Một số giải pháp giảm nhẹ rủi ro trong các dự án xây dựng công trình giao thông ở Việt nam Trịnh thùy anh Bộ môn Quản trị Kinh doanh Trường Đại học Giao thông Vận tải Tóm tắt: Dự án xâ
Trang 1Một số giải pháp giảm nhẹ rủi ro trong các dự án
xây dựng công trình giao thông ở Việt nam
Trịnh thùy anh
Bộ môn Quản trị Kinh doanh Trường Đại học Giao thông Vận tải
Tóm tắt: Dự án xây dựng công trình giao thông ở nước ta hiện nay phát sinh rất nhiều rủi
ro phức tạp, đa dạng vμ khó lường Quản lý rủi ro dự án lμ một lĩnh vực còn nhiều bỏ ngỏ Bμi viết nhằm đánh giá tổng quan về công tác quản lý rủi ro trong các dự án xây dựng công trình giao thông hiện tại, từ đó đề xuất một số giải pháp giảm nhẹ rủi ro trong tình trạng cụ thể của Việt Nam hiện nay
Từ khoá: quản lý rủi ro, rủi ro dự án, dự án xây dựng công trình giao thông
Summary: Risks are diversified, complicated and unpredictable in transport construction
projects Project risk management is the field that requires more concern This paper aims to review overall situations of risk management in existing transport construction projects Based
on that, solutions to risk elimination in Vietnamese context are proposed
Key words: risk management, project risk, transport construction project
I Đánh giá rủi ro vμ công tác quản
lý rủi ro trong dự án xây dựng
CTGT ở Việt Nam hiện nay
Đặc điểm dự án xây dựng công trình giao
thông (DAXD CTGT) đã tác động đến khả
năng xuất hiện rủi ro trong các giai đoạn của
dự án
Trong giai đoạn chuẩn bị dự án, các rủi ro
do sai lầm về chủ trương đầu tư, sai sót trong
công tác kế hoạch đầu tư sẽ gây mất hiệu quả
đầu tư, gây hậu quả nghiêm trọng như lãng phí,
thất thoát bao gồm cả lãng phí trực tiếp và lãng
phí gián tiếp
Trong giai đoạn thực hiện dự án, các rủi ro
liên quan đến khảo sát thiết kế, đền bù GPMB,
bố trí vốn và sử dụng vốn, lựa chọn nhà thầu, thi công, nghiệm thu, quản lý và triển khai thực hiện dự án, thanh quyết toán do nhiều nguyên nhân gây ra, mà nguyên nhân chủ yếu là cơ chế, thiếu vốn, tình trạng nợ đọng, trình độ năng lực quản lý yếu kém; các rủi ro này gây hậu quả lãng phí, thất thoát, làm cho đồng vốn
sử dụng kém hiệu quả
Trong giai đoạn khai thác dự án, có thể xảy
ra các rủi ro do quản lý khai thác chưa chặt chẽ, triệt để, bảo dưỡng sửa chữa không được quan tâm và chi phí cho công tác này không đầy đủ, công tác dự báo sai sót Nguyên nhân do thiếu cơ chế, chế tài về quản lý và khai thác Các rủi
ro này dẫn đến hậu quả là không đảm bảo các
Trang 2hiệu quả tài chính và kinh tế xã hội dự án
Hiện nay ở nước ta, khoa học về rủi ro còn
thấp Các bên liên quan đến dự án nhìn chung
còn thụ động và hoàn toàn phụ thuộc vào các
yếu tố ngoại cảnh tác động trong việc ứng phó
với rủi ro Ngay trong nghị định về quản lý đầu
tư xây dựng số 16/NĐ-CP cũng chỉ dùng thuật
ngữ sự cố Khái niệm sự cố thì nhỏ hẹp hơn
khái niệm rủi ro, và ám chỉ các vấn đề liên
quan đến kỹ thuật
Công tác quản lý rủi ro ở Việt Nam có thể
nói là đang ở xuất phát điểm 0 Hiện tại chúng
ta có rất nhiều rào cản lớn hạn chế quản lý rủi
ro dự án như: chưa có cơ chế quản lý rủi ro dự
án, còn thiếu các điều kiện cần như các yếu tố
về thời gian, nguồn lực, kinh phí cho công tác
quản lý rủi ro dự án; các nhà quản lý chưa
quen thuộc với khái niệm về quản lý rủi ro dự
án, lợi ích của việc quản lý rủi ro chưa được
chứng thực cụ thể, khách hàng hiện tại cũng
như các đối tác liên quan không có nhu cầu về
quản lý rủi ro; chúng ta còn thiếu chuyên gia
trong lĩnh vực quản lý rủi ro dự án, kinh nghiệm
về quản lý rủi ro trong thực tiễn vẫn còn nghèo
nàn; mặt khác thông tin giữa các đối tác tham
gia dự án, giữa các thành viên dự án không
