nguyễn sỹ ngọc Bộ môn Cơ học đất Khoa Công trình - Trường ĐHGTVT Tóm tắt: Cải tiến phương pháp giảng dạy nhằm đề cao tinh thần tự học, tự tìm hiểu của sinh viên, giúp cho sinh viên hi
Trang 1thử cải tiến phương pháp giảng dạy môn học địa chất công trình cho
sinh viên hệ chính quy
TS nguyễn sỹ ngọc
Bộ môn Cơ học đất Khoa Công trình - Trường ĐHGTVT
Tóm tắt: Cải tiến phương pháp giảng dạy nhằm đề cao tinh thần tự học, tự tìm hiểu của
sinh viên, giúp cho sinh viên hiểu bμi tốt hơn, thuộc bμi dễ hơn vμ lμm quen với cách trả lời câu hỏi để tạo điều kiện cho sinh viên có thể đạt kết quả cao hơn trong kỳ thi kết thúc môn học
Summary: Improvement of teaching methods their lessons is to encourage self - study of
students, to help them better understand, easier learn by - heart and to familiar with the good way to answer the questions, creating condition for them to get the best result in examination
i Một vμi đặc điểm về dạy vμ
học môn học địa chất công trình
Địa chất công trình là môn học sử dụng
những tri thức địa chất vào việc xây dựng
công trình Theo F.G.Bell (Bộ môn địa chất và
địa chất ứng dụng của Trường Đại học Natal,
Durban, Nam Phi) thì có thể định nghĩa đơn
giản: Địa chất công trình là sự ứng dụng của
địa chất vào thưc tế công trình, hay nói một
cách khác, nó liên quan đến những yếu tố địa
chất có ảnh hưởng tới địa điểm, thiết kế, xây
dựng và bảo quản công trình Giáo sư V Đ
Lomtadze (Bộ môn địa chất công trình Trường
Đại học Mỏ - Leningrad) cho rằng Địa chất
công trình là môn khoa học về các điều kiện
địa chất để xây dựng công trình, về cách sử
dụng hợp lý môi trường địa chất và bảo vệ nó
khỏi tác hại do các quá trình và hiện tượng địa
chất gây nên, nó là bộ phận chính của khoa
học về trái đất
Riêng ở Trường ta, vì không phải là
trường chuyên sâu về địa chất nên môn học
Địa chất công trình tuy là một môn cơ sở
nhưng lại rất tổng hợp Nó bao gồm cả những
khái niệm chung của môn học địa chất đại
cương và cả những khái niệm của những môn học chuyên ngành như kiến tạo, địa chất cấu tạo, khoáng vật, thạch học, địa chất thuỷ văn,
địa chất động lực, địa chất công trình nghĩa
là môn học địa chất công trình sẽ phải sử dụng đến những điểm cơ bản nhất của gần 10 môn học khác mà cũng chỉ được gói gọn trong một thời lượng rất khiêm tốn là 60 tiết Do vậy, nhiều vấn đề không thể được trình bày một cách cặn kẽ, nhiều công thức không thể được chứng minh một cách liên tục, rành mạch
được Tuy nhiên, vì là môn học địa chất cơ sở nên nội dung của Địa chất công trình cũng không quá nặng về lý thuyết xa xôi, những tính toán rắc rối nên có những phần sinh viên
có thể tự đọc và hiểu được: như khi mô tả các loại đất đá, các hiện tượng địa chất, các phương pháp khảo sát Địa chất công trình Phần còn lại là một số công thức phải chứng minh và có thể chứng minh được: như khi tìm
sự liên hệ giữa các chỉ tiêu tính chất của đất
đá, các công thức tính toán cho nước dưới đất hay trong các điều kiện phát sinh các hiện tượng địa chất phức tạp
Vì vậy, khi dạy môn học này, có những phần như kể chuyện nhưng cũng có phần phải
