phạm phú cường Bộ môn Kinh tế xây dựng Khoa Vận tải – Kinh tế - Trường Đại học GTVT Tóm tắt: Trên cơ sở phân tích các kết quả đạt được trong công tác đấu thầu thời gian qua, Tác giả rú
Trang 1THựC TRạNG CÔNG TáC ĐấU THầU Vμ NHữNG
VấN Đề CầN NGHIÊN CứU
ThS phạm phú cường
Bộ môn Kinh tế xây dựng Khoa Vận tải – Kinh tế - Trường Đại học GTVT
Tóm tắt: Trên cơ sở phân tích các kết quả đạt được trong công tác đấu thầu thời gian qua,
Tác giả rút ra những mặt mạnh vμ những tồn tại trong công tác quản lý vμ thực hiện quy chế
đấu thầu, từ đó đề xuất những giải pháp cần nghiên cứu giải quyết nhằm đảm bảo sự cạnh tranh công bằng giữa các nhμ thầu, đảm bảo chất lượng các công trình xây dựng đồng thời nâng cao hiệu quả trong đầu tư vμ xây dựng
Summary: Based on analysing results of management work and performing tender work
over recent time, the author shows strengths and weaknesses in managing and performing tenders regulations, and then offers solutions for managing and performing tender work to compete equally among contractors, to ensure quality of structures to improve effectiveness of investment and construction
i Những kết quả đạt được về công
tác thực hiện đấu thầu trong thời
gian qua
Tình hình thực hiện đấu thầu:
Theo số liệu của Bộ Kế hoạch và Đầu tư,
năm 2003 cả nước có 30.189 gói thầu thuộc
lĩnh vực xây lắp (trong đó lĩnh vực mua sắm
hàng hóa chiếm 27,71%, lĩnh vực tư vấn
chiếm 11,78%) Tổng giá trị gói thầu là
47.666,9 tỷ đồng, tổng giá trị trúng thầu
45.584,2 tỷ đồng, chênh lệch giữa giá gói thầu
và giá trúng thầu là 2.084 tỷ đồng chiếm
4,37%
Số gói thầu áp dụng hình thức đấu thầu
rộng rãi chiếm 13,28%, hạn chế chiếm 17,1%,
chỉ định thầu chiếm 50,72%
Có 736 (trong 1.294) dự án nhóm A áp
dụng hình thức đấu thầu rộng rãi bằng
56,88%, và 1.292 (trong 3.820) dự án nhóm B
đấu thầu hạn chế bằng 33.82%, có 13.730 dự
án nhóm C áp dụng hình thức chỉ định thầu và
tự thực hiện bằng 50,72% so với tổng số gói thầu
Hiệu quả đạt được qua đấu thầu:
Hiệu quả qua đấu thầu trước tiên là ở chỗ thông qua các cuộc đấu thầu chúng ta lựa chọn được nhà thầu đủ kinh nghiệm và năng lực để thực hiện công tác theo yêu cầu Nhà thầu cũng phải có giải pháp khả thi để thực hiện công việc được giao và bảo đảm giá trúng thầu không vượt giá dự kiến (giá gói thầu)
Hiệu quả đấu thầu còn được thể hiện đã tạo ra sự cạnh tranh để làm động lực cho sự phát triển Nếu trước đây một công ty có công việc nhờ mối quan hệ thì nay thông qua đấu thầu, công ty này phải chứng minh là có đủ kinh nghiệm và năng lực, phải có giải pháp
Trang 2được đánh giá là khả thi và giá cả phải cạnh
tranh với các nhà thầu khác
Những số liệu thống kê về hiệu quả công
tác đấu thầu của cả nước trong những năm
gần đây đã chứng minh điều này, cụ thể:
Một số địa phương chủ yếu sử dụng hình
thức đấu thầu hạn chế và chỉ định thầu nên tỷ
lệ tiết kiệm đạt rất thấp khoảng 1% như các
tỉnh Bắc Ninh, Thanh Hoá, Ninh Bình, Hà Tây,
Hoà Bình, Hà Nam, Hà Giang, … một số Bộ,
ngành, địa phương chủ yếu áp dụng hình thức
đấu rộng rãi thì tỷ lệ tiết kiệm đạt cao hơn như
