Báo cáo nghiên cứu khoa học: "BÀN VỀ KHÁI NIỆM VÀ CÁC TIÊU CHÍ CỦA BẢN ÁN ĐIỂN HÌNH" docx

BÀN VỀ KHÁI NIỆM VÀ CÁC TIÊU CHÍ CỦA BẢN ÁN ĐIỂN HÌNH PHAN TRUNG HOÀI Thạc sĩ Luật học - Trưởng Văn phòng Luật sư thuộc Đoàn Luật sư TP.HCM - Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài quốc tế

BÀN VỀ KHÁI NIỆM VÀ CÁC TIÊU CHÍ

CỦA BẢN ÁN ĐIỂN HÌNH

PHAN TRUNG HOÀI Thạc sĩ Luật học - Trưởng Văn phòng Luật sư thuộc Đoàn Luật sư TP.HCM - Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam (V.I.A.C) - Nghiên cứu sinh Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Hiện nay, một số cơ quan, tổ chức nghiên cứu về khoa học pháp lý ở nước ta đang quan tâm nghiên cứu và đánh giá về cơ sở dữ liệu bản án điển hình nhằm xác định nhu cầu của cán bộ, công chức trong các cơ quan, tổ chức tư pháp, lập pháp, hành pháp, nghiên cứu pháp luật, đào tạo luật và nhân dân nói chung đối với cơ sở dữ liệu các bản án điển hình Đồng thời, mục tiêu của hướng nghiên cứu này còn nhằm xác định các tiêu chí của bản án điển hình,

thông qua việc phân tích các bản án điển hình phác

họa phạm vi, cấu trúc và nội dung cơ sở dữ liệu bản

án điển hình Ý nghĩa của việc xây dựng cơ sở dữ liệu bản án điển hình không chỉ trên phương diện xây dựng và hoàn thiện pháp luật, nâng cao chất lượng xét xử của Tòa án, mà còn nâng cao năng lực hiểu biết pháp luật, phục vụ cho việc học tập, nghiên cứu

về lý luận và thực tiễn xét xử…

Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi muốn đề cập đến một số vấn đề liên quan đến khái niệm và các tiêu chí của bản án điển hình xuất phát từ góc độ của một người làm công tác thực tiễn hoạt động nghề

nghiệp luật sư Vì thế, chúng tôi quan niệm đây chỉ là những bước đi ban đầu, chắc chắn sẽ còn được trao đổi, tranh luận một cách rộng rãi hơn

1 Khái niệm về bản án, quyết định của Tòa án nhân dân các cấp theo quy định của pháp luật hiện hành: 1.1 Thật ra, về mặt lý luận, cho đến hiện nay chưa có tác giả nào đề cập một cách toàn diện về nội hàm của

khái niệm bản án, quyết định của Tòa án, vì có thể mọi ngưòi quan niệm pháp luật quy định về vấn đề này khá rõ ràng và cụ thể Tuy nhiên, trong thực tiễn pháp lý, khái niệm bản án, quyết định của Tòa án đôi khi có những tranh cãi từ phía những người tiến hành

và tham gia tố tụng, có trường hợp làm ảnh hưởng đến quyền lợi của bị cáo, các bên đương sự… Ví dụ như: khi Hội đồng xét xử đã tuyên án, việc thẩm phán chủ tọa ra văn bản bổ sung những thiếu sót về số liệu, hoặc ra quyết định đính chính một số nội dung, chi tiết như thực tiễn đã xảy ra, có được coi những tài liệu đó là “một phần” của bản án, quyết định của Tòa

án hay không? Bản thân văn bản “trích sao bản án, quyết định”, có đóng dấu mộc và chữ ký của thẩm phán chủ tọa, hoặc sao y do văn phòng Tòa án chứng thực có phải là chính bản án, quyết định hay không

?… Mặt khác, ảnh hưởng của bản án, quyết định đối với số phận, tính mạng, tài sản của công dân, pháp nhân là rất lớn nên theo quan điểm của chúng tôi,

không thể không quan tâm đến vấn đề làm rõ hơn

khái niệm của một bản án, quyết định của Tòa án Theo các quy định pháp lý hiện hành trong tố tụng hình sự, dân sự, kinh tế, lao động và hành chánh, khái niệm chung về bản án, quyết định của Tòa án nhân dân các cấp được hiểu là văn bản pháp lý được Tòa

