Báo cáo nghiên cứu khoa học: "CÁC ĐẶC ĐIỂM KHÁI QUÁT CỦA PHÁP LUẬT TRÊN THẾ GIỚI VÀ QUÁ TRÌNH HỢP TÁC, HỘI NHẬP TRONG LĨNH VỰC PHÁP LUẬT" pptx

Việc nghiên cứu làm sáng tỏ các tư tưởng pháp luật và các hệ thống pháp luật của các dân tộc và quốc gia khác nhau có mối liên hệ và tương quan với nhau như thế nào, các quan niệm pháp l

CÁC ĐẶC ĐIỂM KHÁI QUÁT CỦA PHÁP LUẬT TRÊN THẾ GIỚI VÀ QUÁ TRÌNH HỢP TÁC, HỘI NHẬP TRONG LĨNH VỰC PHÁP

LUẬT

VÕ KHÁNH VINH Tiến sĩ, Phó Viện trưởng Viện Nhà nước và pháp

luật, UBKHXH & NVQG Quá trình hợp tác, hội nhập trong lĩnh vực pháp luật, cũng như trong các lĩnh vực khác của đời sống xã hội

đã và đang đặt ra hàng loạt vấn đề lý luận và thực tiễn cần được lý giải tường tận Trên bình diện lý luận, để phục vụ cho quá trình hợp tác, hội nhập trong lĩnh vực pháp luật có hiệu quả, trước hết cần phải làm rõ các đặc điểm khái quát của pháp luật trên thế giới Bởi lẽ điều đó có ý nghĩa nhận thức, lý luận

và thực tiễn rất quan trọng đối với hướng “tiếp nhận” pháp luật quốc tế, pháp luật của quốc gia khác và

“đưa” pháp luật của chúng ta ra bên ngoài Đó là hai

mặt biện chứng không thể thiếu được của quá trình hợp tác, hội nhập trong lĩnh vực pháp luật Việc làm sáng tỏ các đặc điểm khái quát của pháp luật trên thế giới quy tụ lại ở việc làm rõ các vấn đề sau:

1 Trong thời đại ngày nay pháp luật thể hiện sự kết hợp “yếu tố dân tộc”, “yếu tố quốc tế” và “yếu tố tự phát triển” như thế nào?

2 Ở phạm vi toàn thế giới pháp luật có các khuynh hướng phát triển chung như thế nào?

3 Các hệ thống pháp luật trên thế giới có sự khác biệt như thế nào?

1 Sự kết hợp “yếu tố dân tộc”, “yếu tố quốc tế” và

“yếu tố tự phát triển” trong pháp luật – cơ sở của sự hợp tác, hội nhập trong lĩnh vực pháp luật:

1.1 Đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa trên thế giới ngày nay rất đa dạng, phong phú và phức tạp Do vậy, không thể hình dung được cuộc sống của con người, của các dân tộc, của các quốc gia khi không có

pháp luật Trong thời đại ngày nay hiện tượng pháp luật đi vào đời sống của xã hội hiện đại một cách dễ dàng trông thấy và rất vững chắc, thể hiện như một giá trị của xã hội, như cái điều chỉnh hành vi của con người, như cái bảo đảm cho sự ổn định của các quan

hệ xã hội, như phương tiện để tiến hành các cuộc cải cách, đổi mới và biến đổi xã hội Bởi vậy pháp luật ngày càng được các giới khác nhau quan tâm nghiên cứu, đó không chỉ là các nhà luật học mà còn cả các nhà triết học, sử học, chính trị học, xã hội học, các nhà quản lý…

Việc nghiên cứu làm sáng tỏ các tư tưởng pháp luật

và các hệ thống pháp luật của các dân tộc và quốc gia khác nhau có mối liên hệ và tương quan với nhau như thế nào, các quan niệm pháp lý nào ở các vùng khác nhau trên thế giới có thể khái quát lại thành các đặc điểm chung đặc trưng cho bức tranh của sự phát triển pháp luật chung của cộng đồng thế giới không chỉ trở

thành vấn đề mang tính cấp thiết và thời sự mà còn tạo ra cơ sở phương pháp luận cho quá trình hợp tác, hội nhập trong lĩnh vực pháp luật

