Khái niệm hiệu quả được hiểu theo nhiều góc độ khác nhau như: hiệu quả kinh tế, hiệu quả tài chính, hiệu quả xã hội… Đối với dự án của một doanh nghiệp, thông thường đánh giá hiệu quả đư
Trang 1một số vấn đề về Đánh giá, lựa chọn dự án
đầu tư trong doanh nghiệp
ThS Nguyễn quỳnh sang
Bộ môn Kinh tế xây dựng Khoa Vận tải kinh tế - Trường Đại học GTVT
Tóm tắt: Bμi viết lμm rõ quan điểm, tiêu chuẩn vμ nội dung của việc đánh giá, lựa chọn dự
án đầu tư trong doanh nghiệp
Summary: The article points out opinions, standards and procedures when valuing,
selecting an investment project in enterprises
Quyết định đầu tư có tầm quan trọng đặc
biệt, có tính chất chiến lược, quyết định đến
tương lai của một doanh nghiệp Quyết định
đầu tư khôn ngoan sẽ mang lại lợi ích lâu dài,
ngược lại quyết định đầu tư sai lầm buộc
doanh nghiệp phải trả giá trong thời gian
không ngắn Vì vậy, cần phải lựa chọn dự án
đầu tư tốt nhất (trong các dự án loại trừ nhau)
hoặc sắp xếp thứ tự ưu tiên của chúng (đối với
các dự án độc lập) Vấn đề đánh giá, lựa chọn
dự án đầu tư hiệu quả trong các doanh nghiệp
hiện nay là hết sức cần thiết Trong khuôn khổ
bài báo tác giả chỉ đưa ra một số quan điểm
chung, những tiêu chuẩn và những nội dung
chủ yếu của việc đánh giá, lựa chọn dự án
đầu tư trong doanh nghiệp Những nội dung
chi tiết sẽ được đề cập đến trong các bài viết
sau
i quan điểm chung về đánh giá, lựa
chọn dự án đầu tư trong doanh
nghiệp
Mọi dự án đầu tư đều được lựa chọn trên
cơ sở phân tích đánh giá và so sánh của từng
dự án
Khái niệm hiệu quả được hiểu theo nhiều góc độ khác nhau như: hiệu quả kinh tế, hiệu quả tài chính, hiệu quả xã hội… Đối với dự án của một doanh nghiệp, thông thường đánh giá hiệu quả được xem xét, so sánh giữa kết quả với mục tiêu đặt ra của dự án Một dự án cụ thể thường được xem xét trên bốn mặt mang tính quan điểm sau đây:
- Dự án được hoμn thμnh trong phạm vi giới hạn của ngân sách Mỗi dự án tuỳ theo
quy mô kinh doanh, năng lực của doanh nghiệp và đặc biệt là nhu cầu thị trường để xác định quy mô đầu tư, cơ cấu đầu tư và tìm nguồn tài trợ thích hợp
- Mỗi dự án có tuổi đời xác định Vì vậy,
trong từng bước, từng giai đoạn của dự án phải đảm bảo được tiến độ thời gian cùng với các phương diện khác sao cho các kết quả
đạt được về mặt kinh tế, tài chính của dự án
có tác dụng thực sự đối với doanh nghiệp và với nền kinh tế xã hội
- Chất lượng là mục tiêu theo đuổi của
mỗi nhà kinh doanh, của mọi dự án, thậm chí mọi hoạt động đơn lẻ trong thực hiện mục tiêu kinh doanh Yếu tố chất lượng quyết định sự
Trang 2tồn tại của doanh nghiệp, sự phát triển và uy
tín của doanh nghiệp trên thị trường cạnh
tranh
- Trong điều kiện hiện nay của nước ta,
cùng với mục tiêu lợi nhuận các dự án cần
quan tâm đến mục tiêu phát triển kỹ thuật và
đem lại lợi ích quốc gia Trong điều kiện có
thể tranh thủ những công nghệ kỹ thuật tiên
tiến trên thế giới để phục vụ lâu dài cho lợi ích
quốc gia
Đối với doanh nghiệp hiệu quả của dự án