tỉnh Bình Phước (11%), Tổng Công ty Bưu
chính Viễn thông (16%), Bộ Công nghiệp
(19%), Tổng Công ty dầu khí Việt Nam (20%)
Tuy nhiên mức độ giảm sau đấu thầu mới
chỉ biểu hiện mức chênh lệch giữa giá trị trúng
thầu so với giá trị dự kiến ban đầu, chưa biểu
hiện được mức độ chênh lệch giữa giá trị thực
hiện (qua thanh quyết toán) so với giá trị dự
kiến ban đầu, bởi lẽ đấu thầu mới chỉ là một
khâu của quá trình thực hiện dự án đầu tư
ii Đánh giá về công tác đấu thầu
trong thời gian qua
1 Hệ thống pháp lý về đấu thầu đ∙
được hình thành và luôn được hoàn chỉnh
cho phù hợp
Quy chế đấu thầu ở nước ta hiện nay có
nội dung khá tiên tiến, tương đối phù hợp với
thông lệ đấu thầu trên thế giới, đặc biệt có
những nội dung hoàn toàn phù hợp với các quy định của một số nhà tài trợ như WB, ADB,
… Mặc dù quy chế đấu thầu còn có một số nội dung cần được điều chỉnh, sửa đổi, song
thời gian qua Quy chế
đấu thầu đã thực sự là cơ sở pháp lý góp phần to lớn trong quản
lý hoạt động đầu tư nhằm nâng cao hiệu quả đầu tư và xây dựng
Bên cạnh Quy chế đấu thầu, gần đây chúng ta đã ban hành các văn bản hướng dẫn và các biểu mẫu cụ thể nên những quy định đã sớm được xã hội thừa nhận và thực hiện
Đơn vị: Triệu USD
Năm Tổng giá
trị dự kiến
Tổng giá
trị trúng thầu
Mức độ giảm sau
đấu thầu
Tỷ lệ giảm sau đấu thầu (%)
2003
- Thủ tướng CP
phê duyệt
- Bộ, ngành, địa
phương duyệt
911,1 4.490,25
790,4 4.171,32
120,7 439,95
13,3 8,14
Những năm qua, đã có nhiều thay đổi cơ bản so với các quy định trước đây về các mặt:
- NĐ66/CP ngày 12/6/2003 và thông tư hướng dẫn 01/2004/TT - BKH ngày 2/2/2004
đã tạo môi trường pháp lý thuận lợi, hạn chế tối đa sự can thiệp của các cơ quan quản lý Nhà nước đến các công việc đấu thầu nhằm hài hòa thủ tục đấu thầu đối với các nước, các
tổ chức tài trợ quốc tế
- Tăng cường phân cấp trong đấu thầu
- Các hoạt động: tổ chức đấu thầu, đánh giá xét chọn nhà thầu, phê duyệt kết quả đấu thầu, … được phân cấp nhiều hơn cho các cấp thuộc các bộ ngành địa phương
- Nhà nước chỉ tập trung chủ yếu vào hướng dẫn, kiểm tra thực hiện theo quy định trong quản lý đấu thầu
- Phân định rõ trách nhiệm của các tổ chức
và cá nhân trong quá trình lựa chọn nhà thầu
- Quy định các chế tài xử lý vi phạm đối với các bên tham gia trong quá trình đấu thầu
Trang 3- Thay đổi phân cấp thẩm định kế hoạch
đấu thầu:
Bộ Kế hoạch và Đầu tư chỉ tập trung vào
các dự án quan trọng Quốc gia do Quốc hội
thông qua chủ trương đầu tư Do vậy số lượng
dư án và số lượng gói thầu do Bộ kế hoạch và
đầu tư thẩm định về kế hoạch đấu thầu giảm
nhiều so với các năm trước, các dự án còn lại
được phân cấp cho các bộ, ngành, địa phương
2 Năng lực chủ đầu tư và nhà thầu
được cải thiện
Thời gian qua, Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã
tổ chức nhiều lớp tập huấn phổ biến nghị định
66/CP của Chính phủ về sửa đổi, bổ sung quy
chế đấu thầu, đồng thời phối hợp với các bộ
ngành và địa phương tham gia phổ biến quy
chế đấu thầu tại 54 lớp, với tổng số khoảng
3.010 lượt người tham dự Ngoài ra, Bộ Kế
hoạch và Đầu tư cũng thường xuyên trao đổi