1.2 Việc nghiên cứu mối tương quan và sự kết hợp

“yếu tố dân tộc”, “yếu tố quốc tế” và “yếu tố tự phát triển” trong pháp luật đòi hỏi phải làm rõ chính xác hơn vấn đề về vai trò của Nhà nước trong quá trình hình thành pháp luật, dù rằng vấn đề về mối tương quan giữa Nhà nước và pháp luật đã được nghiên cứu khá kỹ lưỡng trong sách báo khoa học pháp lý Ở đây chúng tôi muốn khẳng định rằng pháp luật có “sự tự phát triển đặc thù” của mình Nhiệm vụ đặt ra ở đây

là làm sáng tỏ vấn đề pháp luật từng đất nước, pháp luật từng quốc gia chịu sự tác động của pháp luật nước ngoài và pháp luật quốc tế như thế nào? Theo chúng tôi trong thế kỷ XX sự tương quan của các nhân tố hình thành pháp luật đó đã thay đổi theo hướng khẳng định vai trò ngày càng lớn lên của nhân

tố sau cùng, dù hai nhân tố đầu vẫn có được ý nghĩa

1- Chính Nhà nước có chủ quyền trong lĩnh vực pháp luật, chỉ có các cơ quan của Nhà nước mới có thẩm quyền ban hành luật và các văn bản quy phạm pháp luật khác; 2- Nhà nước xác định nội dung quy phạm của pháp luật khi đó các lợi ích xã hội khác nhau được cụ thể hóa, được cân bằng thành các công thức đáp ứng các lợi ích của giai cấp, tầng lớp, nhóm xã hội, dân tộc, … và chúng trở thành bắt buộc chung; 3- Về mặt thực tế, Nhà nước xây dựng hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật và quy định mục đích,

trật tự và thủ tục của hoạt động xây dựng pháp luật trong đất nước, bảo vệ về mặt tư tưởng pháp luật của mình; 4- Nhà nước bảo đảm cho các luật và các văn bản quy phạm pháp luật khác được hoạt động và bảo đảm pháp chế; 5- Nhà nước tiến hành và sử dụng các chế độ pháp lý đáp ứng lợi ích bên trong của đất nước

và lợi ích của đất nước trên trường quốc tế – thực hiện các ưu đãi, chế độ thuế quan bảo hộ (chính sách bảo hộ mậu dịch) hay hạn chế ưu đãi hay không thực hiện chính sách bảo hộ mậu dịch; tiến hành xây dựng một hệ thống pháp luật “mở” hoặc một hệ thống pháp luật “đóng”; bảo vệ hệ thống pháp luật đó; 6- Nhà nước có thể chủ trương việc làm xích lại gần nhau các văn bản pháp luật quốc gia và mở rộng vùng ảnh hưởng của pháp luật quốc tế đối với hệ thống pháp luật của mình

Mối tương quan của pháp luật và Nhà nước bao giờ cũng mang tính lịch sử cụ thể đối với các quốc gia

cùng chế độ và các quốc gia có chế độ chính trị khác nhau Việc phân kiểu Nhà nước có ảnh hưởng đến hệ thống và tính chất của pháp luật quốc gia, đến khối lượng, phương pháp và nội dung của sự điều chỉnh pháp luật Nếu lấy cơ cấu quyền lực và tính chất của mối quan hệ quyền lực làm cơ sở phân loại các Nhà nước, thì lúc đó có thể làm sáng tỏ một cách đúng đắn hơn “mức độ phát sinh” trong pháp luật với kiểu Nhà nước Cơ cấu và chính sách của Nhà nước ảnh hưởng một cách cơ bản đến khối lượng và mức độ phản ánh các lợi ích xã hội khác nhau, mức độ tự do

và tính độc lập của công dân, của các nhà doanh nghiệp, của báo chí, của các tổ chức xã hội trong pháp luật, ảnh hưởng đến các bảo đảm pháp luật Khi

so sánh các quan điểm pháp luật và các văn bản quy phạm pháp luật hay tiến hành hợp tác hội nhập trong lĩnh vực pháp luật cần phải cân nhắc vai trò của nhân

tố Nhà nước một cách đầy đủ – đó là các vai trò tích cực hay không tích cực

1.3 Ngoài ra, ta còn thấy pháp luật là sản phẩm, là

“sự sáng tạo của chính xã hội” Các điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan, ý thức pháp luật là những nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển của pháp luật Như mọi người đều thấy sự phát triển của các văn bản quy phạm pháp luật bao giờ cũng diễn ra trong môi trường xã hội được thay đổi; chịu sự ảnh hưởng của những cuộc cách mạng, của những cuộc cải cách, đổi mới; chịu sự ảnh hưởng của những thay đổi trong nền kinh tế và trong quản lý Nhà nước, của những thay đổi trong cơ chế quyền lực, của những thay đổi trong ý thức xã hội và hành vi của con người Chính những nhân tố đó là những “xung lượng” hình thành pháp luật và chúng thường xuyên xuất phát từ xã hội