án có thẩm quyền tuyên xử hoặc quyết định theo một trình tự tố tụng do luật định về tính hợp pháp hay

không hợp pháp của hành vi hoặc quan hệ pháp luật phát sinh từ một vụ án cụ thể

Đối tượng quan tâm nghiên cứu ở đây là các bản án, quyết định của Tòa án có giá trị như một bản án, chứ không phải bao hàm toàn bộ các quyết định về tố

tụng hay trưng cầu giám định, các quyết định về việc

áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời… Trong quá trình thụ lý và giải quyết một vụ án, Tòa án nhân dân các cấp có thể ban hành nhiều loại quyết định khác nhau, như quyết định đưa vụ án ra xét xử, quyết

định tạm hoặc đình chỉ giải quyết vụ án, quyết định hoãn phiên tòa, các quyết định thay đổi thẩm phán, hội thẩm nhân dân, thư ký phiên tòa, người giám

định, người phiên dịch hoặc các loại quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, giám định… Sự phân biệt ở đây chủ yếu nằm ở ranh giới giữa các

quyết định về nội dung và các quyết định về tố tụng Như vậy, chỉ các quyết định về nội dung và có giá trị như một bản án mới thuộc phạm vi nghiên cứu của bài viết này

1.2 Vậy các đặc trưng chủ yếu của một bản án, quyết định của Tòa án nhân dân các cấp là gì ? Theo quan niệm của chúng tôi, các đặc trưng đó được thể hiện

thế, các bản án, quyết định của Tòa án là sự biểu hiện

ra bên ngoài của quyền lực Nhà nước, trong sự phân công của bộ máy tư pháp Chính với sự nhân danh quyền lực Nhà nước này đã định ra giá trị pháp lý hay hiệu lực của bản án, quyết định của Tòa án, buộc mọi cá nhân, tổ chức phải tôn trọng và nghiêm chỉnh chấp hành bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án, đồng thời phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về việc chấp hành đó Trong tố tụng hình

sự, do ý nghĩa và giá trị pháp lý của bản án tác động rất lớn đến số phận, tính mạng và tài sản của bị cáo

và những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, nên điều 10 Bộ luật tố tụng hình sự quy định: “Không ai

có thể bị coi là có tội và phải chịu hình phạt nếu chưa

có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp

luật”

* Do Hội đồng xét xử thảo luận, thông qua tại phòng nghị án và tuyên án công khai tại phòng xử án

Do các phiên tòa phần lớn diễn ra công khai, là nơi thẩm tra giá trị pháp lý của các chứng cứ buộc tội và

gỡ tội, các tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ, làm rõ các yêu cầu do các bên đương sự đưa ra, nên bản án, quyết định của Tòa án phải được thảo luận và biểu quyết thông qua một cách công khai tại phòng nghị

án và được tuyên án tại phòng xét xử Ở đây, cần

phân biệt, ngoài các quyết định được nêu trong bản

án, trong các vụ án hình sự, còn bao gồm cả các

quyết định về việc thay đổi thành viên của Hội đồng xét xử, kiểm sát viên, người giám định, người phiên dịch, thư ký phiên tòa, chuyển vụ án, yêu cầu điều tra

bổ sung, tạm đình chỉ hoặc đình chỉ vụ án và về việc bắt tạm giam hoặc trả tự do cho bị cáo…cũng phải được thảo luận và thông qua tại phòng nghị án và phải được viết thành văn bản Ngoài ra, còn một số vấn đề khác cũng có thể được Hội đồng xét xử thảo luận và thông qua tại phòng xử án, không phải viết

thành văn bản, nhưng phải được ghi vào biên bản

Vì thế, pháp luật về tố tụng ở các lĩnh vực khác nhau đều quy định, sau một thời gian nhất định (15 ngày trong vụ án hình sự, dân sự, 7 ngày trong vụ án kinh