được đánh giá thông qua mức độ thực hiện
mục tiêu thu lợi nhuận cao nhất Lợi nhuận ổn
định là mục tiêu bao trùm, mục tiêu tổng quát
nhất của mọi hoạt động kinh doanh, cho nên
lợi nhuận được coi là chỉ tiêu cơ bản trong
phân tích lựa chọn dự án Để đạt được lợi
nhuận tối đa, các hoạt động của dự án phải
đảm bảo: chi phí thấp nhất, doanh thu cao
nhất, chất lượng phục vụ khách hàng tốt nhất
và đặc biệt là sự ổn định về kết quả kinh
doanh hay mức độ phát triển của doanh
nghiệp Mục tiêu lợi nhuận tối đa trong kinh
doanh thường gắn liền với rủi ro cao và mạo
hiểm lớn
Đối với xã hội, lợi nhuận mà doanh
nghiệp thu được chưa phản ánh đầy đủ lợi ích
Bởi vì, lợi nhuận chỉ bao hàm một phần giá trị
mới sáng tạo ra trong doanh nghiệp mà xã hội
thì quan tâm đến toàn bộ giá trị gia tăng, bao
gồm: lợi nhuận doanh nghiệp, tiền lương, lợi
tức lãi vay và thuế
Giá trị gia tăng là biểu hiện của thu nhập
quốc dân trong doanh nghiệp Thông qua chỉ
tiêu giá trị gia tăng để đánh giá sự đóng góp
của doanh nghiệp hay của dự án vào việc
thực hiện mục tiêu tăng thu nhập quốc dân
của toàn xã hội
Lợi nhuận được coi là một chỉ tiêu hiệu
quả trực tiếp, còn xã hội thì không chỉ quan
tâm đến hiệu quả trực tiếp mà còn quan tâm
đến hiệu quả gián tiếp do doanh nghiệp tạo
ra Đó là những vấn đề về môi trường, phân phối thu nhập, việc làm… Đó là những vấn đề quan trọng đối với toàn bộ nền kinh tế xã hội Một dự án nào đó có thể có ưu thế lớn về chỉ tiêu giá trị gia tăng, nhưng lại không có ưu thế nhiều về chỉ tiêu lợi nhuận Trên thực tế, lãi hoặc lỗ đối với một doanh nghiệp (hay một
dự án) thì không nên đồng nghĩa với lãi hoặc
lỗ của toàn bộ nền kinh tế Vì vậy, trong phân tích lựa chọn dự án cần kết hợp hài hoà giữa lợi ích tài chính (lợi nhuận của doanh nghiệp - nhà đầu tư) với lợi ích của toàn xã hội, nhằm tạo động lực phát triển chung cho doanh nghiệp và toàn bộ nền kinh tế đất nước trong từng giai đoạn phát triển
ii một số tiêu chuẩn đánh giá vμ lựa chọn dự án
- Tiêu chuẩn được hiểu là "vật quy chiếu"
dùng để so sánh kết quả với mục tiêu mong muốn Nó phản ánh mục tiêu qua các yếu tố
ảnh hưởng đến tiến trình thực hiện mục tiêu
đó Vì vậy, việc xác định các tiêu chuẩn là hết sức quan trọng trong quá trình so sánh và lựa chọn dự án [3]
Nhiều tác giả [1], [2], [4], [6], [7], đã đưa
ra các tiêu chuẩn khác nhau Tuy nhiên trong phạm vi dự án đầu tư trong doanh nghiệp, cùng với các tiêu chuẩn có liên quan đến thời gian ấn định, quy mô, tính chất và đặc điểm của mỗi dự án thì các tiêu chuẩn kinh tế, phản
ánh lợi ích kinh tế của dự án được đặc biệt quan tâm, cụ thể:
- Đối với các dự án ngắn hạn, quy mô nhỏ, có thể sử dụng các chỉ tiêu kinh tế - tài
chính ngắn hạn (được sử dụng trong phân tích hoạt động kinh doanh thường xuyên) để làm các tiêu chuẩn so sánh và lựa chọn dự án như: Chi phí cho một đơn vị sản phẩm; mức doanh lợi của một đồng vốn đầu tư hàng năm; thời gian thu hồi vốn; tỷ suất lợi nhuận; doanh
Trang 3thu và thị phần; khả năng khai thác nguồn