với nhiều đơn vị để giải đáp những vướng mắc
về đấu thầu, tạo điều kiện để các bộ ngành,
địa phương, các đơn vị quán triệt hơn và thống
nhất trong quá trình thực hiện các qui định của
Nhà nước về đấu thầu
Đến nay, sau một thời gian thực hiện Quy
chế đấu thầu, chúng ta đã có một sự trưởng
thành đáng kể Một số Bộ, Tổng công ty đã tự
xây dựng các quy trình đấu thầu, mẫu biểu để
áp dụng thống nhất trong phạm vi của mình
Đội ngũ chủ đầu tư, Ban quản lý dự án
mặc dù còn những tồn tại, song so với trước
đây đã trưởng thành nhiều trong việc tổ chức
các cuộc đấu thầu, đánh giá lựa chọn nhà
thầu, kí kết hợp đồng
Đặc biệt, năng lực các nhà thầu Việt Nam
đã có sự trưởng thành đáng kể Từ chỗ nhà
thầu Việt Nam chỉ làm thầu phụ cho nhà thầu
nước ngoài, sau đó tham gia liên doanh với tỷ
lệ nhỏ, nay phần lớn các cuộc đấu thầu quốc
tế công trình xây lắp, nhà thầu Việt Nam đã
giành thắng lợi trúng thầu
Sự trưởng thành của nhà thầu Việt Nam còn vượt ra ngoài phạm vi quốc gia Nhà thầu Việt Nam đã trúng thầu ở Lào, Campuchia, Philippines …
Một số nhà thầu đủ sức đảm đương chức năng là tổng thầu EPC (làm cả các công việc thuộc lĩnh vực tư vấn, cung cấp hàng hoá và xây lắp)
3 Công tác đấu thầu đ∙ được toàn x∙ hội quan tâm
Công việc đấu thầu không chỉ thuộc trách nhiệm của Chủ đầu tư, cơ quan quản lý hay nhà thầu mà toàn xã hội đều quan tâm tới vấn
đề này vì yêu cầu của quản lý liên quan tới việc chi tiêu và sử dụng tiền vốn Nhà nước Các phương tiện thông tin đại chúng hàng ngày đều bám sát các cuộc đấu thầu Vai trò của công luận làm cho công tác đấu thầu ngày càng được công khai, công bằng, minh bạch
III Những tồn tại trong công tác
đấu thầu
- Năng lực các cơ quan quản lý vμ Chủ
đầu tư còn yếu kém
Thực tế công tác đấu thầu trong những năm qua cho thấy năng lực của cơ quan quản
lý và cơ quan thực hiện đấu thầu còn nhiều bất cập, có sự nhận thức chưa đầy đủ về nội dung của Quy chế đấu thầu Một số cán bộ tham gia chủ đầu tư, Ban quản lý dự án thiếu tính chuyên nghiệp, chưa được đào tạo đầy
đủ, thiếu kinh nghiệm nên kết quả còn hạn chế
Phần lớn các biểu hiện vi phạm quy chế
đấu thầu là do chưa hiểu về các qui định trong
đấu thầu thể hiện ở việc bố trí nhân lực thực hiện công tác đấu thầu của các Chủ đầu tư, Ban quản lý dự án còn kém về khả năng chuyên môn dẫn đến những sai lầm không
đáng có
Trang 4Cũng không ít trường hợp có nhận thức
nhưng vẫn thực hiện không đúng như: mở
thầu chậm, chỉ định thầu không đúng quy định
hoặc vượt thẩm quyền cho phép, tổ chức đấu
thầu mang tính hình thức, đặc biệt là áp dụng
hình thức đấu thầu hạn chế …
Công tác chỉ đạo của cấp có thẩm quyền
chưa sát và chưa chặt chẽ Sự lạm dụng hình
thức đấu thầu hạn chế còn diễn ra ở một số
địa phương, hiện tượng chia nhỏ gói thầu
không đúng quy định còn phổ biến; chỉ định
thầu không trên cơ sở kế hoạch đấu thầu,
không có quyết định phê duyệt kết quả đấu
thầu Một số gói thầu, đấu thầu 2 giai đoạn
kéo dài thời gian, gây khiếu kiện không đáng
có, bổ sung thiết kế ban đầu không chuẩn xác
diễn ra khá phổ biến; một số hợp đồng giữa
chủ đầu tư và nhà thầu quá đơn giản, thiếu