Có thể lấy những thay đổi trong hệ thống pháp luật ở nước ta trong thời gian qua làm ví dụ Đó là nhu cầu đổi mới trong lĩnh vực kinh tế quyết định sự cần thiết ban hành một loạt văn bản luật và các văn bản quy phạm pháp luật khác, thiết lập chế độ sở hữu đa thành

phần, quy chế pháp lý mới của các chủ thể kinh doanh, điều chỉnh các quan hệ tài chính – tín dụng và các quan hệ về thuế

Tiếp đến chúng ta cần làm rõ các nhân tố khác nhau

có ảnh hưởng như thế nào đến pháp luật Ở đây, theo lôgich của chủ nghĩa duy vật lịch sử chúng ta đặt lên hàng đầu vai trò của các quy luật khách quan – các quy luật mà nhà làm luật cần phải nhận thức và “nắm bắt” Nhận thức và phản ảnh các quy luật khách quan được coi là cơ sở khách quan đầu tiên của hoạt động xây dựng pháp luật Các nhu cầu xã hội đòi hỏi phải được thỏa mãn với sự hỗ trợ của pháp luật thông thường được tiếp nhận dưới dạng khái quát Các quan

hệ thuộc hạ tầng cơ sở, các quan hệ sản xuất bao giờ cũng được coi là cái đóng vai trò quyết định, do vậy, trong nhiều trường hợp dẫn đến việc không đánh giá hết các biểu hiện của nhân tố chủ quan trong hoạt

động xây dựng pháp luật Lý luận về các nhân tố không được tiếp nhận tích cực

Thời gian gần đây, trong khoa học pháp lý đã có thái

độ tích cực hơn đối với lý luận về các nhân tố Xã hội học pháp luật đã mở ra con đường cho việc phân tích

và đánh giá một cách xác thực và cởi mở các quá trình và hiện tượng ảnh hưởng đến hoạt động xây dựng pháp luật và áp dụng pháp luật Người ta xem xét hoạt động của pháp luật như một hệ thống xã hội nhiều nhân tố, trong đó các nhân tố khác nhau được liên kết với nhau một cách chặt chẽ Ở đây có một bước tiến mới trong nhận thức là coi quá trình xây dựng pháp luật như một quá trình có định hướng mục đích được lập luận vững chắc Trong quá trình đó các nhân tố khách quan và các nhân tố chính trị – xã hội được làm rõ

Trong các công trình nghiên cứu những năm gần đây, các nhà nghiên cứu đã dành sự chú ý đến việc làm

sáng tỏ các nhân tố cơ bản quyết định sự hình thành pháp luật Đó là các nhân tố kinh tế, chính trị, xã hội, dân tộc, tư tưởng, những nhân tố phi chính trị Khía cạnh nhận thức thông tin cũng được làm rõ

Ở đây, cần phải lưu ý và nhấn mạnh rằng hoàn cảnh chung trong đất nước có tác động đến tính ổn định của các văn bản quy phạm pháp luật Đó là tính vững mạnh của quyền lực (ổn định về chính trị), sự tăng trưởng kinh tế vững chắc, sự ổn định về mặt xã hội,

là hệ thống pháp luật phát triển và không có các mâu thuẫn giữa các ngành và chế định của nó, là việc thừa nhận pháp luật như công cụ để giải quyết các nhiệm

vụ chính trị, kinh tế, xã hội và các nhiệm vụ khác, là

uy tín cao của pháp luật và việc thừa nhận trên thực

tế tính tối cao của luật, là sự tuân thủ nghiêm chỉnh, thường xuyên các nguyên tắc và quy phạm pháp luật Việc phân loại các nhân tố dựa vào tính chất ảnh hưởng của chúng cho phép chúng ta làm sáng tỏ được

các nhân tố ở bên ngoài hệ thống pháp luật Việc nghiên cứu các quá trình đang diễn ra trong đời sống

