Các thông số cần phân tích là: nhu cầu và xu hướng sử dụng lao động trong các ngành, nghề tầm trung hạn và dài hạn để định ra được quy mô và chiến lược đào tạo, nhằm bổ xung những ngành
Trang 1Hư ớng tới việc thực hiện một quy trình Chuẩn
cho công tác xây dựng chương trình
đμo tạo ở bậc đại học
ThS Nguyễn thị thu hương
Bộ môn Anh văn - Trường Đại học GTVT
CN Bùi Thị giang
Cán bộ Phòng Đối ngoại - Trường Đại học GTVT
Tóm tắt: Bμi báo giới thiệu một mô hình quy trình chuẩn cho công tác xây dựng chương
trình đμo tạo ở bậc đại học, lμm tμi liệu tham khảo, nghiên cứu cho các nhμ thiết kế vμ cải tiến chương trình đμo tạo
Summary: The article introduces a model of a standard process of curriculum design at
tertiary level, which serves as a reference material for curriculum designers and revisers
i đặt vấn đề
Những năm gần đây, vấn đề chất lượng
giảng dạy ngày càng được chú trọng trong các
trường đại học, là mục tiêu chủ yếu của dự án
“Nâng cao chất lượng giảng dạy đại học” của
Bộ GD và ĐT Để đánh giá chất lượng giảng
dạy không thể không đưa ra các câu hỏi như:
Chương trình đào tạo cho từng chuyên ngành
đã được thiết kế phù hợp với các yêu cầu của
ngành đó chưa? Trình độ sinh viên tốt nghiệp
(sản phẩm đầu ra) có đáp ứng được nhu cầu
của xã hội không? Có đủ lực lượng giảng viên
có năng lực thực hiện tốt các nội dung cần
giảng dạy không? Cơ sở vật chất; trang thiết
bị và tài liệu giảng dạy có thoả mãn được yêu
cầu của môn học không? v.v Tất cả các câu
hỏi trên và còn nhiều câu hỏi khác nữa cần
phải được các nhà xây dựng chương trình xem
xét, cân nhắc, tìm cách trả lời thoả đáng trước
khi thể hiện chương trình bằng văn bản, rồi
giao cho các khoa chuyên môn, các bộ môn
thực hiện
Trong bài báo này, chúng tôi xin giới thiệu khái quát một mô hình quy trình chuẩn cho công tác xây dựng chương trình đào tạo (CTĐT) ở bậc đại học Quy trình này là kết quả nghiên cứu, tổng kết trong nhiều năm của các giáo sư Học viện Giáo dục Kỹ thuật (ITE) của Xinh - ga - po và là nội dung chính của khoá tập huấn về “Thiết kế và Soạn thảo Chương trình Đào tạo”, tổ chức tại Hà Nội mà chúng tôi có dịp được tham dự gần đây
Đây là khoá tập huấn đầu tiên dành cho những người làm công tác giáo dục ở bậc đại học, do Trung tâm Đào tạo Việt Nam Xinh
-ga - po tổ chức, với sự hợp tác tài trợ của Bộ Ngoại giao hai nước
ii quy trình xây dựng chương trình
đμo tạo
Theo mô hình của ITE (Xinh - ga - po), bất
cứ một khoá học (course) hay một chương trình
đào tạo (curriculum) nào cũng cần được thiết kế, soạn thảo và thực hiện theo 5 bước sau đây:
Trang 22.1 Phân tích nhu cầu đào tạo
Đây là bước đầu tiên và thiết yếu đối với
công tác xây dựng chương trình đào tạo Các
thông số cần phân tích là: nhu cầu và xu
hướng sử dụng lao động trong các ngành,
nghề (tầm trung hạn và dài hạn) để định ra
được quy mô và chiến lược đào tạo, nhằm bổ
xung những ngành nghề thiếu hụt hay điều
chỉnh, đào tạo lại hoặc nâng cấp những ngành
nghề đã dư thừa; xác định đối tượng sẽ được
