TIỂU LUẬN THẤT BẠI TRONG QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN CỦA NIGERIA VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM

THẤT BẠI TRONG QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN CỦA NIGERIA VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM 1. Thất bại trong quản lý tài nguyên của Nigeria 1.1. Giới thiệu chung về Nigeria Nigeria, tên chính thức: Cộng hòa Liên bang Nigeria (tiếng Anh: Federal Republic of Nigeria) Thủ đô là thành phố Abuja, là một quốc gia thuộc khu vực Tây Phi và cũng là nước đông dân nhất tại châu Phi với dân số đông thứ 9 trên thế giới. Theo số liệu tháng 7 năm 2007, dân số của Nigeria là 135.031.164 người. Nigeria nằm ở tây Phi trên Vịnh Guinea và có tổng diện tích 923.768 km2 (356.669 sq mi), là quốc gia lớn thứ 32 trên thế giới (sau Tanzania). Nó có chung 4.047 km (2.515 mi) đường biên giới với Benin (773 km), Niger (1.497 km), Chad (87 km), Cameroon (1690 km), và có một đường bờ biển ít nhất 853 km. Điểm cao nhất Nigeria là Chappal Waddi với độ cao 2.419 m (7.936 ft). Địa hình mấp mô trong vùng cao nguyên sa thạch ở phía Bắc, thoải dần về phía vùng đồng bằng thuộc lưu vực sông Niger và sông Benue ở phía Nam và vùng chậu quanh hồ Chad. Vùng bờ biển đầy cát. Vùng châu thổ sông Niger được bao quanh bởi các khu rừng sú vẹt. Khí hậu tương đối đa dạng: miền Nam chịu ảnh hưởng khí hậu xích đạo nóng và ẩm; miền Trung chịu ảnh hưởng khí hậu nhiệt đới, miến Bắc chịu ảnh hường khí hậu hoang mạc khô và nóng. Nigeria là quốc gia đông dân nhất châu Phi với trên 200 nhóm dân tộc khác nhau cùng chung sống và sử dụng ngôn ngữ riêng. Phía Nam là vùng đất nhộn nhịp nhất của đất nước, nơi tập trung phần lớn số dân đô thị. Các sông chính là Niger (4.200 km), và Benue (1.083 km) hội tụ rồi đổ vào đồng bằng sông Niger, một trong những đồng bằng lớn nhất thế giới và tạo nên một vùng rừng ngập mặn Trung Phi rộng lớn. Kinh tế nông nghiệp chậm phát triển, nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nguồn thu nhập từ dầu mỏ. Cơ cấu công nghiệp bị xáo trộn do bất ổn về chính trị phát sinh từ cuộc khủng hoảng giá dầu mỏ. Sản phẩm công nghiệp: Dầu thô, sản phẩm khai mỏ (than đá thiếc, columbit), bông vải, lạc, dầu cọ, gỗ, cao su, hàng da (thuộc và chưa thuộc), hàng dệt, giày dép, xi măng và các vật liệu xây dựng khác, thép, gốm sứ, phân bón, hóa chất,

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

TIỂU LUẬN

THẤT BẠI TRONG QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN CỦA NIGERIA VÀ BÀI HỌC

CHO VIỆT NAM

Tập thể tác giả: Nhóm 1 - Lớp 2 Cao học Quản lý Kinh tế K19 Hướng dẫn: TS.Phạm Thị Hồng Điệp

Hà Nội, tháng 04 năm 2012

DANH SÁCH NHÓM 1

7 Nguyễn Thị Thúy Lan 16/01/1981

THẤT BẠI TRONG QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN CỦA NIGERIA VÀ