Trang 2phân tích, nghiên cứu tính toán để tìm ra công
thức cuối cùng và như vậy đối với người dạy
khi giảng sẽ phải biết nhiều chuyện xung
quanh những vấn đề mà mình định giảng,
đồng thời phải nắm chắc những kiến thức cơ
bản của các môn cơ sở có liên quan đến Địa
chất công trình như toán, lý, hoá, sức bền vật
liệu
Đối với người học, cái khó không phải là
đã được truyền thụ những vấn đề quá phức
tạp đến nỗi không thể hiểu được, hoặc đã gặp
những công thức không thể chứng minh lại
được, mà thường là chưa tìm ra được những
đặc điểm riêng, cách phân biệt giữa các đối
tượng nghiên cứu (như các loại đá, các loại
đất) hay chưa phân biệt được rõ ràng các hiện
tượng địa chất để không bị nhầm lẫn trong khi
trả lời, hoặc kỹ năng tính toán chưa thành thạo
để tìm ra được các đáp số đúng sau khi đã áp
dụng đúng công thức Mặt khác, vì môn thi
Địa chất công trình là thi bằng hình thức vấn
đáp, nên phần nào cũng là khó cho những
sinh viên không quen với cách trình bày
miệng, tâm lý khi thi vấn đáp chưa vững vàng
Vì vậy, tuy môn học Địa chất công trình
không phải là môn khó, nhưng kết quả thi lại
không phải là cao Chưa có sinh viên nào đạt
điểm tuyệt đối, chưa có lớp sinh viên nào đạt
kết quả thi tới 90% mà thường chỉ khoảng xấp
xỉ 80%, thậm chí có lớp thi chưa đạt được tới
50%!
Nguyên nhân của việc đạt kết quả không
cao của các lớp sinh viên có thể là:
- Một số sinh viên chưa chăm học hay
chưa biết cách bố trí thời gian hợp lý cho môn
học (học chưa hết cũng vẫn phải thi)
- Sinh viên chưa biết cách học Mặc dù
khi làm quen với môn học, giáo viên đã hướng
dẫn phương pháp học như thế nào, nhưng
sinh viên không nhớ, không thực hiện, nên
vào thi không phân biệt được các loại đất đá,
các hiện tượng địa chất và đã trả lời lẫn, sai
khi trả thi
- Kỹ năng tính toán còn kém, hay sai và nhất là khi không có máy tính
- Chưa biết trình bày vấn đề
- Bộ môn coi thi chặt, nghiêm túc nên không có điều kiện sử dụng “phao” và tận dụng sự giúp đỡ của bạn bè
ii Cải tiến phương pháp giảng dạy
Việc giảng dạy môn học Địa chất công trình cho sinh viên hệ chính quy xưa nay vẫn theo phương pháp truyền thống là thầy giảng, sinh viên ghi chép, về nhà học bài làm sinh viên tiếp thu một cách thụ động, không tranh thủ thời gian học trong những ngày thường mà dồn tất cả vào mấy ngày học thi Như vậy sẽ không động viên được khả năng tự học, tự nghiên cứu của sinh viên và khi học thi sẽ rất mất thì giờ, khó nhớ và khó thuộc bài Mục
đích của việc cải tiến phương pháp giảng dạy
là nhằm động viên năng lực tư duy của sinh viên, tạo cho họ khả năng hiểu bài, nhớ bài, thuộc bài dễ hơn và trình bày tốt hơn để đạt
được kết quả cao hơn trong kỳ thi vấn đáp kết thúc môn học
Việc học tập của sinh viên đại học lẽ ra chủ yếu phải là tự học Giáo sư Trần Văn Giầu
có đưa ra một công thức là “đại học = tự học” nghĩa là phải tự học là chính trong quá trình
được đào tạo đại học Đương nhiên, việc tự học chỉ có thể thực hiện được trên cơ sở vật chất của việc học được đảm bảo: phải có giáo trình, phải có phòng thí nghiệm, phải có thư viện tốt Việc tự học giúp cho sinh viên tăng cường khả năng tổng hợp, phân tích các hiện tượng, chủ động và tích cực học tập Trên cơ