đào tạo để tìm hiểu năng lực và mối quan tâm
của họ nhằm định ra các kỹ năng và kiến thức
chuyên môn cần đưa ra trong chương trình
đào tạo, thu hút họ đến với các khoá học
Để có được số liệu phân tích, có thể dựa
vào các nguồn thông tin sau:
- Các đề xuất về nhu cầu đào tạo từ các
đơn vị trực tiếp sử dụng nguồn nhân lực,
- Các thông số do các cơ quan của Chính
phủ cung cấp, liên quan đến nhu cầu về nhân
lực và yêu cầu về chuyên môn của các ngành
nghề khác nhau,
- Các số liệu khảo sát, điều tra do Hội
đồng xây dựng chương trình đào tạo thu thập
được qua các lần đi thực tế đến các cơ sở sử
dụng lao động, ít nhất mỗi năm 2 lần,
- Các dự tính sơ bộ về các ngành nghề
mà đối tượng đầu vào có thể quan tâm thông
qua việc nghiên cứu các hồ sơ, học bạ của họ
trước đây,
- Các thông tin chi tiết về mỗi ngành
nghề thu được qua quan sát trực tiếp, phỏng
vấn, điều tra, ý kiến của các chuyên gia, thợ
lâu năm
2.2 Thiết kế Chương trình đào tạo
Bước thứ hai này rất quan trọng ở chỗ nó
sẽ quyết định cấu trúc của chương trình đào
tạo Vì thế, cần phân định rõ các yêu cầu đầu
vào đối với đối tượng học viên và những mục
tiêu đào tạo, trên cơ sở đó đề ra phương thức
đào tạo
- Xác định phương thức đào tạo theo hướng đào tạo chính quy tại trường, đào tạo tại chỗ (nơi làm việc) hay là kết hợp cả hai Từ
đó đưa ra cấu trúc đào tạo có ghi chi tiết số tiết cho từng kỳ, từng năm; số giờ thực hành,
lý thuyết; số đơn vị học trình (tín chỉ) cần đạt
được cho mỗi ngành nghề, môn học
- Cần lập ra được bản Thông số đμo tạo
trong đó nêu chi tiết các mục tiêu đào tạo chung cho mỗi ngành, nhóm nghề và mục tiêu
cụ thể cho từng nghề, có xem xét đến khả năng nhận thức, yếu tố tâm sinh lý của học viên, tính ứng dụng của mỗi nghề
- Kế hoạch kiểm tra, đánh giá và soạn đề thi cũng cần được vạch ra cụ thể; các bài kiểm tra lý thuyết, thực hành, có kèm theo thang
điểm rõ ràng Đối với mỗi bài kiểm tra lý thuyết, chỉ nên đưa vào 3 dạng bài tập để tránh ảnh hưởng đến sự tập trung của người
dự thi Nên soạn dạng bài kiểm tra khách quan thay cho dạng bài mà khâu cho điểm,
đánh giá phụ thuộc vào chủ quan người chấm Thời gian tối đa cho bài kiểm tra lý thuyết không nên quá 150 phút Bài kiểm tra được soạn phải đảm bảo các yêu cầu về tính giá trị (Validity), độ tin cậy (Reliability) và tính khả thi (Usability) Tiêu chí đánh giá phân loại học viên phải được đề ra rõ ràng Sẽ không chính xác nếu chỉ dựa vào bài thi cuối kỳ/ khoá để
đánh giá Kết quả phân loại phải được tổng hợp từ kết quả các bài kiểm tra lý thuyết, thực hành trong suốt kỳ/ khoá học
- Khi đã có Chương trình đμo tạo, để thực hiện nó, cần vạch ra Kế hoạch đμo tạo một
cách kỹ lưỡng, chi tiết, trong đó có nêu các yêu cầu về trang thiết bị giảng dạy, phân công giáo viên cho từng môn Và nếu cần, cũng phải đề ra kế hoạch tập huấn cho giáo viên trước khi giảng dạy các môn học mới
2.3 Soạn thảo giáo trình
Sau khi đã xác định rõ yêu cầu, mục đích
đào tạo, các phương tiện hỗ trợ cần có, bước
