Báo cáo khoa học: "Một số vấn đề về xác định rủi ro dự án" doc

Việc nhận dạng và xác định được rõ loại rủi ro, phân tích khả năng xuất hiện và mức độ tác động của rủi ro giúp cho nhà quản lý dự án có cơ sở đưa ra những quyết định phù hợp, nhằm tác đ

Một số vấn đề về xác định rủi ro dự án

NCS trịnh thuỳ anh

Bộ môn Quản trị kinh doanh Khoa Vận tải – Kinh tế - Trường Đại học GTVT

Tóm tắt: Dự án đầu tư luôn đi kèm nhiều loại rủi ro đa dạng vμ khác biệt Trong đánh giá

vμ quản lý dự án, việc xác định rủi ro đóng vai trò đặc biệt quan trọng, vì nó lμ cơ sở cho quá trình phân tích vμ đưa ra quyết định quản lý rủi ro Bμi báo nμy nhằm nghiên cứu các vấn đề về xác định rủi ro dự án, bao gồm phân loại vμ nhận dạng rủi ro Các phương pháp xác định rủi ro

dự án sẽ được trình bầy chi tiết trong bμi viết nμy

Summary: Projects always go along with various kinds of risks In project apprasal and

management, risk identification plays an important role due to its basis for analysis process and decision making on risk management This paper aims to study issues on project risk identification, including risk clasification and recognition Methodologies to identify project risk would be presented in detail in the paper

i giới thiệu

Người ta thường nói: "Có một điều chắc chắn là không có gì chắc chắn cả" Cho dù công tác dự báo có tốt đến đâu cũng không thể mang lại một kết quả chắc chắn được Rủi ro nằm ngoài ý muốn chủ quan của con người Vấn đề còn lại là phải biết chấp nhận rủi ro nhưng không

mù quáng như nghĩ về chiếc hộp đen Người ta chấp nhận kết quả của hộp đen nhưng lại không biết gì về hoạt động bên trong của nó cả Trong khi đó đối với rủi ro người ta có thể lường trước,

đón nhận nó với ít bất ngờ nhất

Việc nhận dạng và xác định được rõ loại rủi ro, phân tích khả năng xuất hiện và mức độ tác

động của rủi ro giúp cho nhà quản lý dự án có cơ sở đưa ra những quyết định phù hợp, nhằm tác động điều chỉnh để dự án đi đúng hướng theo mục tiêu ban đầu đã vạch ra, đồng thời mang lại những thành công nhất định cho dự án Bài viết này sẽ trình bầy những vấn đề về việc xác

định rủi ro, các vấn đề liên quan đến công tác phân tích rủi ro sẽ được trình bầy trong bài viết sau

Rủi ro của dự án đầu tư là sự kiện hoặc tình huống bất ngờ mà khi xảy ra nó có thể hoặc

đưa lại các cơ hội mới trong quá trình đầu tư, thực hiện dự án hoặc dẫn đến các mất mát, thiệt

hại, tổn thất, ảnh hưởng đến các kết quả của dự án Như vậy rủi ro được xem xét trên cả hai góc

độ tích cực và tiêu cực

Xác định rủi ro là giai đoạn ít được nghiên cứu nhất trong công tác quản lý rủi ro Tuy vậy,

nhiều chuyên gia có kinh nghiệm thực hiện phân tích rủi ro trong các dự án lớn lại cho rằng giai

đoạn xác định rủi ro mất nhiều thời gian nhất Việc xác định rủi ro đòi hỏi nhà phân tích phải có kinh nghiệm, sáng tạo và việc phân tích cần được tiến hành một cách có hệ thống Việc xác

định rủi ro ở đây chỉ giới hạn ở việc phân loại và nhận dạng những rủi ro tiềm tàng ảnh hưởng

đến dự án, còn việc lượng hoá rủi ro được đề cập trong nội dung phân tích rủi ro

Phân loại rủi ro dự án là quá trình xem xét các loại rủi ro và các tác động của nó tới các

hoạt động của dự án cũng như cơ cấu tổ chức dự án và khả năng đảm bảo thành công của dự