sở những giáo trình, bài giảng đã có, kết hợp tốt với thư viện, có thể làm sinh viên chủ động trong nghiên cứu, suy nghĩ thêm được nhiều
điều xung quanh vấn đề mình đã đọc
Theo Giáo sư Tạ Quang Bửu thì phải
”biến quá trình đào tạo của Thầy, Cô thành
Trang 3quá trình đào tạo cho sinh viên” Vì vậy, việc
dạy phải dạy như thế nào để sinh viên có thể
nắm được bài, hiểu bài, thuộc bài rồi áp dụng
chúng trong điều kiện thích hợp, phải đào tạo
cho sinh viên một phương pháp học tập,
nghiên cứu tốt nhất
Nội dung của việc cải tiến phương pháp
giảng dạy môn học địa chất công trình rất đơn
giản: Yêu cầu sinh viên đọc trước phần bài
giảng sắp tới trước khi đến lớp Trên lớp, giáo
viên có thể vừa giảng, vừa giải thích, vừa phân
tích kỹ hơn những điều định giảng, đồng thời có
thể hỏi, yêu cầu bất kỳ một sinh viên nào trả lời,
trình bày về những điều liên quan đến vấn đề
đang giảng hay đã được đọc trong giáo trình
Làm như vậy, đối với người dạy có thể
tập trung giải thích vào những phần khó,
những phần cần phải chứng minh cặn kẽ còn
với những vấn đề dễ, không tính toán, có thể
để sinh viên tự đọc, tự học
Đối với sinh viên, phương pháp này sẽ
giúp cho sinh viên:
- Hiểu được bài dễ dàng hơn Do đã đọc
trước nên đã hiểu được một phần hay toàn bộ
những gì giáo viên sẽ giảng Những chỗ nào
không hiểu sẽ có thắc mắc, tham khảo ý kiến
của giáo viên
- Nhớ được bài dễ hơn do đã tự đọc trước
ở nhà một lần, đến lớp nghe lại một lần nữa và
sau này khi học thi cũng sẽ dễ hơn
- Thuộc bài nhanh hơn do đã hiểu, đã
nhớ được nội dung của bài và sẽ tạo điều kiện
thuận lợi cho khi học thi (không phải mất thì
giờ để tìm hiểu, suy nghĩ, giải thích những điều
không hiểu khi học trên lớp)
- Làm quen với cách trả lời khi thi vấn
đáp Trong khi giảng ở lớp, do được trả lời trực
tiếp, giúp sinh viên tự tin hơn khi trả lời trước
giáo viên
Tuy nhiên, việc cải tiến này cũng sẽ làm
khó một chút cho cả hai phía người dạy và
người học
- Về phía người dạy: để giảng tốt sẽ phải
đọc thêm nhiều tài liệu bổ sung cho bài giảng Những vấn đề, hiện tượng địa chất đơn giản,
dễ hiểu thì việc giải thích nguyên nhân, điều kiện phát sinh và các biện pháp xử lý chúng
sẽ không có gì là khó hiểu đối với người đọc Vì vậy, để tăng tính hấp dẫn của bài giảng, người dạy phải đọc thêm nhiều tài liệu liên quan, bổ sung nhiều kiến thức thực tế mà trong giáo trình chưa có dịp đề cập tới Thí dụ như khi giảng về động đất, sẽ phải bổ sung nhiều số liệu thực tế về quy mô động đất, mức
độ phá huỷ, thiệt hại của những trận động đất
đã xảy ra gần đây trên thế giới và ở Việt Nam Phải giải thích rõ các cách phân cấp độ mạnh của động đất, mà đôi khi để giải thích chúng lại phải sử dụng những đơn vị rất cơ bản trong vật lý sơ cấp như erg, dyn hay khi giảng về hiện tượng karst, phải sưu tầm, chuẩn bị nhiều
ảnh về hoạt động của karst trên thế giới và Việt Nam, nơi có những hang động đẹp nhất thế giới Nếu yêu cầu sinh viên đọc trước, rồi khi lên lớp lại giảng lại như trong sách thì có thể sẽ làm sinh viên chán, không chú ý nghe Vì vậy, phải mất thời gian, mất công đọc thì mới có thể có bài giảng hay và cũng qua việc này, người dạy sẽ tự bồi dưỡng mình tốt hơn