BÀI HỌC CHO VIỆT NAM

1 Thất bại trong quản lý tài nguyên của Nigeria

1.1 Giới thiệu chung về Nigeria

Nigeria, tên chính thức: Cộng hòa Liên bang Nigeria (tiếng Anh: Federal Republic

of Nigeria) Thủ đô là thành phố Abuja, là một quốc gia thuộc khu vực Tây Phi và cũng là nước đông dân nhất tại châu Phi với dân số đông thứ 9 trên thế giới Theo số liệu tháng 7

năm 2007, dân số của Nigeria là 135.031.164 người

Nigeria nằm ở tây Phi trên Vịnh Guinea và có tổng diện tích 923.768 km2 (356.669 sq mi), là quốc gia lớn thứ 32 trên thế giới (sau Tanzania) Nó có chung 4.047

km (2.515 mi) đường biên giới với Benin (773 km), Niger (1.497 km), Chad (87 km), Cameroon (1690 km), và có một đường bờ biển ít nhất 853 km Điểm cao nhất Nigeria

là Chappal Waddi với độ cao 2.419 m (7.936 ft) Địa hình mấp mô trong vùng cao nguyên sa thạch ở phía Bắc, thoải dần về phía vùng đồng bằng thuộc lưu vực sông Niger

và sông Benue ở phía Nam và vùng chậu quanh hồ Chad Vùng bờ biển đầy cát Vùng châu thổ sông Niger được bao quanh bởi các khu rừng sú vẹt Khí hậu tương đối đa dạng: miền Nam chịu ảnh hưởng khí hậu xích đạo nóng và ẩm; miền Trung chịu ảnh hưởng khí hậu nhiệt đới, miến Bắc chịu ảnh hường khí hậu hoang mạc khô và nóng

Nigeria là quốc gia đông dân nhất châu Phi với trên 200 nhóm dân tộc khác nhau cùng chung sống và sử dụng ngôn ngữ riêng Phía Nam là vùng đất nhộn nhịp nhất của đất nước, nơi tập trung phần lớn số dân đô thị Các sông chính là Niger (4.200 km),

và Benue (1.083 km) hội tụ rồi đổ vào đồng bằng sông Niger, một trong những đồng bằng lớn nhất thế giới và tạo nên một vùng rừng ngập mặn Trung Phi rộng lớn

Kinh tế nông nghiệp chậm phát triển, nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nguồn thu nhập từ dầu mỏ Cơ cấu công nghiệp bị xáo trộn do bất ổn về chính trị phát sinh từ cuộc khủng hoảng giá dầu mỏ Sản phẩm công nghiệp: Dầu thô, sản phẩm khai mỏ (than đá thiếc, columbit), bông vải, lạc, dầu cọ, gỗ, cao su, hàng da (thuộc và chưa thuộc), hàng dệt, giày dép, xi măng và các vật liệu xây dựng khác, thép, gốm sứ, phân bón, hóa chất,

thực phẩm Sản phẩm nông nghiệp: Ca cao, dầu cọ, ngô, lạc, gạo, lúa miến, kê, sắn, khoai

mỡ, cao su, bò, cừu, dê, lợn, gỗ, cá

Nigeria rất giàu tài nguyên thiên nhiên như: thiếc, columbit (khoáng vật màu đen, ánh á kim, khoáng quặng chủ yếu của nguyên tố niobi), quặng sắt, chì, kẽm, than đá, đá vôi, đặc biệt là dầu mỏ và khí tự nhiên, cho thấy Nigeria là một nước giàu có về tài nguyên thiên nhiên thuận lợi cho phát triển ngành công nghiệp, khai thác khoáng sản và hội tụ đủ những ưu điểm để tăng trưởng kinh tế

1.2 Tài nguyên Nigeria

Nigeria nắm giữ trữ lượng khí đốt tự nhiên lớn nhất ở châu Phi, đã phát triển trong lĩnh vực khai thác, khí đốt tự nhiên kết hợp với sản xuất dầu Ngoài ra, Nigeria còn có danh mục rất nhiều khoáng sản chưa được khai thác đúng mức như khí ga tự nhiên, than

đá, bô-xít, tantalite, vàng, thiếc, quặng sắt, đá vôi, iobi, chì, kẽm Mặc dù còn nhiều khoáng sản quý như vậy nhưng ngành công nghiệp khai khoáng của Nigeria vẫn đang còn trong giai đoạn trứng nước Hàng năm Nigeria sản xuất khoảng 91 triệu tấn dầu thô,