Trang 3tiếp theo là biên soạn các giáo trình môn học
dành cho học viên, tài liệu hướng dẫn giảng
dạy dành cho giáo viên, kể cả việc chuẩn bị
các giáo cụ trực quan, trang thiết bị thực hành
cho môn học đó Việc biên soạn giáo trình
nhất thiết phải do những giáo viên đã có kiến
thức, kinh nghiệm chuyên môn về ngành nghề
đó đảm nhận Cần có sự cộng tác, hỗ trợ của
các chuyên gia trong ngành, kỹ sư lâu năm,
công nhân lành nghề để giáo trình có giá trị
cao cả về nội dung và tính ứng dụng
2.4 Thực hiện chương trình
Chương trình đào tạo cần được áp dụng
cho một khoá thí điểm Toàn bộ quy trình đào
tạo được triển khai từ khâu tuyển sinh, phân
loại ngành nghề, lập tiến độ giảng dạy, lựa
chọn và phân công giáo viên giảng dạy, kiểm
tra đánh giá cuối kỳ cần có sự phối hợp nhịp
nhàng của phòng Đào tạo, các bộ môn và các
phòng, ban chức năng
Cuối khoá cần tiến hành đánh giá sơ bộ
để phân định ra những thiếu sót, bất hợp lý
nhằm chỉnh sửa, cải tiến chương trình đào tạo,
các giáo trình, tài liệu kèm theo và quy trình
đào tạo cho được hoàn chỉnh hơn Công việc
này nếu được từng đơn vị chức năng, bộ môn
thực hiện ngay sau khi làm xong từng phần
việc thì hiệu quả hơn là sơ kết vào cuối kỳ
2.5 Đánh giá tổng thể
Trong bước cuối cùng này cần tổng kết,
đánh giá cả khoá học để xác định xem các
mục tiêu đào tạo đã đạt được chưa Đặc biệt
chú ý xem xét đến việc học viên đã thu hoạch
được những gì mà họ cần phải học chưa, và
họ có thể thực hiện những công việc được
giao ở mức khả dĩ có thể làm hài lòng đơn vị
tuyển dụng hay không Công việc này phải do
một nhóm chuyên trách đảm nhiệm, có sự
tham gia đại diện của các phòng ban liên
quan Việc đánh giá tổng thể sẽ dẫn đến một
trong bốn quyết định chính: duy trì khoá học,
mở rộng khoá học, chỉnh sửa lại chương trình,
hay xoá bỏ chương trình đào tạo Cụ thể, cần
đánh giá những khía cạnh sau:
- Công tác đào tạo có đạt được mục tiêu đề ra; sản phẩm đầu ra (sinh viên tốt nghiệp, công nhân được đào tạo) có làm được nghề, làm tốt, làm một cách an toàn và có hiệu suất cao?
- Cần chú ý tới cả quá trình đào tạo và kết quả đào tạo sau từng giai đoạn,
- Chỉ ra được những điểm yếu kém trong khâu đào tạo,
- Học viên, sau khi được đào tạo, có nâng cao tay nghề? Quá trình đào tạo có đóng góp trực tiếp vào tay nghề đã được cải thiện đó?
- Xác định xem cả quá trình đào tạo đó có xứng đáng với số tiền bạc, công sức bỏ ra không? Việc đánh giá tổng thể có thể dựa vào các tiêu chí sau:
- Nhận xét phản hồi của học viên và giáo viên,
- Kết quả học tập của học viên tại nơi đào tạo,
- ý kiến đánh giá của đơn vị sử dụng lao
động dựa trên kết quả công việc thực tế; chất lượng công việc, khả năng sử dụng thiết bị, máy móc, kỹ năng, năng lực thể hiện,
- Số liệu thu thập được về tỉ lệ tuyển sinh vào ngành đó, chi phí đào tạo, tỉ lệ có việc làm sau khi tốt nghiệp, mức lương khởi điểm, v.v và những cải thiện, thành quả đạt được có ích lợi cho đơn vị cử người đi đào tạo, cộng đồng hay cho chính bản thân người được đào tạo không?