các điều kiện chi tiết gây khó khăn trong quá
trình thực hiện; khâu giám sát thực hiện hợp
đồng thiếu chặt chẽ
Một số nhà thầu chưa quen với công tác
đấu thầu, hoặc tìm mọi cách để trúng thầu, hy
vọng vào mối quan hệ sau này với bên mời
thầu hoặc tư vấn giám sát hoặc cùng một lúc
trúng nhiều công trình trong khi năng lực thi
công, thiết bị thi công, năng lực tài chính
không đảm bảo tiến độ
- Công tác chuẩn bị cho đấu thầu còn
thiếu chất lượng
Có nhiều yếu tố ảnh hưởng, tác động tới
công tác đấu thầu, trong số đó phải kể đến chất
lượng một số công việc liên quan đến đấu thầu
đó là chất lượng của báo cáo nghiên cứu khả thi,
tài liệu thiết kế, tổng dự toán hoặc dự toán
Một số trường hợp dự toán quá thấp gây
khó khăn trong quá trình xét kết quả trúng
thầu, phải điều chỉnh dự toán làm kéo dài thời
gian Cũng có những trường hợp thiết kế ban
đầu không chuẩn xác, trong quá trình thực
hiện phải thay đổi bổ sung dẫn đến làm tăng
giá trị hợp đồng, kéo dài thời gian Đây cũng là
yếu tố dẫn đến thất thoát trong đầu tư xây dựng Việc giám sát thực hiện hợp đồng còn nhiều bất cập Dù kết quả đấu thầu là tốt, hợp
đồng là đầy đủ mà không có được khâu giám sát tích cực thì vẫn không có được sản phẩm như ý muốn hoặc thời gian thực hiện hợp đồng
bị kéo dài, chất lượng không đảm bảo, gây lãng phí thất thoát cho dự án
- Các văn bản pháp quy về đấu thầu còn một số nội dung cần được điều chỉnh, hoμn thiện
Đây là điều không thể tránh được trong bối cảnh của chúng ta, đặc biệt khi tình hình kinh tế xã hội thay đổi, đội ngũ cán bộ trưởng thành Theo hướng này một loạt các vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu để ban hành cụ thể:
+ Mẫu hóa các nội dung thuộc quá trình đấu thầu
+ Quy định rõ hình thức áp dụng theo từng loại vốn như vốn đầu tư phát triển và vốn sản xuất kinh doanh tính trong giá thành sản phẩm
+ Quy định khiếu nại trong đấu thầu
- Công tác đμo tạo còn bất cập
Quy chế đấu thầu chỉ là một công cụ quản lý, vấn đề còn lại là phụ thuộc vào năng lực và phẩm chất của người thực hiện
Trên thực tế còn thiếu các trung tâm đào tạo cán bộ chuyên thực hiện về công tác đấu thầu Điều này phần nào ảnh hưởng đến công tác quản lý của một số Chủ đầu tư và của Ban quản lý dự án
iv Các giải pháp định hướng cần nghiên cứu thực hiện
Để tăng cường hiệu quả đấu thầu nhằm quản lý tốt hơn nữa các nguồn vốn Nhà nước dành cho đầu tư phát triển, những định hướng chủ yếu sau đây cần được triển khai thực
Trang 5hiện, cụ thể là:
1 Tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn
bản quy phạm pháp luật về đấu thầu
Để đảm bảo tính đồng bộ, cần tiếp tục
nghiên cứu để hoàn chỉnh một số văn bản
pháp quy sau:
- Mẫu hồ sơ mời thầu về mua sắm hàng hoá
- Pháp lệnh đấu thầu
Trên cơ sở các văn bản quy phạm pháp
luật về đấu thầu của Nhà nước đã ban hành,
các bộ ngành, địa phương tùy theo tình hình
cụ thể cần ra các văn bản hướng dẫn thực
hiện cho phù hợp (như quy định về cơ quan
được uỷ quyền phê duyệt hồ sơ mời thầu thay
cho người có thẩm quyền, quy trình thực hiện
đấu thầu, báo cáo đánh giá, mẫu biểu, …)
2 Tăng cường công tác hướng dẫn