án

Nhận dạng rủi ro dự án là quá trình xác định một cách hệ thống các nguồn gây rủi ro vμ các loại rủi ro tiềm tμng Đối với các hoạt động của một dự án, nhận dạng rủi ro bao gồm các

công việc xem xét, nghiên cứu, theo dõi môi trường và toàn bộ hoạt động của dự án nhằm thống

kê được tất cả các rủi ro có thể, không chỉ những rủi ro đã và đang xảy ra đối với các dự án tương tự, mà còn dự báo những rủi ro mới có thể xuất hiện đối với mỗi dự án

Trên cơ sở xác định rủi ro, nhà quản lý sẽ tiến hành phân tích rủi ro, từ đó đề xuất các giải pháp kiểm soát và quản lý rủi ro một cách thích hợp và hiệu quả

ii các vấn đề về xác định rủi ro dự án

Quá trình xác định rủi ro dự án bao gồm phân loại và nhận dạng rủi ro

2.1 Phân loại rủi ro dự án

Hình 1 cho thấy các tiêu thức phân loại rủi ro

Dự án

Rủi ro thuần tuý (luôn mang lại thiệt hại)

Rủi ro suy tính -rủi ro thị trường (mang lại thiệt hại / lợi ích)

Công ty

Môi trường

Thị trường/ công nghiệp

Rất nghiêm

trọng

Nghiêm trọng

ít tác động

Rủi ro kinh doanh liên quan đến tài sản

Rủi ro tài chính liên quan đến vốn

Phân loại rủi ro

Hình 1 Phân loại rủi ro dự án

a Phân loại theo hậu quả rủi ro

Phân loại rủi ro theo hậu quả rủi ro gồm có rủi ro mang lại hậu quả rất nghiêm trọng, rủi ro

có hậu quả nghiêm trọng và rủi ro có hậu quả tác động ở mức độ nhẹ

Rủi ro rất nghiêm trọng là rủi ro mà khả năng xảy ra (xác suất xuất hiện) là lớn nhất, và khi xảy ra mang lại hậu quả rất nghiêm trọng, tác động nặng nề đến các mục tiêu của dự án Rủi ro nghiêm trọng là rủi ro có xác suất xảy ra tương đối cao, và khi xảy ra sẽ tác động làm ảnh hưởng đến mục tiêu dự án Trong khi đó rủi ro ít tác động là rủi ro có khả năng xảy ra thấp nhất,

và khi xảy ra có tác động nhẹ đến dự án

Khi xem xét hậu quả của rủi ro, các nhân tố có liên quan tác động đến rủi ro đều phải được xem xét đến Các hậu quả của rủi ro có thể là một trong các trường hợp như mức độ mất mát thiệt hại là lớn nhất; hoặc mất mát phần lớn chi phí; hoặc mất đi chi phí dự phòng nếu như không có bảo hiểm hay bảo hiểm không có hiệu quả Trong trường hợp không xảy ra rủi ro thì

sự mất mát chính là chi phí bảo hiểm phải trả để đối phó với rủi ro Như vậy hậu quả của rủi ro tuỳ thuộc vào mức độ thiệt hại và mức độ tin cậy của việc dự kiến trước được hiện tượng nào đó Phần lớn các nhà quản lý có xu hướng dựa vào sự đánh giá, chuyên môn trình độ của các chuyên gia, và một số các thông tin về hiện tượng rủi ro đó trong quá khứ nếu có Ví dụ như số liệu thống kê cho thấy nguyên vật liệu năm nào cũng bị mất trộm tại công trường Và nhà thầu

có thể cân đối chi phí mua bảo hiểm với khoản chi phí dự phòng cho việc thất thoát này Tuy vậy có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến rủi ro, đặc biệt là khi không có số liệu tin cậy

b Phân theo loại rủi ro

Phân theo loại rủi ro gồm có rủi ro thuần tuý và rủi ro suy tính Rủi ro thuần tuý là rủi ro mà khi nó xảy ra không có khả năng chống lại được, và luôn mang lại thiệt hại, thường phát sinh khi tai nạn xảy ra hoặc trong trường hợp có sai sót kỹ thuật Trong khi đó, rủi ro suy tính là loại rủi ro

mà khi nó xảy ra có thể mang lại lợi ích hoặc thiệt hại, đó có thể là rủi ro về tài chính, kỹ thuật, hoặc vật chất

c Phân loại theo đối tượng tác động của rủi ro

Hình sau cho thấy đối tượng tác động của rủi ro phân theo cơ cấu cấp bậc ở tầm vĩ mô nhất, rủi ro có tác động vào môi trường Xét trên góc độ nhỏ hơn, rủi ro tác động đến thị trường hoặc ngành cụ thể ở góc độ vi mô, rủi ro tác động đến hoạt động của công ty Và cụ thể đối với từng dự án riêng biệt, có các loại rủi ro khác nhau