Để việc đánh giá đạt được sự khách quan, trung thực thì công cụ đánh giá (phiếu
điều tra, nguồn số liệu, phỏng vấn, khảo sát) phải đáng tin cậy và được chỉ đạo nhất quán, những đánh giá, nhận xét phải dựa trên các
số liệu thực tế
Báo cáo đánh giá được trình bày cô
đọng, chính xác, bao gồm những nội dung: Mục tiêu đánh giá, phương pháp, quy trình
đánh giá, đối tượng được đánh giá, những điều
Trang 4tìm hiểu được, kết luận, nhận xét rút ra từ
những phát hiện trên, và cuối cùng, các đề
xuất và các công việc tiếp theo
Năm bước hoàn chỉnh cho một quy trình
xây dựng chương trình đào tạo có quan hệ mật thiết với nhau, cần được thực hiện lần lượt, bước này làm tiền đề cho bước kia Có thể tóm tắt lại các bước đó như sau:
)
Các bước Các hoạt động chính trong từng bước Sản phẩm chính thu được
1 Phân tích
- Tiến hành phân tích nhu cầu
+ Xác định nhu cầu về ngành nghề
+ Xác định nhu cầu của nhà tuyển dụng
+ Xác định nhu cầu của học viên
- Tiến hành phân tích ngành nghề
+ Phân định ngành nghề, công việc, nhiệm vụ cụ
thể cho mỗi ngành nghề đang/ sắp được đào tạo
+ Mô tả chính xác từng nhóm việc, phần việc chi
tiết của mỗi ngành nghề
- Lựa chọn các bài tập, bài giảng thích hợp với mỗi
ngành nghề, công việc
- Phân tích các loại bài tập, bài giảng này
+ Xác định từng thao tác nghề nghiệp
+ Xác định các kiến thức chuyên môn cần có
+ Định ra các yếu tố tác động đến sự an toàn, thái
độ làm việc
+ Tiêu chí đánh giá kết quả công việc
+ Xác định các trang thiết bị cần có
+ Xác định các kỹ năng cơ bản và phẩm chất cần
có của người được tuyển dụng
- Lập ra tiêu chuẩn đánh giá các kỹ năng của mỗi
ngành nghề được đào tạo
+ Xác định rõ giới hạn khả năng chuyên môn cần
được đào tạo trong các điều kiện cơ bản
+ Lập ra tiêu chí đánh giá chất lượng, kết quả việc
làm nghề này
+ Xác định kiến thức chuyên môn của nghề
+ Xác định các kỹ năng, phẩm chất cần có ở người
được tuyển dụng cho nghề này
- Bảng kê cụ thể các nhiệm vụ, công việc phải thực hiện được đối với mỗi ngành nghề
- Bảng mô tả chi tiết yêu cầu về kỹ năng của một ngành nghề nhất
định mà người được đào tạo nghề
đó phải có, kèm theo là phần liệt kê các dụng cụ, máy móc, nhà xưởng, nguyên vật liệu cần thiết cho ngành nghề đó
2 thiết kế
- Xác định phương thức đào tạo
+ Phân định các yêu cầu đầu vào
+ Lập ra cấu trúc đào tạo
- Xây dựng các thông số đào tạo nêu rõ cấu trúc khoá
học, mục tiêu khoá học, mục tiêu môn học/ phân môn
và các mục tiêu giảng dạy để hướng dẫn giáo viên
giảng dạy môn/ phân môn đó
- Lập kế hoạch kiểm tra đánh giá
+ Kiểm tra kỹ năng chuyên môn
+ Kiểm tra kiến thức chuyên môn
- Lập kế hoạch đào tạo
+ Các nhu cầu về trang thiết bị
+ Nhu cầu về đội ngũ giảng dạy
- Bảng thông số đào tạo
- Hồ sơ theo dõi đào tạo tại chỗ (nơi công tác)
- Kế hoạch kiểm tra
- Các bài kiểm tra thực hành
- Danh mục các thiết bị chuẩn cần cho đào tạo
- Tiêu chí cho cơ sở vật chất
- Kế hoạch phát triển đội ngũ giáo viên
- Bản Kế hoạch đμo tạo
Trang 53 Soạn thảo
- Biên soạn giáo trình giảng dạy
- Chuẩn bị các giáo cụ trực quan hỗ trợ
- Soạn các bài kiểm tra thực tập
