vận tải”♦