Môi trường Thị trường/ngành Công ty

Dự án/ cá

nhân

Rủi ro vμ môi trường nói chung:

Môi trường nói chung sẽ tác động vào các tổ chức trong xã hội Rủi ro môi trường nói chung

có thể chia làm 2 loại: rủi ro do điều kiện tự nhiên và rủi ro do hệ thống chính trị, xã hội, và kinh tế

Rủi ro tự nhiên bao gồm rủi ro do điều kiện thời tiết và các hiện tượng tự nhiên khác như lở

đất, động đất Nó có thể có tác động đáng kể đến quá trình xây dựng Ví dụ, mưa liên tiếp có thể làm kế hoạch xây dựng bị đình trệ và thay đổi, gió mạnh có thể làm thay đổi kế hoạch lắp dựng khung thép, nhiệt độ xuống quá thấp có thể ảnh hưởng đến quá trình đông cứng của bê tông Mặc dù môi trường tự nhiên là không thể kiểm soát nổi, nhưng rủi ro do môi trường tự nhiên có thể được xác định trước và có thể đưa ra nhiều biện pháp để hạn chế các tác động của chúng

Ví dụ như thay đổi lịch trình dự án để tránh thời tiết xấu tác động cho những công việc có thể bị

ảnh hưởng

Môi trường chính trị, xã hội, và kinh tế có thể được kiểm soát phần nào Chính phủ có thể kiểm soát nền kinh tế quốc gia, nhưng không thể kiểm soát nền kinh tế thế giới Mặc dù môi trường kinh tế và xã hội được kiểm soát bởi chính phủ, nhưng nhiều ngành công nghiệp có thể bị tác động nghiêm trọng do các quyết định về môi trường

Không ai có thể bỏ qua các rủi ro môi trường Trong khi trách nhiệm thường được trao cho chính phủ trong việc đưa ra quyết định hoặc các biện pháp tác động, nhưng nhìn chung, phần lớn các rủi ro là không thể kiểm soát nổi đối với mỗi cá nhân hoặc mỗi công ty

Rủi ro thị trường / rủi ro ngμnh:

Rủi ro tác động đến thị trường là một trường hợp đặc biệt của rủi ro tác động đến môi trường, ở đây là là các rủi ro tác động môi trường kinh doanh, đến thị trường Rủi ro thị trường liên quan đến bất kỳ sự kiện nào có thể tác động đến toàn bộ ngành, ví dụ như sự đình công của công nhân xây dựng trong phạm vi toàn quốc sẽ tác động đến toàn bộ ngành Theo sự phát triển của thế giới, thị trường xây dựng là một loại thị trường đặc biệt, trong đó có một số tập đoàn xây dựng sẽ có tác động lớn, nhưng không làm chủ được thị trường Ngành xây dựng bao gồm một số nhỏ các tập đoàn lớn, và một số lớn các công ty nhỏ Các tập đoàn lớn sẽ tiến hành phân tích rủi ro một cách có hệ thống và đầy đủ hơn là các công ty nhỏ

Mọi công ty xây dựng đều muốn đảm bảo duy trì thị trường của họ Vì thế họ đưa ra các mức giá cạnh tranh Đó chính là rủi ro thị trường Vì họ không tồn tại và hoạt động một cách độc lập, nên một hoạt động của một công ty có thể tác động tới công ty khác và gây ra các rủi ro thị trường

Rủi ro của công ty:

Rủi ro tác động đến công ty là những rủi ro mà khi xảy ra tác động đến các hoạt động sản xuất kinh doanh của công ty Mọi công ty đều tồn tại và hoạt động trong thị trường Một công ty

sẽ có rất nhiều dự án tại cùng một thời điểm, mỗi dự án hoạt động vì lợi nhuận một cách độc lập Các rủi ro của công ty và của dự án về bản chất có mối quan hệ với nhau bởi công ty cuối cùng cũng là đối tượng phải gánh chịu chuỗi các rủi ro của các dự án