15 tỷ m3 khí đốt phục vụ cho nhu cầu tiêu dùng trong nước và xuất khẩu Xuất khẩu dầu

và các sản phẩm từ dầu mỏ chiếm 95% tổng giá trị xuất khẩu

(1 thùng = 158.987 lít)

Sản lượng 21,800,000,000 m³ Sản lượng 2,451,000 thùng/ngày

Tiêu thụ 9,210,000,000 m³ Sản lượng bình quân

Trữ lượng 4,984,000,000,000 m³ Trữ lượng 36,250,000,000 thùng

Bảng 1: Sản lượng dầu mỏ và khí đốt Nigeria (2005)

(Nguồn : "Sổ tay các nước trên thế giới" Tác giả : TS ngữ văn Nguyễn Văn

Dương)

Năm 2007, sản lượng xuất khẩu dầu của Nigeria này lên đến 2,6 triệu thùng mỗi ngày Trữ lượng dầu lửa của Nigeria ước tính đến 40 tỉ thùng, chiếm 3% trữ lượng thế giới

Nigeria đứng thứ 10 trong 15 nước dự trữ dầu thô nhiều nhất thế giới (số liệu của

Mỹ công bố năm 2011)

- Trữ lượng dầu: 37,2 tỷ thùng

- Chiếm tỷ lệ trong tổng lượng dự trữ toàn cầu: 2,53%

- Tổng sản lượng: 2,46 triệu thùng

- Lượng tiêu thụ: 279.000 thùng

- Xuất khẩu sang Mỹ: 529.000 triệu thùng (Tháng 9/2011)

Ngoài ra Nigeria là nước cótài nguyên, vàng, than đá và khoáng sản dồi dào, sản lượng điện mà Nigeria sản xuất ra cũng là một thế mạnh

Sản lượng bình quân đầu người 141 kWh

Tiêu thụ bình quân đầu người 131 kWh

Bảng 2: Sản lượng điện Nigeria sản xuất (2005)

(Nguồn : "Sổ tay các nước trên thế giới" Tác giả : TS ngữ văn Nguyễn Văn

Dương)

1.3 Quản lý tài nguyên thiên nhiên tại Nigeria

Nếu quản lý tốt, khai thác khoáng sản có thể mang lại nguồn thu lớn cho ngân sách nhà nước, phục vụ các mục tiêu phát triển kinh tế xã hội của quốc gia Ngược lại, khi quản lý kém, khoáng sản lại là lĩnh vực gây ra nhiều hệ lụy như thất thu ngân sách, tham nhũng, đói nghèo, xung đột và bất ổn xã hội

Nigeria chủ yếu xuất khẩu dầu thô, trong năm 2010, Nigeria đã xuất khẩu khoảng 2,2 triệu thùng dầu/ngày và 1,8 triệu thùng dầu thô/ngày Nigeria là một nhà cung cấp dầu quan trọng của Hoa Kỳ Hơn 40% sản lượng dầu mỏ của nước này (980,000 thùng

dầu thô và hơn 1 triệu thùng dầu) xuất khẩu sang Hoa Kỳ khiến cho Nigeria trở thành nhà

cung cấp dầu lớn thứ 4 thế giới

Ngoài ra, Nigeria còn xuất khẩu dầu thô đến các quốc gia khác gồm có châu Âu (20%), châu Á (17%), Brazil (8%), và Nam Phi (4%) Mặc dù sản xuất theo mô hình

“đóng cửa”, thương mại Nigeria vẫn ổn định trong vài năm qua, trong các năm đó là do tăng xản suất khai thác kết hợp với giảm nhẹ tiêu thụ trong nước nên dẫn đến chuyển dịch sang nhu cầu thế giới

Khi những thùng dầu đầu tiên được bơm lên vào cuối thập niên 1950 Nigeria cũng đồng thời bước vào một quá trình lan tràn tham nhũng Theo Ủy ban Chống tham nhũng của Chính phủ Nigeria, từ khi giành độc lập năm 1960-1999, nhà cầm quyền nước này đã biển thủ hơn 400 tỉ đô la từ tiền bán dầu bằng tổng viện trợ nước ngoài đổ vào châu Phi trong cùng thời kỳ