xã hội và các khuynh hướng của chúng đưa ra cơ sở

để chúng ta nắm bắt kịp thời nhu cầu tiến hành

“những thay đổi pháp luật” Nhiều trong số các nhân

tố đó có ý nghĩa là các nhân tố hình thành pháp luật,

vì trong các nhân tố đó sản sinh ra khách thể của sự điều chỉnh pháp luật tương lai Cần lưu ý đến các đặc điểm về thời gian tồn tại của các nhân tố Có một số nhân tố tồn tại một cách thường xuyên, vững chắc, đó

là nhân tố về chế độ chính trị và định hướng chính trị, quyền lực, chế độ kinh tế, thái độ của dân cư và của chính quyền đối với pháp luật… có một số nhân tố tồn tại không lâu

1.4 Tiếp đến chúng ta làm rõ vai trò của nhân tố “tự phát triển” của pháp luật với tính cách là một hiện tượng xã hội có tính độc lập và ổn định đặc thù

Các nhân tố đó thể hiện nguyên tắc đặc trưng cho hệ thống pháp luật, các mục đích của hoạt động xây dựng pháp luật, của việc xây dựng và hoạt động của

hệ thống pháp luật, các mối liên hệ và sự phụ thuộc bên trong của hệ thống đó, “lôgich” xây dựng và phát triển của các ngành luật, các tiểu ngành luật, của toàn

bộ hệ thống pháp luật nói chung Việc coi thường hoặc sử dụng không đúng các nhân tố đặc trưng bên trong của hệ thống pháp luật viện cớ vì các nhân tố khách quan này hay các nhân tố khách quan khác sẽ làm cho hệ thống pháp luật có sự mâu thuẫn bên trong và không có trật tự về cấu trúc

Có thể coi là các nhân tố bên trong của pháp luật cả những nhân tố mang tính chất thủ tục Một số nhân tố được thể hiện ở giai đoạn tiền chuẩn bị, chuẩn bị và thông qua các văn bản quy phạm pháp luật Các nhân

tố đó là sự lựa chọn các phương tiện đảm bảo về mặt pháp luật đối với các cuộc cải cách, áp lực của dư

luận xã hội, sự ảnh hưởng của quá trình dân chủ hóa Các nhân tố khác thể hiện ở giai đoạn thực hiện pháp luật Đó là sự hiểu biết pháp luật của nhân dân, sự ủng hộ hoặc không ủng hộ đối với các văn bản quy phạm pháp luật, các quan điểm chống đối pháp luật, việc không chấp hành pháp luật của những người có chức vụ, quyền hạn, của công dân, việc làm sáng tỏ mục đích của các văn bản quy phạm pháp luật, việc

áp dụng đúng đắn các văn bản đó Việc phân ra các nhân tố nói trên và xác định trọng lượng hiện thực của nó ở từng giai đoạn là cơ sở để lập luận tính khoa học của các văn bản quy phạm pháp luật và là điều kiện bảo đảm hiệu quả của chúng

Tiếp đến cũng cần phải cân nhắc cả những biểu hiện của nhân tố chủ quan trong quá trình xây dựng pháp luật và áp dụng pháp luật Ở đây chúng tôi muốn nói

về hoạt động của các chủ thể có quyền sáng kiến lập

pháp, về áp lực của dân cư và các mong đợi về mặt pháp luật của họ…

Pháp luật là cơ sở tồn tại của mọi xã hội và của Nhà nước Tuy vậy, vẫn còn vấn đề đặt ra là ở mức độ nào pháp luật nói chung và các văn bản quy phạm pháp luật nói riêng chịu sự ảnh hưởng của những thay đổi trong đời sống xã hội – pháp luật, bị thay đổi một cách tự động do có những thay đổi trong Nhà nước hay theo những quy luật riêng của mình; cần phải xây dựng một hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật hoàn toàn mới hay cho phép có sự kế thừa của nguyên tắc và của các ngành luật của hệ thống pháp luật; các cuộc cải cách, đổi mới được tiến hành có dẫn đến việc xây dựng lại một cách cơ bản hệ thống quy phạm pháp luật hay không, hay các cải cách, đổi mới đó bao gồm những thay đổi trong nhận thức về pháp luật, trong ý thức pháp luật và trong tính động

cơ, trong các cơ quan pháp luật Mỗi nước có cách trả lời riêng của mình về vấn đề đó