Rủi ro dự án vμ rủi ro cá nhân:

Rủi ro dự án và rủi ro cá nhân là những rủi ro chỉ tác động đến một dự án riêng biệt hoặc một cá nhân cụ thể

Về bản chất, rủi ro dự án và rủi ro công ty có mối liên hệ với nhau Nếu một nhà thầu có một dự án lớn bị thất bại, nó sẽ tác động trực tiếp đến khả năng tài chính của họ, đồng thời, nhiều hoạt động và kế hoạch khác cũng sẽ bị ảnh hưởng

Nhiều rủi ro được xác định dễ dàng ở giai đoạn thực hiện Dự án bao gồm rất nhiều công việc khác nhau Những người tham gia dự án làm việc và đối mặt hàng ngày với các khó khăn phức tạp của từng công việc, bởi vậy họ là người có thể nhìn nhận được rủi ro một cách rõ nét nhất Nhà quản lý dự án cần thâu tóm những nhận định này ở mức độ tổng quan của họ Bảng 1 cho thấy các rủi ro liên quan đến công nghiệp xây dựng nói chung và liên quan đến

dự án xây dựng công trình giao thông nói riêng

Bảng 1 Các loại rủi ro liên quan đến công nghiệp xây dựng

Điều kiện hợp đồng quá chặt chẽ,

ngặt ngèo

Điều kiện thời tiết khắc nghiệt trong

suốt thời gian thực hiện dự án

Sai lầm khi thuê phương tiện, máy

móc thiết bị với giá không hợp lý

Sai sót trong quá trình khảo sát điều

tra để thiết kế

2.2 Nhận dạng rủi ro dự án

Cơ sở để nhận dạng rủi ro dự án là xem xét các yếu tố như: rủi ro đó có thể kiểm soát được hay không, rủi ro đó là rủi ro độc lập hay rủi ro phụ thuộc, rủi ro đó là rủi ro toàn diện hay rủi ro từng phần (xem hình 2)

Nguyên nhân, hiện tượng và hậu quả của rủi ro

Hình 2 Xác định rủi ro

a Rủi ro có thể kiểm soát được vμ rủi ro không thể kiểm soát được

Có 4 loại rủi ro Loại thứ nhất có các nhân tố tác động nằm trong khả năng kiểm soát của nhà quản lý dự án Loại thứ hai có các nhân tố tác động nằm trong tầm kiểm soát của các đối tác hoặc các đối tượng có liên quan đến dự án, như yêu cầu của Sở địa chính, yêu cầu của kiến trúc sư thành phố, yêu cầu của giám đốc ngân hàng … Loại thứ ba có các nhân tố thuộc về sự tác động và điều chỉnh của chính phủ, như thay đổi chính sách thuế, luật lệ, điều lệ, quy hoạch chung … Loại cuối cùng là các nhân tố tác động nằm bên ngoài khả năng kiểm soát của chúng

ta, như thời tiết, khí hậu …

Sự phân biệt giữa rủi ro có khả năng kiểm soát và không có khả năng kiểm soát là rất quan trọng trong ngành xây dựng Rủi ro không có khả năng kiểm soát thường phát xuất từ môi trường bên ngoài, như rủi ro về chính trị, xã hội, hoặc kinh tế Rủi ro liên quan đến điều kiện thời tiết, lạm phát, hoặc tỉ suất ngoại hối không thể tác động bởi các nhà làm luật hoặc chính phủ, cho dù họ có thể điều chỉnh và tác động một phần nào đó đến các rủi ro loại đó

Các loại rủi ro cụ thể sẽ cho thấy bản chất tác động của rủi ro Trong trường hợp rủi ro có thể kiểm soát được, cần đưa ra các biện pháp phù hợp để tác động đến các kết quả đầu ra Các rủi ro không thể kiểm soát được cũng cần được xác định rõ để có các biện pháp phòng ngừa, né tránh

b Rủi ro độc lập vμ rủi ro phụ thuộc

Hai nguồn gây rủi ro trong dự án đầu tư được coi là phụ thuộc nếu mỗi loại rủi ro gây ra đều

có tác động qua lại đến rủi ro kia Giữa tập hợp các loại rủi ro có khả năng kiểm soát được và tập hợp các loại rủi ro không có khả năng kiểm soát được cũng có sự phụ thuộc liên quan lẫn nhau Có 3 loại rủi ro là rủi ro độc lập, trong đó các biến là độc lập hoàn toàn với nhau; rủi ro phụ thuộc một phần; và rủi ro hoàn toàn phụ thuộc

c Nguyên nhân gây rủi ro, hiện tượng vμ hậu quả của rủi ro dự án

Nguyên nhân và hậu quả của rủi ro dự án cần được phân biệt rõ ràng Ta có chuỗi tác động:

Một số rủi ro là có thể kiểm soát được, như thiếu sự hợp tác giữa nhà thầu cung cấp các dịch vụ kỹ thuật và nhà thầu xây dựng thô Trong khi rủi ro do điều kiện thời tiết không thuận lợi, mặc dù có thể chuẩn bị trước các biện pháp đối phó, dự phòng, nhưng nhìn chung thì lại không thể kiểm soát được

Nguyên nhân và hậu quả cần được phân biệt rõ ràng Các nguyên nhân gây rủi ro dự án có thể là: lạm phát tăng trên chỉ số dự kiến hoặc vượt quá mức cho phép; không dự kiến được điều kiện địa chất; điều kiện thời tiết biến đổi khác thường; vận chuyển các nguyên vật liệu chính đến muộn; thiết kế chi tiết thiếu chính xác, hoặc sai sót, ví dụ sai kích cỡ dầm chịu lực trong bản vẽ của kiến trúc sư; tình trạng không được thanh toán của nhà thầu chính; không có sự liên kết giữa các nhà thầu cung ứng trang thiết bị và nhà thầu xây dựng Các hậu quả nghiêm trọng khi rủi ro dự án xảy ra có thể bao gồm: chi phí vượt quá mức dự kiến; thời hạn xây dựng kéo dài; chất lượng công trình không được đảm bảo; không đáp ứng được các yêu cầu khai thác vận hành; bị thiệt hại về vật chất, như bị cháy, ngập lụt… công nhân bị tai nạn do điều kiện làm việc không đảm bảo

Tuy vậy, khó có thể xác định một cách rõ ràng nguyên nhân, hiện tượng và hậu quả của rủi

ro Ví dụ hiện tượng sự cố chất lượng công trình có thể do nguyên nhân thiết kế có vấn đề (nguyên nhân), hoặc tai nạn lao động có thể dẫn đến thời gian thi công bị kéo dài hoặc chi phí gia tăng Trong trường hợp hoàn thành dự án chậm, nhà thầu phải thanh toán các thiệt hại và khách hàng phải chịu những thiệt hại đó (hậu quả) Bảng 2 cho thấy phương pháp xem xét một cách hệ thống nguyên nhân gây rủi ro, hiện tượng và hậu quả của rủi ro

Bảng 2 Hệ thống nguyên nhân gây rủi ro, hiện tượng vμ hậu quả của rủi ro dự án

Thiếu các biện pháp an toàn cần

thiết

Người lao động bị chết

Thiếu việc kiểm soát an toàn tại

công trường

Người lao động bị thương nặng

Các nhà thầu không quen thuộc với

nơi làm việc, điều kiện thi công cụ

thể tại công trường

Dự án có thể bị một cơ quan quản lý về y tế và an toàn cấm không cho thực hiện tiếp

Lực lượng lao động thiếu kinh

nghiệm và khả năng lao động trong

điều kiện cụ thể

Gây tâm trạng hoang mang

lo lắng cho những người lao

động khác

hoặc bị phạt tiền Thiếu thận trọng của người lao động

Người lao động bị thương ngoài công trường

Gia tăng chi phí mua bảo hiểm trong tương lai

III các phương pháp xác định rủi ro dự án

Để có thể xác định được rủi ro người ta thường sử dụng nhiều phương pháp khác nhau