Ở Nigeria rất dễ tham nhũng tài nguyên do các chính sách, hoạt động như:

- Cấp giấy phép thăm dò và khai thác, sản xuất

- Ký hợp đồng, chủ yếu là các dịch vụ dầu khí

- Phụ trách quan hệ nhà nước - công ty dầu (gây ách tắc và do không có năng lực)

- Bơm “đểu” ăn cắp dầu

- Cấp giấy phép xuất khẩu dầu thô, nhập khẩu dầu thành phẩm đã lọc

Nói chung, tham nhũng đã có thể diễn ra do môi trường không minh bạch Không chỉ yêu cầu cơ bản minh bạch “tiền-ngân sách” (ex ante budget transparency, tức khi trình ngân sách trước khi chi phải công bố sẽ chi bao nhiêu về việc gì), mà nhất thiết cần minh bạch “hậu-ngân sách” (ex post budget execution, tức chi xong phải công bố đã chi bao nhiêu cho việc gì) Tiếc là sự minh bạch hóa ngân sách này đã chớm tiến hành ở Nigeria dưới thời tổng thống này, sang thời tổng thống khác bị “ngâm” lại nên đứt gánh giữa đường

Cho dù biết và đưa ra nhiều biện pháp, nhưng tất cả vẫn còn ở phía trước, bởi làm thế nào nắm bắt được chính xác lô dầu nào bán với giá nào, ngày nào, mua bộ máy công

cụ đó với giá nào Trong khi chờ đợi, những vụ đút lót như vụ Công ty xây lắp dầu khí Kellogg, Brown and Root (KBR) đã chi hơn 180 triệu USD để đổi lấy các hợp đồng trị giá 6 tỉ USD Danh sách 80 nhân vật ở Nigeria tham nhũng của tập đoàn Mỹ Halliburton

(từng dưới trướng cựu phó tổng thống Mỹ Dick Cheney) có tên ba cựu quốc trưởng Liên bang Nigeria là tướng Babangida, tướng Abubakar Abdulsalami và tướng Sani Abacha (quá cố)

Nigeria không chỉ dồi dào dầu hỏa mà các khoáng sản khác, kể cả vàng, nhưng lại nghèo Bởi thế, Nigeria hiện nay đang trong cơn sốt kêu gọi đầu tư khai thác khoáng sản trong đó các công ty Trung Quốc là những “thượng khách mới”

Hai mươi năm nữa, Nigeria sẽ cạn kiệt dầu mỏ, nếu tính trên sản lượng ngày nay còn nếu tăng tốc khai thác để đẩy nhanh GDP, sẽ càng sớm cạn kiệt Các tài nguyên khác nay cũng đã vào cuộc đua cho nước ngoài khai thác Đây là những yếu tố của một nền kinh tế gọi là “thứ nhất”, tức khai thác tài nguyên thiên nhiên Đây cũng là những yếu tố của một nền kinh tế mà mấy thế kỷ trước gọi là “thuộc địa”

1.4 Thất bại trong quản lý tài nguyên ở Nigeria

Giới thượng lưu Nigeria càng giàu lên thì càng tranh giành nhau dữ dội, trong 47 năm độc lập, Nigeria đã có 1 triệu người chết vì nội chiến, 30 năm dưới chế độ quân quản

và 6 cuộc đảo chính Nigeria là nước xuất khẩu dầu mỏ lớn nhất châu Phi nhưng hai phần

ba trong số 135 triệu dân nước này vẫn nghèo khổ, một phần ba thất học, 40% không có nước sạch và điện Cái giá về môi trường cũng đáng kể: trong 50 năm qua đã có 1,5 triệu tấn dầu tràn ra biển và khu vực đồng bằng Niger trở thành nơi ô nhiễm nhất thế giới Bất mãn với giới thượng lưu cầm quyền, người dân Nigeria đã tham gia nhiều nhóm vũ trang chống chính phủ, chống lại ngành công nghiệp dầu mỏ, đông đảo nhất là Mặt trận Giải phóng đồng bằng Niger (MEND)