Một vấn đề được đặt ra hiện nay là các quốc gia có phản ứng như thế nào đối với những thay đổi liên tục đang diễn ra trên thế giới, bao gồm cả “lát cắt” pháp luật trong sự phát triển của thế giới Nhưng tất cả những cái đó không phải diễn ra một cách tự phát, ở bên ngoài sự tham gia của các chủ thể là Nhà nước, các cơ quan Nhà nước, các cơ quan pháp luật

Trong nhận thức về pháp luật có thể phân ra các ranh giới khác nhau của pháp luật với tư cách là một hiện tượng xã hội phức tạp Trong phạm vi nghiên cứu ở đây, dựa vào mức độ của sự hình thành theo cấu trúc, chúng ta có thể phân các bộ phận “cấu thành pháp luật” như sau: 1- Các họ pháp luật với tư cách là các nhóm thế giới quan về pháp luật bao gồm: nguồn gốc của pháp luật, các học thuyết pháp luật, lý luận xây dựng pháp luật, áp dụng pháp luật, giải thích pháp

luật, các nghề luật của mình; 2- Các hệ thống pháp luật quốc gia, các văn bản quy phạm pháp luật của các quốc gia, các văn bản quy phạm pháp luật của các quốc gia nước ngoài với tư cách là các cấu thành

có trật tự cơ cấu; 3- Các ngành pháp luật với nhóm các quy phạm pháp luật cùng loại được hình thành một cách có thứ bậc; 4- Các vùng pháp luật của các quốc gia liên minh; 5- Pháp luật quốc tế với các nguyên tắc và các quy phạm của mình Tương ứng người ta cũng phân biệt các khái niệm phản ánh các hiện tượng đó

Để phác họa ranh giới hoạt động của các cấu thành pháp luật – quy phạm khác nhau và các chế độ pháp

lý do các cấu thành đó thiết lập cần sử dụng các khái niệm sau:

1- Đối với các họ pháp luật nên dùng khái niệm “các vùng ảnh hưởng pháp luật”; 2- Đối với các vùng pháp luật của các quốc gia liên minh nên dùng khái niệm

“không gian pháp luật”; 3- Đối với các hệ thống pháp luật trong phạm vi một quốc gia nên dùng khái niệm

“lãnh thổ pháp lý – quốc gia” Từng loại chế độ pháp

lý đó có sử dụng sự phối hợp và hợp tác khác nhau về các văn bản quy phạm pháp luật, các hiệp định, về các phương thức điều chỉnh pháp luật – “mềm dẻo”,

“hỗn hợp”, “chặt chẽ”, “phối hợp” v.v…

Tất cả các cấu thành pháp lý quy phạm nói trên phát triển không phải biệt lập Ngược lại chúng có ảnh hưởng đến nhau Các quan điểm pháp luật, thực tiễn xây dựng và áp dụng pháp luật ở các nước cụ thể ở từng giai đoạn riêng biệt có thể chịu sự ảnh hưởng rất mạnh của các họ pháp luật, của các cộng đồng pháp luật của các quốc gia liên minh, của các yếu tố cụ thể của các họ pháp luật và cộng đồng pháp luật đó, chẳng hạn yếu tố đạo đức – tôn giáo

Việc phân tích trên cho thấy bức tranh pháp luật của thế giới là rất nhiều màu sắc, mang tính pha lẫn Như

vậy tính đa pháp luật vẫn luôn luôn tồn tại bởi có những nguyên nhân lịch sử – xã hội sâu sắc Cùng với Nhà nước, pháp luật tạo điều kiện cho sự phát triển của các xã hội và của cộng đồng thế giới khi nó trao đổi các nguyên tắc, các ưu tiên, các hình thức quy phạm, mối tương quan của mình với các chế định, thiết chế Nhà nước và xã hội Những gì vững chắc nhất, ổn định nhất đặc trưng cho pháp luật như một hiện tượng của đời sống xã hội bao giờ cũng được giữ gìn

Chúng tôi cho rằng có thể và cần phải nghiên cứu và

so sánh các hệ thống pháp luật khác nhau trong sự vận động của chúng để phục vụ cho nhu cầu hợp tác trong lĩnh vực pháp luật không chỉ vì tính ổn định và

kế thừa, của sự tự phát triển của pháp luật, mà còn phải cân nhắc và phân tích sự ảnh hưởng của các nhân tố kinh tế, chính trị, xã hội, tư tưởng, địa lý, nhân chủng học Chính sự kết hợp các quy luật cơ