3.1 Phỏng vấn và điều tra

Cần tiến hành lập bảng câu hỏi nghiên cứu về rủi ro để tiến hành điều tra Các câu hỏi có thể được sắp xếp theo nguồn rủi ro, hoặc môi trường tác động và xoay quanh những vấn đề như: đã có những loại rủi ro nào trong các dự án trước đây hoặc các dự án tương tự? tổn thất là bao nhiêu? số lần xuất hiện? những biện pháp phòng ngừa đã sử dụng? kết quả đạt được? những ý kiến đánh giá, đề suất về công tác quản lý rủi ro… Phương pháp này đi từ thực tế nên

có thể cho kết quả tốt, tuy nhiên có nhược điểm là chi phí khá cao

Mặt khác, đối với các nhà quản trị rủi ro, công tác thanh tra hiện trường cần được thực hiện thường xuyên Nhờ quan sát theo dõi trực tiếp hoạt động của các bộ phận trong dự án, trên cơ

sở đó tiến hành phân tích đánh giá, các nhà quản trị có khả năng nhận dạng được những rủi ro

mà dự án có thể gặp

3.2 Phương pháp chuyên gia

Thông thường, phương pháp tốt nhất nhưng có chi phí cao để nhận dạng rủi ro là sử dụng một nhóm các chuyên gia phù hợp Tất nhiên không thể mong đợi rằng sẽ xác định chính xác 100% rủi ro Các chuyên gia chỉ cố gắng sử dụng một cách tối đa và hiệu quả những kinh nghiệm thực tế và kỹ năng phán đoán mà họ có tại thời điểm xác định rủi ro Theo kinh nghiệm của các nhà quản lý rủi ro, phương pháp tốt nhất là xem xét ý kiến các chuyên gia về rủi ro từ bản thân dự án thông qua cơ cấu phân tách công việc của dự án; kết hợp với việc xác định rủi ro

từ bên ngoài dự án xuất phát từ môi trường kinh doanh và môi trường thiên nhiên tác động đến

dự án; và nghiên cứu khách hàng, tổ chức và cơ cấu quản lý dự án, điều kiện hợp đồng

Phương pháp chuyên gia có thể áp dụng theo kiểu lấy ý kiến tập thể hoặc bỏ phiếu kín (phương pháp Delphi)

Phương pháp chuyên gia tập thể: đây là phương pháp truyền thống để kiểm nghiệm khả

năng xảy ra các rủi ro trong tương lai Đôi khi người ta tổ chức các hội thảo nhỏ để các chuyên gia có kinh nghiệm và kỹ năng điều khiển hội thảo sẽ được giao nhiệm vụ chủ trì hội thảo Giai

đoạn đầu tiên, người chủ trì sẽ khơi gợi ý kiến của các chuyên gia về rủi ro tiềm năng, nguồn gây rủi ro Mỗi chuyên gia đều thoải mái và tự do phát biểu ý kiến Nguyên tắc đặt ra trong giai

đoạn này là không cho phép người nào hay ý kiến nào chỉ trích quan điểm cá nhân của mỗi chuyên gia Những ý tưởng sáng tạo và có vẻ như kỳ quặc được khuyến khích Tập hợp các ý kiến đều được ghi nhận Giai đoạn đầu gọi là giai đoạn sáng tạo Giai đoạn hai khá khác biệt so với giai đoạn 1 đây là giai đoạn đánh giá Tất cả các ý tưởng đều được đánh giá một cách nghiêm túc để đưa ra danh sách cuối cùng, danh sách này là sản phẩm từ quá trình làm việc chung của cả nhóm chuyên gia chứ không phải của riêng một chuyên gia nào đó

Một là nếu nhóm chuyên gia hiểu biết về dự án và có cơ hội để đạt được đầu ra một cách thành công, thì toàn bộ quá trình sẽ là một kinh nghiệm mang tính tích cực Nhiều khi phân tích rủi

ro giúp làm rõ các hoạt động tiêu cực hoặc mâu thuẫn giữa các bên liên quan hoặc nhà tài trợ dự

án Cần thực hiện nghiêm túc và giám sát chặt chẽ để phát hiện các vấn đề liên quan tới dự án

Phương pháp Delphi: phương pháp này lấy ý kiến thống nhất của các chuyên gia về rủi ro

dự án thông qua quá trình bỏ phiếu kín Tổ dự án thường sử dụng các câu hỏi về rủi ro dự án để lấy ý kiến các chuyên gia một cách biệt lập Sau đó người ta tập hợp các ý kiến này lại, và lại gửi chúng đến tất cả các chuyên gia Các chuyên gia sẽ tiếp tục cho ý kiến một cách biệt lập và không bị ảnh hưởng bởi một chuyên gia nào cả Người ta tiếp tục tập hợp ý kiến lần thứ hai, và gửi trở lại để các chuyên gia xem xét Sau một vài lượt như vật thì có thể đạt được các ý kiến khá thống nhất và độc lập về các rủi ro chính của dự án Kỹ thuật Delphi giúp giảm thiểu các sai số

và tránh việc tác động quá mức của bất kỳ chuyên gia nào đến các kết quả cuối cùng