lực,… Khi tính toán các tiêu chuẩn này, có thể
không cần xem xét đến yếu tố giá trị thời gian
của tiền tệ
- Đối với các dự án có quy mô vừa vμ lớn,
thời gian ấn định dμi, có thể sử dụng các chỉ
tiêu phản ánh hiệu quả tài chính mà trong tính
toán có xem xét đến yếu tố giá trị theo thời
gian của tiền tệ như: Giá trị hiện tại thuần
(NPV); tỷ suất nội hoàn (IRR),…
Ngoài ra, cần quan tâm đến các tiêu
chuẩn phản ánh hiệu quả xã hội của dự án
như: mức độ tác động đến phân phối thu
nhập, công ăn việc làm, môi trường xã hội và
sinh thái…
Khi xác định các tiêu chuẩn lựa chọn dự
án, cần chú ý đến cả tiêu chuẩn định lượng và
định tính, đồng thời làm rõ mức độ ưu tiên của
từng tiêu chuẩn
III nội dung đánh giá lựa chọn dự
án
Về thực chất, đánh giá lựa chọn dự án là
đánh giá các lợi ích và chi phí của một dự án,
quy chúng về các tiêu chuẩn chung để so
sánh[3], [6] Nếu lợi ích vượt chi phí thì dự án
được chấp nhận và ngược lại, thì dự án bị loại
bỏ Phân tích đánh giá dự án của doanh
nghiệp thường được tiến hành trên ba nội
dung cơ bản: Phân tích, đánh giá về kỹ thuật,
phân tích, đánh giá về tài chính và phân tích,
đánh giá về kinh tế-xã hội [2], [3], [6] ở đây
đặc biệt chú ý các nội dung cụ thể sau:
1 Phân tích, đánh giá về kỹ thuật
a Mục đích của phân tích, vμ yêu
cầu đối với kỹ thuật lựa chọn
Yếu tố kỹ thuật của dự án là một nội
dung quan trọng, kết quả của quá trình đánh
giá kỹ thuật cho phép doanh nghiệp lựa chọn
các phương án phù hợp với các điều kiện tài
chính, nhu cầu thị trường nhằm thực hiện được các mục tiêu kinh tế xã hội của dự án như: hiệu quả đầu tư, hiệu quả kinh doanh, việc làm, cải tạo môi trường sinh thái…
Phân tích, đánh giá về kỹ thuật nhằm
định hình dự án một cách tổng thể, giúp cho doanh nghiệp lựa chọn loại hình đầu tư, dự trù ngân sách và địa bàn triển khai dự án có hiệu quả, giúp cho việc lựa chọn các giải pháp thích hợp và hiệu quả nhất cho tổ chức hoạt
động dự án
Nhằm thực hiện có hiệu quả các mục tiêu của dự án, kỹ thuật được lựa chọn phải đáp ứng một số yêu cầu cơ bản sau:
- Cho phép sản xuất ra những sản phẩm
có tính cạnh tranh cao
- Cho phép sử dụng có hiệu quả những lợi thế so sánh của Việt Nam là sức lao động, tài nguyên thiên nhiên phong phú
- Hạn chế được việc sử dụng nguyên vật liệu và năng lượng ngoại nhập, khuyến khích việc khai thác nguồn nguyên liệu tại chỗ
- Nâng cao năng suất lao động, giảm chi phí và nâng cao năng lực của đội ngũ, năng lực tổ chức quản lý kinh doanh, năng lực tiếp thu công nghệ kỹ thuật tiên tiến…
- Công nghệ kỹ thuật phải phù hợp với khả năng và điều kiện lao động
- Giá cả nhập công nghệ phải phù hợp với mặt bằng giá của thị trường và khả năng tài chính
- Phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế
đặc biệt là phát triển khoa học kỹ thuật
Trên cơ sở phân tích, đánh giá về kỹ thuật để đánh giá kế hoạch kinh doanh, nhu cầu các yếu tố đầu vào của dự án, thị trường tiêu thụ và các giải pháp thích hợp nhằm thực hiện mục tiêu đã xác định