thực hiện quy chế đấu thầu
Để tạo thuận lợi cho các Bộ, ngành, địa
phương trong quá trình triển khai thực hiện
quy chế đấu thầu nhất là sau khi Thông tư
hướng dẫn được ban hành, Bộ Kế hoạch và
Đầu tư cần tổ chức một số hội nghị và lớp tập
huấn đào tạo nghiệp vụ về đấu thầu trên các
địa bàn trọng điểm để phổ biến quy định mới
của Nhà nước về đấu thầu
3 Tổ chức tốt công tác kiểm tra, thanh
tra về đấu thầu
Việc triển khai thực hiện công tác kiểm
tra, thanh tra về đấu thầu phải được tập trung
vào một số vùng và lĩnh vực trọng điểm, cần
phải có kế hoạch kiểm tra định kỳ, kiểm tra
đột xuất, phân cấp kiểm tra một cách rõ ràng
Đối với các Bộ ngành, địa phương, cần sớm
củng cố lực lượng thanh tra chuyên ngành,
thanh tra về đấu thầu theo chức năng đã được
quy định Đặc biệt là đối với các Sở Kế hoạch
và Đầu tư cần khẩn trương thành lập thanh tra
Sở để thực hiện kiểm tra, thanh tra về đấu
thầu cũng như về đầu tư nói chung
Kiểm tra, thanh tra về đấu thầu là việc làm thường xuyên của cơ quan quản lý Nhà nước Phải chủ động việc thực hiện thanh tra nhằm ngăn ngừa những hành vi vi phạm pháp luật có thể xảy ra trong quá trình thực hiện
đấu thầu Trước mắt cần tập trung vào việc thanh tra đối với các gói thầu có quy mô lớn Các Bộ ngành, địa phương tăng cường kiểm tra, thanh tra nhằm đưa việc thực hiện đấu thầu đi vào nề nếp
4 Tăng cường tính công khai hoá, minh bạch trong công tác đấu thầu
Để tạo điều kiện thực hiện tốt mục tiêu của công tác đấu thầu là cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế, cần phải
có biện pháp công khai về đấu thầu như: công khai về mời thầu, kết quả đấu thầu, giá gói thầu, giá trúng thầu, đơn vị trúng thầu và năng lực của nhà thầu Công khai hoá trong đấu thầu đã được quy định trong quy chế đấu thầu Sau khi đã hình thành tờ thông tin về
đấu thầu và trang Web về đấu thầu, các Bộ ngành, địa phương cần chỉ đạo để các Ban quản lý dự án, các đơn vị có liên quan cung cấp thông tin kịp thời, đầy đủ, giúp cho quá trình đấu thầu được thông suốt và đảm bảo tính công khai, minh bạch
5 Tăng cường việc chỉ đạo của các cấp có thẩm quyền
Theo phân cấp trong Quy chế đấu thầu, các Bộ ngành và địa phương cần chỉ đạo sát sao việc thực hiện đấu thầu theo đúng quy
định của quy chế đấu thầu Cần tăng cường
áp dụng hình thức đấu thầu rộng rãi là chủ yếu, hạn chế việc áp dụng hình thức chỉ định thầu hoặc hình thức đấu thầu hạn chế Nâng cao chất lượng phục vụ cho công tác đấu thầu như chất lượng của báo cáo nghiên cứu khả thi, chất lượng của tư vấn thiết kế, tránh việc
điều chỉnh bổ sung trong quá trình thực hiện
Trang 66 Cần theo dõi kiểm tra năng lực của các nhà thầu
Năng lực chuyên môn, sự độc lập về tài chính của nhà thầu để đảm bảo thực hiện
đ−ợc các gói thầu
7 Nâng cao năng lực Nhà thầu
Các doanh nghiệp cần phải xây dựng chiến l−ợc đấu thầu cụ thể của đơn vị mình để
có thể tăng các cơ hội trúng thầu thi công các công trình
Tài liệu tham khảo
[1] Báo cáo kết quả công tác quản lý đấu thầu Bộ
Kế hoạch và Đầu t−
[2] Nghị định 66/2003/NĐ - CP ngày 12/06/2003 [3] Thông t− số 01/2004/TT-BKH♦