được trao đổi và cập nhật thường xuyên cũng
là một yếu tố hạn chế Chúng ta chưa ý thức
được một cách rõ ràng việc cần phải quản lý rủi
ro để dự án không bị phát sinh chi phí, không bị
kéo dài thời gian và chất lượng công trình được
đảm bảo
Việc thực hiện đầu tư chủ yếu theo cơ chế
xin - cho, các chủ đầu tư là người thay mặt nhà
nước chịu trách nhiệm về đầu tư, tuy nhiên ở
đây mới nâng cao quyền lợi của chủ đầu tư,
còn trách nhiệm chưa gắn kết thực sự, vì vậy
có thể nói chính cơ chế này đã tự nó tạo ra rất nhiều rủi ro trong cả quá trình đầu tư Một số tác động điển hình của cơ chế này chẳng hạn như trong quá trình làm thầu, tiền ứng trước cho nhà thầu trong hợp đồng ghi từ 10 - 20% nhưng
để được ứng trước như vậy lại là cả một vấn đề Khi có sự điều chỉnh thiết kế, điều chỉnh khối lượng thi công (phần lớn các dự án), nhà thầu chờ các cơ quan có thẩm quyền duyệt thì quá lâu, nên đã có nhiều tiêu cực xảy ra Nhà thầu phải chịu đựng và cố gắng quan hệ tốt với chủ
đầu tư, các cơ quan quản lý nhà nước Việc giải phóng mặt bằng thuộc trách nhiệm chủ đầu tư, nhưng thiệt hại thì nhà thầu chịu toàn bộ Từ khi có Luật X ây dựng đầu năm 2005, bộ máy quản lý chưa kịp thích ứng, mọi trục trặc do các quy định mới cũ vênh nhau nhà thầu phải chịu trận Trượt giá nguyên nhiên vật liệu nhiều trường hợp chủ đầu tư cũng chưa hỗ trợ giúp
đỡ nhà thầu để điều chỉnh dự toán, mặc nhà thầu tự xoay xở Những tác động tiêu cực này góp phần khiến nhà thầu có những dối trá, làm
ăn thiếu trung thực để bù lại những thiệt hại mà
họ phải chịu
ii Một số giải pháp giảm nhẹ rủi ro DAXD CTGT trong tình trạng hiện nay
1 Giải pháp giảm nhẹ rủi ro ở giai
đoạn chuẩn bị dự án
Các giải pháp giảm nhẹ rủi ro ở khâu chủ trương đầu tư: các giải pháp này nhắm vào
công tác quy hoạch và nâng cao chất lượng chủ trương đầu tư Cần tạo được khuôn khổ pháp lý trong quy hoạch; đổi mới nội dung phương pháp quy hoạch; nâng cao chất lượng
Trang 3dự báo; tăng cường vốn cho công tác quy
hoạch Việc kiện toàn, nâng cao chất lượng
chủ trương đầu tư, có cơ chế gắn kết quyền lợi
và trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước
và chủ đầu tư trong xác định chủ trương đầu
tư cũng đóng vai trò rất quan trọng
Các giải pháp khắc phục rủi ro trong
khâu quyết định đầu tư: cần tăng cường phân
cấp việc lập, thẩm định và phê duyệt các dự
án đầu tư cho đơn vị, địa phương và lập lại kỷ
cương thực hiện nghiêm ngặt trình tự đầu tư
xây dựng cơ bản
Các giải pháp khắc phục rủi ro trong bố
trí vμ sử dụng vốn: phải đổi mới công tác kế
hoạch phân bổ vốn đầu tư; chấm dứt tình
trạng ghi kế hoạch đầu tư xây dựng với các dự
án chưa đủ thủ tục xây dựng, chưa đủ điều
kiện về vốn và nguồn vốn
2 Các giải pháp giảm nhẹ rủi ro giai
đoạn thực hiện DA
Trong giai đoạn thực hiện dự án có rất
nhiều rủi ro gây ra do thực trạng bất bình đẳng
trong quan hệ chủ đầu tư, nhà thầu, tư vấn và
bắt nguồn từ cơ chế xin - cho
Các giải pháp khắc phục rủi ro trong
khâu khảo sát thiết kế: cần kiện toàn quy chế
về thẩm quyền phê duyệt và uỷ quyền phê
duyệt thiết kế kỹ thuật, tổng dự toán dự án
đầu tư Ngoài ra nên có cơ chế phát huy tính
tự chủ, tự chịu trách nhiệm của tư vấn; nâng
cao năng lực, ý thức của tư vấn; thống nhất
quy trình quy phạm thiết kế
Các giải pháp khắc phục rủi ro trong
khâu đền bù, giải phóng mặt bằng: kiện toàn
công tác quản lý đền bù và giải phóng mặt
bằng Phải có cơ chế gắn trách nhiệm và quyền lợi của các bên liên quan, đặc biệt là chủ đầu tư để đảm bảo giải phóng mặt bằng
đúng tiến độ
Các giải pháp liên quan đến huy động vμ
sử dụng vốn: thực hiện xã hội hoá trong đầu tư
xây dựng, có cơ chế khuyến khích đa dạng hoá nguồn vốn theo các dạng BOT, BTO Lập quỹ
đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng tư vấn (quỹ
đường bộ) huy động nhiều nguồn vốn trong xã hội để xây dựng CTGT Một số giải pháp khác như: cho phép công ty cổ phần, doanh nghiệp nhà nước phát hành trái phiếu huy động vốn xây dựng CTGT; đẩy mạnh cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước; phát triển thị trường chứng khoán và quốc tế hoá trong xây dựng cơ bản cũng là các biện pháp quan trọng trong huy
động và sử dụng vốn
Các giải pháp khắc phục rủi ro trong khâu lựa chọn nhμ thầu: cần thiết lập cơ chế
đấu thầu, có giải pháp quản lý phù hợp Có cơ chế, chế tài đối với vấn đề thông đồng, thông tin công khai về năng lực các đối tác liên quan trong dự án
Các giải pháp khắc phục rủi ro trong thi công, nghiệm thu: hoàn thiện hệ thống tiêu
chuẩn, quy chuẩn, các chỉ tiêu, định mức kinh
tế - kỹ thuật phục vụ quản lý đầu tư xây dựng
Các giải pháp trong quản lý vμ triển khai thực hiện dự án: ban hành các chế tài mạnh
điều tiết trách nhiệm các đối tượng tham gia trong DAXD CTGT Mặt khác phải cải cách thủ tục hành chính trong xây dựng; tăng cường thanh tra, kiểm tra, kiểm định chất lượng xây dựng; và giải pháp nâng cao năng lực các đối tượng tham gia dự án cũng là giải
Trang 4pháp quan trọng
Các giải pháp trong quyết toán vốn đầu
tư, bμn giao công trình: xây dựng, công khai
quy trình kiểm soát thanh toán vốn đầu tư,
kiện toàn công tác thẩm tra phê duyệt quyết
toán vốn đầu tư
3 Các giải pháp khắc phục rủi ro
trong giai đoạn khai thác
Cần quy định rõ trách nhiệm, lợi ích của
đối tượng quản lý khai thác CTGT Có biện
pháp huy động vốn đầu tư bảo trì CTGT,
hình thành từ nguồn thu phí cầu đường, vốn
ngân sách, vốn vay Việc chuyển giao
quyền thu phí sử dụng đường bộ có thời
hạn, hợp đồng và đấu thầu thu phí để
chuyển giao rủi ro cũng là một giải pháp tốt
Cần có cơ chế đấu thầu duy tu bảo dưỡng
công trình, cho phép ký hợp đồng khai thác,
quản lý sử dụng CTGT Ngoài ra việc xem
xét, nghiên cứu kỹ lưỡng vấn đề lãi suất, sự
biến động của giá cả trong tương lai cũng
cần được chú ý hơn
iii Kết luận
Các rủi ro này do nhiều nguyên nhân
khác nhau gây ra, và dẫn đến nhiều hậu quả
nghiêm trọng ảnh hưởng đến dự án Việc đề
xuất một số biện pháp giảm nhẹ các rủi ro đối
với các DAXD CTGT trong điều kiện hiện nay
là hết sức cấp thiết và có ý nghĩa khoa học
cũng như thực tiễn Kiến nghị các cấp có thẩm
quyền sớm hình thành hệ thống quản lý đầu
tư và xây dựng gọn nhẹ, tạo hành lang pháp lý
trong xây dựng cơ bản, tạo dựng môi trường
kinh doanh cho các bên liên quan, nâng cao
năng lực thiết kế, xây dựng, quản lý, khai thác,
cải cách cơ chế, thủ tục Ngoài ra cũng cần quan tâm thích đáng đến công tác quản lý rủi
ro dự án
Tài liệu tham khảo
[1] Trịnh Thuỳ Anh (2005), "Một số vấn đề về rủi ro
dự án và quản lý rủi ro dự án", Tạp chí Khoa học Giao thông Vận tải, số 12, tháng 11 năm 2005
[2] Bộ Giao thông Vận tải (2003), Đề án nhu cầu
vốn cho công tác quản lý bảo trì đường bộ (phần quốc lộ), Hà Nội
[3] Bộ Giao thông Vận tải (2005), Tài liệu Giai
đoạn hai Chương trình đào tạo nâng cao năng lực cán bộ ngành đường bộ - HRP2, Hà Nội
[4] Bộ Xây dựng (2004), Đề án chống lãng phí, thất
thoát trong đầu tư xây dựng, Hà Nội
[5] PGS TS Thái Bá Cẩn (2003), Quản lý tài
chính trong lĩnh vực đầu tư xây dựng, NXB Tài chính - 2003
[6] Jay Christensen, Project Risk Management,
CADENCE Management Corporation
[7] Kiyoshi Kobayashi, "Chia xẻ rủi ro khi triển khai
các dự án quốc tế trên quan điểm của những hợp
đồng chưa hoàn chỉnh", tài liệu Hội thảo quốc tế về quản lý rủi ro đường bộ, do PIARC và Bộ GTVT Việt Nam tổ chức
[8] Roger Flanagan and George Norman (1993),
Risk Management and Construction, Blackwell