Trang 4Phân tích, đánh giá về kỹ thuật làm tiền
đề cho phân tích, đánh giá về kinh tế và phân
tích, đánh giá về tài chính của các dự án
Các dự án không khả thi về mặt kỹ thuật
(chẳng hạn, địa điểm triển khai có địa chất
không ổn định hoặc gây ô nhiễm môi trường)
phải bị bác bỏ để tránh những tổn thất về kinh
tế, tài chính cho doanh nghiệp và cho nền
kinh tế
b Nội dung phân tích, đánh giá về
kỹ thuật
b1 Lựa chọn hình thức đầu tư
Nội dung quan trọng của phân tích, đánh
giá về kỹ thuật là lựa chọn hình thức đầu tư
Trên thực tế, có thể tiến hành đầu tư tuỳ thuộc
nhiều điều kiện khác nhau như: khả năng tài
chính của nhà đầu tư và đặc biệt là tình hình
thị trường tiêu thụ và thực trạng của sản xuất
xã hội
Trong một doanh nghiệp nói chung và
doanh nghiệp xây dựng giao thông nói riêng,
tuỳ theo mục tiêu và chiến lược kinh doanh
trong từng giai đoạn và đứng trên giác độ
khác nhau, thông thường có một số hình thức
đầu tư sau:
- Theo đối tượng đầu tư: Đầu tư cho đối
tượng vật chất và đầu tư tài chính,
- Theo giác độ tái sản xuất tài sản cố
định: Đầu tư mới; đầu tư lại; đầu tư kết hợp
vừa đầu tư mới vừa đầu tư lại
- Theo hướng đầu tư: Đầu tư bên trong
và đầu tư bên ngoài
- Theo mục đích đầu tư: Đầu tư thay thế
thiết bị hiện có; đầu tư phát triển sản phẩm
hiện có; đầu tư đưa sản phẩm xâm nhập vào
thị trường mới; đầu tư sản xuất sản phẩm mới;
đầu tư khác
b2 Lựa chọn công nghệ vμ công
suất
Việc tạo ra một sản phẩm cung ứng trên
thị trường phụ thuộc nhiều vào việc lựa chọn công nghệ và công suất dự án:
Lựa chọn công nghệ
Các dự án lựa chọn phương án công nghệ cần thích hợp một số tiêu chuẩn sau:
- Đảm bảo công suất của dự án và phù hợp với quy mô thị trường sản phẩm
- Đảm bảo chất lượng sản phẩm theo yêu cầu của dự án
- Chi phí nhập công nghệ phải phù hợp với mức giá trung bình trong nước và thế giới
- Công nghệ hiện đại phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất xã hội
Lựa chọn công suất dự án
Công suất dự án được lựa chọn tuỳ thuộc vào: yêu cầu của thị trường đối với sản phẩm của dự án; khả năng chiếm lĩnh thị trường của doanh nghiệp khi thực hiện dự án; khả năng cung ứng; khả năng tài chính của doanh nghiệp; năng lực tổ chức điều hành hoạt động kinh doanh
2 Phân tích, đánh giá về tài chính
Phân tích, đánh giá về tài chính nhằm xem xét, đánh giá hiệu quả của dự án dưới góc độ của một tổ chức (doanh nghiệp) hoặc cá nhân tham gia vào dự án
a Mục đích của việc phân tích, đánh giá về tμi chính, nhằm:
- Xem xét nhu cầu và sự đảm bảo của các nguồn lực tài chính cho việc thực hiện dự
án có hiệu quả
- Đánh giá hiệu quả hoạt động của dự án theo quan điểm hạch toán kinh tế của doanh nghiệp Đó chính là việc xác định của doanh nghiệp xem đầu tư vào dự án có mang lại lợi nhuận thích đáng hoặc đem lại nhiều lợi nhuận hơn so với đầu tư kinh doanh các dự án khác hay không
Trang 5- Phân tích tài chính cung cấp các thông
tin cần thiết để doanh nghiệp có được quyết
định đầu tư đúng