* Nạn đói

Trong những năm gần đây nền kinh tế Nigeria đang tăng trưởng, vươn lên trở thành nền kinh tế lớn thứ hai châu lục Tuy nhiên Chính phủ Nigeria cho biết tỷ lệ đói

nghèo tiếp tục gia tăng và nạn đói đang đe doạ đất nước này Đây chính là nghịch lý đe

doạ sự tăng trưởng thiếu bền vững ở quốc gia sản xuất dầu mỏ số 1 châu Phi

Nạn đói ở Nigeria

Cơ quan Thống kê Quốc gia Nigeria, ngày 13/2, thông báo cho biết tỷ lệ nghèo đói

đã gia tăng khi có tới hơn 60% dân số phải sống với dưới 1 USD mỗi ngày trong năm

2010 Với hơn 160 triệu dân, Nigeria được xem là quốc gia có dân số đông nhất châu Phi Bản báo cáo mới nhất về tình trạng nghèo đói của Nigeria cho thấy: “51,6% người Nigeria sống với dưới 1 USD/ngày trong năm 2004 song tỷ lệ này đã tăng lên tới 61,2% vào năm 2010”

Theo báo cáo vừa được công bố, tỷ lệ nghèo đói cao nhất được ghi nhận tại miền Tây – Bắc nước này với số liệu đánh giá lên tới 70,4% và ngược lại, tỷ lệ thấp nhất tại khu vực Tây – Nam với 50,1%

Trong đó miền Bắc Nigeria là một khu vực vốn phải chịu tác động nặng nề của nhiều đợt tấn công gây thương vong do các nhóm Hồi giáo Boko Haram thực hiện Nhiều chuyên gia đánh giá đây là một khu vực kém phát triển nhất của Nigeria cũng như của châu Phi khi phần đông thanh niên không có việc làm và bạo lực tràn lan

Khu vực sản xuất dầu mỏ của Nigeria nằm ở miền Nam, trong vùng đồng bằng sông Niger Chính phủ nước này cho biết 2/3 tổng thu từ việc khai thác dầu khí chiếm hơn 90% nguồn thu ngoại tệ của nước này Nghiên cứu của Cơ quan Thống kê Quốc gia Nigeria cũng cho thấy tình trạng mất cân đối về thu nhập ngày càng mở rộng trong giai đoạn 2004 – 2010 Mặc dù chưa công bố số liệu thống kê chính thức trong năm 2011

song theo cơ quan này, tỷ lệ nghèo đói vẫn có thể tiếp tục tăng trong năm qua Tuy vậy, các chuyên gia cũng không bỏ qua các bước tiến đáng ghi nhận bắt nguồn từ các chính sách xóa đói giảm nghèo được chính phủ Nigeria tiến hành

* Ô nhiễm môi trường

- Việc khai thác bừa bãi khoáng sản ở đất nước này đã gây ô nhiễm môi trường và nhiễm độc chì nặng cho cả người dân và trẻ em ở đây

Lagos - thành phố lớn nhất Nigeria

Năm 2010, nồng độ chì cao đã khiến ít nhất 400 trẻ em chết vì nhiễm độc chì cấp tính, hàng ngàn người bị ốm và số lượng ca sảy thai tăng vọt Trong những tuần gần đây, một đợt bùng phát nhiễm độc chì liên quan đến khai thác vàng bất hợp pháp đã giết chết hơn 160 người ở Nigeria, hơn 100 trong số đó là trẻ em dưới 5 tuổi Vấn đề khủng hoảng sức khỏe do ô nhiễm môi trường vẫn đang hoành hành tại Nigeria Theo trung tâm kiểm soát dịch bệnh địa phương, rất nhiều làng khác cũng cần phải làm sạch môi trường và điều trị y tế cho trẻ em bị bệnh Chính quyền tiểu bang Zamfara đã có lệnh cấm khai thác vàng trái phép và thực hiện các biện pháp làm sạch làng bị ô nhiễm

- Ô nhiễm dầu nghiêm trọng

Một người dân Ogoniland, đồng bằng Niger, lấy nước từ nguồn đã bị ô nhiễm dầu - Ảnh: AFP