- Chỉnh sửa các giáo trình, tài liệu
- Bài kiểm tra thực hành, có thang
điểm kèm theo
- Các bài kiểm tra định kỳ
- Tài liệu sử dụng giáo cụ trực quan
4 thực hiện
- Thực hiện kế hoạch đào tạo
+ Tuyển sinh
+ Lựa chọn và đào tạo giáo viên
+ Bảo đảm có đủ các trang thiết bị cần thiết
+ Lập tiến độ giảng dạy
- Tiến hành đào tạo
- Đánh giá sơ bộ kết quả đào tạo
- Lập hồ sơ, văn bản về kết quả đào tạo
- Các kỹ sư tốt nghiệp, công nhân
được đào tạo có đủ năng lực làm nghề
5 đánh giá
- Tiến hành đánh giá tổng thể
- Phân tích số liệu tổng hợp được
- Đề xuất các bước chỉnh sửa
- Báo cáo đánh giá quy trình đào tạo
Như vậy, sản phẩm cuối cùng của cả quy
trình xây dựng chương trình đào tạo sẽ bao gồm:
Chương trình đμo tạo: liệt kê ngành nghề,
mã số, mục đích, yêu cầu, các môn cần học,
thời gian đào tạo phân chia cho từng học kỳ,
từng năm, số đơn vị học trình
Kế hoạch đμo tạo: liệt kê số tiết thực
hành, trang thiết bị (chủng loại, số lượng, giá
thành ) cần có, giáo viên phụ trách
Thông số đμo tạo: ghi chi tiết mục tiêu đào
tạo (kiến thức, kỹ năng chuyên môn) cho từng
ngành nghề để hướng dẫn giáo viên thực hiện
Tiêu chuẩn đμo tạo: bao gồm các tiêu
chuẩn đánh giá từng kỹ năng chuyên môn, kế
hoạch kiểm tra, đánh giá trình độ học viên
Giáo trình và tài liệu hướng dẫn sử dụng
giáo trình cho từng môn học
Tài liệu hướng dẫn thực tập: gồm các bài
thực hành và kiểm tra thực hành kỹ năng
chuyên môn
Tài liệu kiểm tra định kỳ: gồm các bài tập,
bài kiểm tra để đánh giá quá trình tiếp thu kiến
thức của học viên, song không dùng cho mục
đích phân loại đánh giá để cấp bằng cuối khoá
Danh mục các công cụ nghe - nhìn (tài liệu
thông tin đại chúng) để hỗ trợ cho việc dạy và học
Ngoài ra, để thuận tiện cho việc triển khai
chương trình đào tạo cũng cần soạn thảo một
số văn bản sau:
Danh mục các yêu cầu tối thiểu về trang
thiết bị cần cho việc giảng dạy trong một lớp học
Tiêu chí về phòng học, phòng thí nghiệm,
nhà xưởng, sự bố trí sắp đặt trang thiết bị theo yêu cầu từng khoá học,
Nhu cầu tập huấn đội ngũ giáo viên cho các lĩnh vực, ngành nghề mới về công nghệ,
kỹ năng, nội dung kiến thức
III Kết luận
Xây dựng chương trình đào tạo là công việc đầu tiên mà tất cả các cơ sở đào tạo phải làm, và trên thực tế, công việc này đã được làm rất nhiều năm nay Tuy nhiên, đây là công việc làm thường xuyên, đôi khi được thực hiện một cách máy móc, thụ động, nên không tránh khỏi sự bất cập, thiếu tính cập nhật cho kịp với bước phát triển của xã hội trong việc
đào tạo ngành nghề này hay môn học kia Với bài báo giới thiệu mô hình quy trình xây dựng chương trình đào tạo của ITE, chúng tôi hy vọng đây sẽ là một trong những nguồn tham khảo hữu ích cho các nhà lập chương trình để điều chỉnh, cải tiến các bước xây dựng chương trình ở mỗi cơ sở đào tạo của mình cho phù hợp với từng ngành nghề hơn, đáp ứng tốt nhu cầu phát triển các ngành nghề của xã hội
Tài liệu tham khảo [1] ITE Curriculum Design and Development Tài liệu hội thảo Hà Nội Tháng 11, 2003
[2] Munby, J Communicative Syllabus Design
C.U.P 1987
[3] Nunan, D Syllabus Design O.U.P 1988♦
)