b Về giá sử dụng trong phân tích,
đánh giá về tμi chính
Phân tích, đánh giá về tài chính có nhiệm
vụ xem xét, đánh giá khả năng sinh lợi của
vốn đầu tư Bởi vậy, giá thị trường được sử
dụng để quy đổi các chi phí và lợi ích của dự
án về các chỉ tiêu giá trị bằng tiền tệ, giá thị
trường biểu hiện trong phân tích thông qua hai
hình thức: giá cố định và giá hiện hành:
Giá cố định là giá cả thị trường được xác
định cho tất cả các năm trong thời kỳ phân
tích
Giá hiện hμnh là giá thị trường xác định
cho từng năm trong kỳ phân tích Giá này cho
phép đánh giá một cách chính xác tình hình
tài chính của dự án trong từng năm Nhưng nó
lại chịu ảnh hưởng rất lớn của lạm phát, làm
cho dự đoán kết quả tài chính thiếu chính xác
trong tương lai Vì vậy, giá hiện hành chỉ sử
dụng khi phân tích các dự án ngắn hạn, các
phương án kinh doanh đơn giản, thực hiện
trong một năm tài chính Với các chỉ tiêu phân
tích như: thời gian hoàn vốn, chi phí cho một
đơn vị sản phẩm, lợi nhuận tính cho một đơn
vị sản phẩm,…
Đối với các dự án đầu tư trên một năm,
khi phân tích cần xét đến yếu tố thời gian, với
các chỉ tiêu: giá trị hiện tại thuần (NPV), suất
thu lợi nội tại (IRR), thời gian hoàn vốn
động,…
3 Phân tích, đánh giá về kinh tế - x∙
hội
a Mục đích của việc phân tích, đánh
giá về kinh tế
Trong điều kiện phát triển kinh tế thị
trường có sự quản lý của Nhà nước, mọi hoạt
động kinh doanh đều được xem xét trên các góc độ như: người đầu tư (có thể là một cá nhân hay một doanh nghiệp) và toàn bộ nền kinh tế
Trên góc độ người đầu tư mục đích cơ bản theo đuổi là lợi nhuận Do vậy, khả năng sinh lợi là thước đo chủ yếu cho kết quả đầu tư Khả năng sinh lợi càng cao càng hấp dẫn Trên thực tế, không phải bất cứ hoạt
động đầu tư nào sinh lợi cao đều tạo ra những
ảnh hưởng tốt đối với nền kinh tế và xã hội Bởi vậy, đứng trên góc độ toàn bộ nền kinh tế xã hội phải xem xét đánh giá hoạt động của
dự án trên các mặt kinh tế - xã hội cùng với khả năng tạo ra lợi nhuận Nghĩa là, xem xét những lợi ích kinh tế xã hội do thực hiện dự án
đem lại Bởi vậy, các chi phí và lợi ích kinh tế của dự án được xác định theo giá kinh tế
Lợi ích kinh tế xã hội của dự án được hiểu
là mức chênh lệch giữa các lợi ích mà xã hội thu được so với những chi phí mà xã hội phải
bỏ ra khi thực hiện dự án
Lợi ích mμ xã hội thu được khi thực hiện
dự án là sự đáp ứng của dự án đối với việc thực hiện các mục tiêu chung của xã hội, của nền kinh tế như: tăng thu nhập quốc dân, tăng lượng ngoại tệ cho đất nước, tăng số người lao
động có việc làm, tăng thu nhập của người lao
động Đó chính là những mục tiêu định lượng
mà xã hội theo đuổi
Bên cạnh đó là các mục tiêu mang tính
định tính nhưng lại rất quan trọng cho sự phát triển xã hôị như: đáp ứng yêu cầu thực hiện chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước trong từng giai đoạn, xoá đói, giảm nghèo, nâng cao dân trí, cải tạo môi trường…
Các chi phí mμ xã hội phải bỏ ra khi thực