Theo các báo cáo gần đây, các chuyên gia Liên Hiệp Quốc phát hiện dầu lan rộng

và ảnh hưởng rất nghiêm trọng ở đồng bằng Niger nhiều năm qua Sinh kế và nguồn thực phẩm của người dân đồng bằng Niger đã bị hủy diệt Nguồn nước sinh hoạt ở 10 cộng đồng đã nhiễm hydrocarbon nặng và chất ô nhiễm xâm nhập sâu đến 5m dưới nước Có nơi nhiễm chất gây ung thư cao đến 900 lần so với tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế thế giới

* Tham nhũng, xung đột và bất ổn xã hội

Năm 2004, một quan chức Nigeria tổng kết: tham nhũng và quản lý tồi đã nuốt mất 40% tổng số 20 tỉ USD thu nhập từ dầu hỏa hằng năm của Nigeria Cách nay hai năm, tỉ lệ thu nhập dầu hỏa bị “ăn” lên đến 70% Nếu so với số tiền mà các hãng dầu

đóng cho Chính phủ Nigeria, năm 2002 đóng 17 tỉ USD, thì 7 tỉ USD tham nhũng từ dầu hỏa mỗi năm khá khớp với con số từ 40-70% của tổng thu dầu hỏa hằng năm, và 50 năm

là xấp xỉ 400 tỉ USD

Các công ty đầu tư vào quốc gia này đều là những công ty lớn và họ đều đóng thuế, nhượng tô đầy đủ cho Chính phủ Nigeria Tuy nhiên, dân chúng vẫn bất mãn vì thấy mình cứ nghèo, đặc biệt tộc người thiểu số Ogoni vốn chiếm đa số ở khu vực dầu

mỏ, đã thành lập “Phong trào vì sự sống còn”, và một số đã đi đến chỗ bạo động phá đường ống dẫn dầu Tại một số khu vực của đất nước rộng trên 900.000km2 này, các băng đảng khơi khơi “cướp cạn” Chính phủ Anh, một nước có hãng dầu làm ăn tại đây,

đã giúp huấn luyện chống lại các băng đảng này Nạn “hút dầu” lan đến mức một quan chức chính phủ đã tính ra rằng “mỗi ngày đem lại huê lợi cho họ đến 60 triệu USD” Các băng đảng này vốn là các nhóm dân quân được huy động cho cuộc bầu cử năm 2003 ở các tiểu bang, sau đó bị bỏ rơi nên thành cướp cạn Bởi thế, cố tổng thống Umaru Yar’Adua khi còn sinh thời đã gọi các tệ nạn này là “dầu thấm máu”

1.5 Nguyên nhân thất bại của Nigeria trong quản lý tài nguyên

- Tham nhũng đe doạ phát triển

Tệ tham nhũng là nguyên nhân chính của nghèo đói cũng như là rào cản trong việc chống đói nghèo trên thế giới Cả hai nguyên nhân này làm cho người dân tại nhiều nước vẫn ở trong vòng luẩn quẩn của đói nghèo Tệ nạn tham nhũng đang tăng lên tại các nước trên thế giới trong năm nay càng là minh chứng cho thấy gánh nặng đang đè lên các nuớc đang phát triển cũng như Nigeria trong công cuộc chống đói nghèo và tham nhũng Mặc

dù có được những tiến bộ trong công cuộc chống tệ nạn tham nhũng trên thế giới, nhưng

tệ nạn tham nhũng ngày càng trở lên nghiêm trọng khi ½ dân số có điểm nhận thức tham nhũng dưới 3 và những nước nghèo nhất, những nước đang phát triển lại có tỷ lệ tham nhũng nhiều nhất

- Thiếu ý thức trong việc khai thác dẫn đến ô nhiễm môi trường và nguồn nước ảnh hưởng trực tiếp đến người dân

Các công ty đa quốc gia lớn đang thống trị dầu hỏa Nigeria chỉ quan tâm đến các tài nguyên dầu hỏa chiến lược của Nigeria chứ không quan tâm đến phát triển công nghiệp chế biến Trong lúc khai thác tài nguyên dầu hỏa, các công ty này đã không có