3.3 Phương pháp biểu đồ

Phương pháp này bao gồm:

- Biểu đồ nguyên nhân và kết quả: biểu đồ xương cá (hay còn gọi biểu đồ Ishikawa) rất có ích cho việc xác định nguyên nhân và kết quả của rủi ro, trong đó biểu diễn sự liên kết giữa các yếu tố nguyên nhân với các kết quả

- Biểu đồ hệ thống hay quá trình: cho thấy mối liên hệ giữa các yếu tố trong hệ thống và cơ cấu nhân quả

3.4 Phương pháp so sánh, đối chiếu

Rủi ro được xác định bằng cách đối chiếu với danh mục các loại rủi ro Danh mục rủi ro

được xây dựng trên cơ sở các thông tin và các kiến thức có được từ các dự án trong quá khứ hoặc từ các nguồn thông tin khác Một điểm mạnh khi sử dụng phương pháp đối chiếu là rủi ro

được xác định một cách nhanh chóng và đơn giản, và tiết kiệm nhất Tuy nhiên cũng có nhược

điểm là không thể xác định được danh mục các rủi ro một cách hoàn thiện và đầy đủ, vì thế người sử dụng có thể bị hạn chế bởi các loại rủi ro có trong danh mục Để bổ sung nhược điểm này, cần quan tâm đến các rủi ro không có trong danh mục thông thường nhưng thường xuất hiện ở các dự án tương tự Phương pháp đối chiếu ghi lại các rủi ro có thể xảy ra đối với dự án

Có lẽ nên đưa phương pháp đối chiếu vào như một bước bắt buộc trong quá trình xác định rủi

ro Bảng 3 trình bầy danh mục các loại rủi ro mà nhà quản lý dự án phải quan tâm

Bảng 3 Danh mục các loại rủi ro của dự án XDCTGT (trên góc độ vĩ mô)

Rủi ro tác

động từ môi

trường tự

nhiên

- Thay đổi các quy định về tiêu chuẩn chất lượng môi trường

- Yêu cầu phải có đánh giá tác động môi trường

- Dự án nằm trong vùng nhạy cảm với môi trường

- Dự án trong khu vực sát bờ biển

- Dự án nằm trong khu vực gần sông hoặc trong khu vực lũ lụt

- Dự án đi qua khu vực rừng núi có điều kiện địa hình phức tạp

- Khảo sát mặt bằng sơ bộ thấy nền đất yếu, phức tạp hoặc có nhiều chất thải độc hại

Rủi ro môi

trường xã hội,

pháp lý

- Bổ sung thêm một số thủ tục hành chính

- Dự kiến có thể gặp các phản ứng tiêu cực của cộng đồng

- Có khả năng xảy ra tác động dây chuyền và cộng dồn

Rủi ro từ bên

ngoài dự án

- Quá trình giải phóng đền bù gặp nhiều khó khăn

- Mâu thuẫn hoặc thiếu thống nhất giữa các mục tiêu chi phí, thời gian, phạm vi và chất lượng

- Thay đổi yêu cầu của các bên liên quan đến dự án

- Phát sinh thêm một công việc mới do đòi hỏi của bên liên quan đến dự án

- Tình hình tài chính trong năm thay đổi

- Có các thay đổi về mặt chính trị

- Bị sự phản đối ở địa phương

- Đe doạ kiện tụng, tranh chấp

- Các bên liên quan quá chú trọng vào yếu tố thời gian và/hoặc chi phí mà xem nhẹ chất lượng