hiện dự án là các tài nguyên thiên nhiên, của cải vật chất, sức lao động,… đầu tư cho thực
Trang 6hiện dự án
b Nội dung phân tích, đánh giá về
kinh tế - xã hội
Phân tích, đánh giá về kinh tế thực chất
là xác định sự đóng góp của dự án vào việc
thực hiện các mục tiêu kinh tế quốc dân, tăng
thu nhập quốc dân, tạo việc làm, cải thiện môi
trường…
Gia tăng thu nhập quốc dân là mục tiêu
hàng đầu của mỗi quốc gia, việc đánh giá sự
đóng góp của dự án của doanh nghiệp vào sự
tăng trưởng chung của nền kinh tế là hết sức
quan trọng, nó được xác định thông qua chỉ
tiêu giá trị gia tăng
Giá trị gia tăng là mức chênh lệch giữa
giá trị đầu ra và các giá trị đầu vào
Đối với các dự án đầu tư của doanh
nghiệp cần xác định giá trị gia tăng thuần: giá
trị gia tăng thuần do dự án tạo ra bằng giá trị
đầu ra dự kiến của dự án (doanh thu) trừ đi
các chi phí vật chất thường xuyên, dịch vụ
mua ngoài và tổng vốn đầu tư
Giá trị gia tăng thuần gồm hai bộ phận
chính là: tiền lương (trả cho người lao động) và
giá trị thặng dư (cho xã hội)
Trong đó, giá trị thặng dư xã hội phản
ánh khả năng sinh lãi của dự án, bao gồm:
các loại thuế, bảo hiểm, lãi vay, lợi nhuận
doanh nghiệp, lợi nhuận nộp ngân sách, lợi
tức cổ phần
Đối với dự án ngắn hạn (trong một năm)
có thể dùng phương pháp xác định giá trị gia
tăng giản đơn nêu trên để phân tích hiệu quả
kinh tế xã hội hay đánh giá sự đóng góp của
dự án cho nền kinh tế quốc dân Đối với
những dự án trung và dài hạn cần áp dụng
phương pháp hiện giá thuần tương tự như
trong phân tích tài chính
Trên thực tế, lãi hoặc lỗ đối với một doanh nghiệp (một dự án) không nên đồng nghĩa với lãi hoặc lỗ của của toàn bộ nền kinh
tế xã hội Vì vậy, trong phân tích lựa chọn dự
án cần kết hợp hài hoà giữa lợi ích tài chính (lợi nhuận của doanh nghiệp - nhà đầu tư) với lợi ích của toàn xã hội, nhằm tạo động lực phát triển chung cho toàn doanh nghiệp và toàn bộ nền kinh tế đất nước trong từng giai
đoạn phát triển
Tóm lại, sự tăng trưởng, lợi nhuận và tính cạnh tranh của một doanh nghiệp tuỳ thuộc phần lớn vào tính hữu hiệu và sự lựa chọn có hiệu quả các dự án đầu tư của doanh nghiệp Vì vậy, vấn đề đánh giá, lựa chọn dự án đầu tư trong doanh nghiệp có tầm quan trọng đặc biệt Bài viết đã làm rõ quan điểm, những tiêu chuẩn và nội dung của việc đánh giá, lựa chọn dự án đầu tư trong doanh nghiệp, hy vọng sẽ là tài liệu giúp các doanh nghiệp có
được dự án đầu tư có hiệu quả cao nhất
Tài liệu tham khảo
[1] Nguyễn Tấn Bình Phân tích quản trị tài chính -
NXB Đại học quốc gia TP Hồ Chí Minh, 2002
[2] GS TSKH Nguyễn Văn Chọn Kinh tế đầu tư
xây dựng NXB xây dựng, 2003
[3] Vũ Thuỳ Dương Quản trị dự án NXB Đại học
quốc gia Hà Nội, 2000
[4] TS Nguyễn Bạch Nguyệt, TS Từ Quang
Phương Giáo trình kinh tế đầu tư NXB Thống kê,
2003
[5] TS Bùi Hữu Phước Tài chính doanh nghịêp
NXB Thống kê, 2004
[6] Nguyễn Hải Sản Quản trị tài chính doanh
nghịêp NXB Thống kê, 2001
[7] Essential of corporate finance/S.A Ross, R W Westerfield, B.D Jordan - Irwin/McGraw - Hill,c,
1996♦