- Về phía người học: muốn thực hiện
được cải tiến này, trước tiên sinh viên phải đề cao ý thức tự giác trong học tập Có thể là phương pháp có tác dụng tốt, nhưng nếu sinh viên không ai chịu đọc, nghiên cứu trước thì
đến lớp sẽ không trả lời được và hiệu quả của phương pháp sẽ rất thấp Nhưng nếu thực hiện được thì sinh viên sẽ phải mất thì giờ đọc
ở nhà, sẽ tốn thời gian hơn và nếu không thành tâm với biện pháp cải tiến, thì đây chỉ là một hình thức đối phó, rất ít hiệu quả Một
điều đơn giản là để thực hiện biện pháp cải tiến này sinh viên phải có sách để đọc trước
Điều này chắc cũng có thể khắc phục được vì nếu không mua được, sinh viên thường photo
Trang 4thu nhỏ, rẻ hơn Một khó khăn mà sinh viên
cũng thường kêu là khi thực hiện phương pháp
này, không khí lớp học sẽ căng thẳng hơn vì
ai cũng lo là bất kỳ lúc nào cũng có thể bị gọi
để trả lời hay lên bảng Với những sinh viên
không xem trước bài thì điều căng thẳng này
sẽ kéo dài suốt tiết học
iii Kết quả bước đầu
Việc áp dụng phương pháp cải tiến giảng
dạy môn học Địa chất công trình đối với sinh
viên hệ chính quy đã được làm thử ở 2 lớp
sinh viên K41 Tuy rằng, chưa thực hiện được
nhiều (không phải bài nào, tiết nào cũng có
thể yêu cầu sinh viên trả lời hay lên bảng)
nhưng nói chung qua thăm dò ý kiến của các
sinh viên được hỏi thì tuyệt đại đa số sinh viên
đều tán thành phương pháp cải tiến này
Trong 108 ý kiến trả lời thì 104 ý kiến cho là
nên áp dụng cải tiến này vì thấy có lợi, có hiệu
quả khi học và khi thi vì đã giúp họ hiểu bài,
nhớ bài, thuộc bài và biết cách trả lời câu hỏi
và đề nghị nên áp dụng rộng rãi, mặc dù khi
lên lớp, sinh viên căng thẳng một chút nhưng
sẽ làm họ tập trung nghe giảng hơn Có 3 ý
kiến cho rằng phương pháp này làm sinh viên
căng thẳng quá, khó tiếp thu bài và 1 ý kiến
bỏ phiếu trắng!
Trong 2 lớp đã áp dụng phương pháp cải
tiến này thì một lớp đã đạt tỷ lệ thi vòng đầu là
> 86% (cao nhất trong cả khoá 41) và tỷ lệ
khá giỏi là 42%, còn lớp kia cũng đạt > 72%
và tỷ lệ khá giỏi là 27% (nằm trong tốp 5 lớp
khá nhất của khoá 41) Việc so sánh kết quả
thi cũng chỉ là tương đối vì kết quả thi phụ
thuộc chủ yếu vào ý thức tự giác của sinh
viên, vào trình độ chung của cả lớp Biện pháp
cải tiến này có chăng chỉ là góp thêm, tạo
thuận lợi thêm cho sinh viên hiểu bài, nhớ bài
và thuộc bài dễ hơn, để khi thi dễ đạt hơn mà
thôi
Việc cải tiến phương pháp giảng dạy môn
học Địa chất công trình đối với các lớp chính
quy nói chung là đơn giản, dễ làm, nhưng để thực hiện được nó, người dạy và người học phải đồng thời cố gắng thì mới mang lại hiệu quả cao
Tuy bước đầu có kết quả khả quan, nhưng để đánh giá được một cách chính xác hiệu quả của nó, cần áp dụng thử ở nhiều lớp sinh viên hơn
Tài liệu tham khảo
[1] F G Bell Engineering Geology Blockwell
Science, 1995
[2] V Đ Lomtadze Địa chất công trình NXB Đại
học và THCN, 1978
[3] Thế giới Điện ảnh số 2 (3/2002) Trích bài
phỏng vấn Giáo sư Trần Quốc VượngĂ