Rủi ro do yếu

tố kỹ thuật

- Quá trình điều tra khảo sát bị kéo dài hoặc có các sai sót

- Các vấn đề về mặt địa chất, không dự kiến được

- Phân tích môi trường không hoàn chỉnh hoặc sai sót

- Thiết kế không hoàn chỉnh, thiếu chính xác

- Thiết kế kỹ thuật quá phức tạp, đòi hỏi công nghệ xây dựng mới

- Thiết kế nền móng sai sót

- Sai sót trong việc đề suất sử dụng nguyên vật liệu, máy móc

- Phân tích mặt bằng không hoàn chỉnh hoặc sai sót

- Thay đổi yêu cầu do nhầm lẫn, sai sót

- Phải bổ sung thêm thiết kế

- Tư vấn thiết kế không đảm bảo chất lượng

- Dự án quá nhạy cảm với điều kiện thay đổi của ngoại cảnh

Rủi ro xây

dựng

- Thời gian hợp đồng dự kiến không phù hợp

- Điều tra khảo sát không đảm bảo

- Mức độ phức tạp của công nghệ

- Các chất thải nhân tạo, chất thải độc hại không xác định được

Rủi ro do tổ

chức dự án

- Các nhân viên không có đủ chuyên môn nghiệp vụ

- Không đủ thời gian để lập kế hoạch

- Nhà quản lý dự án không dự kiến trước được khối lượng công việc

- Đơn vị chức năng không phù hợp, quá tải

- Thiếu sự hiểu biết về các nhà tài trợ và quá trình tài trợ phức tạp của dự án

- Thay đổi thứ tự ưu tiên của các công việc

- Xuất hiện một dự án mới với mức độ ưu tiên cao hơn

- Mâu thuẫn trong các mục tiêu thời gian, chi phí, phạm vi và chất lượng

Rủi ro về

quản lý dự án

- Mục tiêu và yêu cầu của dự án không được xác định rõ ràng và chính xác

- Xác định phạm vi dự án không phù hợp và không đầy đủ

- Kế hoạch thực hiện, chi phí và thời hạn bàn giao không được xác định rõ ràng hoặc gây hiểu lầm

- Có quá nhiều dự án đang tiến hành cùng lúc

- Quá trình tư vấn và thực hiện hợp đồng xây dựng các công trình bị kéo dài

- Sai sót trong quá trình lập dự toán hoặc trong lập lịch trình thực hiện

- Phải thực hiện các công việc mà không có trong kế hoạch lập trước

- áp lực phải đẩy nhanh tiến độ thực hiện công việc để hoàn tất dự án sớm trước kỳ hạn

- Thay đổi các nhân sự chủ chốt của dự án

- Nhân viên không đủ trình độ, không đủ kinh nghiệm, thiếu nguồn lực

- Không kiểm soát được các nhân viên dự án

- Quan hệ giữa các thành viên trong tổ dự án gặp nhiều rắc rối

- Thiếu sự hợp tác, trao đổi bàn bạc giữa các bên liên quan

- Thiếu sự quản lý và hỗ trợ từ phía trên

- Các vấn đề phát sinh do phía các cơ quan địa phương

- Nhận thức và sự hỗ trợ của cộng đồng Rủi ro quyền

lợi

- Các cam kết không đầy đủ và phù hợp

- Mâu thuẫn giữa quyền lợi của mỗi bên

- Cần thêm thời gian và chi phí để đảm bảo quyền lợi của mỗi bên

3.5 Phương pháp phân tích

Đối với nhà quản lý dự án, tiến hành phân tích các báo cáo tài chính là phương pháp thông dụng để đánh giá tình trạng và khả năng hoạt động của nhà thầu xây dựng, cung ứng vật tư thiết bị, các đối tác khác Trong công tác quản trị rủi ro, bằng cách phân tích bảng tổng kết tài sản, các báo cáo hoạt động kinh doanh, các tài liệu bổ trợ khác, người ta có thể xác định được mọi nguy cơ rủi ro của doanh nghiệp về tài sản, nguồn nhân lực và trách nhiệm pháp lý Phương pháp này không chỉ giúp nhận định được rủi ro thuần tuý mà còn giúp nhận dạng được rủi ro suy

đoán

Phân tích hợp đồng cũng là một phương pháp hữu hiệu để nhận dạng rủi ro Khi phân tích hợp đồng cần phân tích tất cả các bộ phận của hợp đồng, từ phần mở đầu, giới thiệu các bên chủ thể, cho đến nội dung các điều kiện, điều khoản của hợp đồng và phần ký kết hợp đồng