tế, lao động, hành chánh) sau khi tuyên án, Tòa án phải giao bản sao bản án cho bị cáo, Viện kiểm sát cùng cấp, người bào chữa, gởi bản sao bản án cho những người bị xử vắng mặt và thông báo cho chính quyền xã, phường, thị trấn hoặc cơ quan, tổ chức nơi

bị cáo, đương sự cư trú hoặc làm việc Pháp luật cũng

quy định trong trường hợp xử vắng mặt bị cáo (điểm

a hoặc b Điều 162 Bộ luật TTHS), trong thời hạn nói trên, bản sao bản án phải được niêm yết tại trụ sở

chính quyền xã, phường, thị trấn nơi cư trú hoặc nơi làm việc cuối cùng của bị cáo

Pháp luật tố tụng không quy định giá trị pháp lý của bản án viết tay với bản án chính thức được đánh máy,

in vi tính có đóng dấu mộc của Tòa án và chữ ký của chủ tọa hoặc người có thẩm quyền ký sao y Tuy

nhiên, trong thực tiễn xét xử, thường các bản án viết tay có giá trị pháp lý đúng nghĩa khi được các thành viên Hội đồng xét xử chính thức ký tên trên bản án này, còn trong bản án đánh máy, in vi tính…, khi

phát hành chỉ có chữ ký của chủ tọa phiên tòa hoặc của người có thẩm quyền sao y Vì thế, bản án viết tay này thường được lưu trong hồ sơ cùng với bản án đánh máy, in vi tính phát hành chính thức để tiện cho việc kiểm tra, đối chiếu, phát hiện những sai sót, nếu

có Về khía cạnh này, pháp luật chưa có những phân định cụ thể về thứ bậc giá trị của từng loại văn bản nói trên

Ở đây, cũng phải đề cập đến cơ cấu thứ tự các đề

mục cần phải có của một bản án đã được pháp luật tố tụng quy định, nhưng pháp luật và thực tiễn xét xử chưa làm rõ được khuôn mẫu chung của một bản án

và văn phong thể hiện trong bản án đó

* Bản án, quyết định đã được tuyên bố thì không

được sửa đổi, bổ sung, trừ trường hợp có sai sót rõ ràng về số liệu vì tính toán sai hoặc do lỗi chính tả

Về mặt pháp lý, bản án, quyết định đã được tuyên bố thì không được sửa đổi bổ sung, vì đây là quyết định được thảo luận công khai và khi tuyên bố tại phòng

xử án thì phát sinh hiệu lực pháp lý, ràng buộc nghĩa

vụ thi hành bản án (khi án có hiệu lực pháp luật) Tuy nhiên, pháp luật tố tụng cho phép, trong trường hợp

có sai sót rõ ràng về số liệu vì tính toán sai hoặc sai

sót về lỗi chính tả thì bản án, quyết định của Tòa án

có thể được sửa đổi, bổ sung Những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến việc sửa chữa, bổ sung và Viện kiểm sát, tổ chức xã hội khởi kiện vì lợi ích

chung phải được thông báo ngay về việc sửa chữa, bổ sung đó Tuy nhiên, cần nói ngay là pháp luật chưa quy định rõ về thẩm quyền (cá nhân chủ tọa hay Hội đồng xét xử) ra quyết định sửa chữa, bổ sung và việc sửa chữa, bổ sung đó được thực hiện trong giai đoạn nào của tố tụng

2 Khái niệm bản án điển hình và các tiêu chí xác

nhiên, các tiêu chí này được hình thành trên cơ sở nào, dựa trên những nguyên tắc lựa chọn nào và

chuẩn hóa các tiêu chí về mặt khoa học và pháp lý ra sao…, đều là những vấn đề cần quan tâm giải quyết

và chưa có tiền lệ

Theo quan niệm của chúng tôi, cần phân biệt tính

chất điển hình của bản án hoàn toàn khác với tính

chất của vụ án Trong hoạt động tố tụng hình sự, mọi người đều biết đến chế định “án trọng điểm”, hiểu theo phạm vi ảnh hưởng và tác động lớn đến dư luận

xã hội và cách thức giải quyết vụ án này có thể là

điển hình của việc trừng phạt nghiêm khắc đối với các hành vi tội phạm Theo quy định của pháp luật, các vụ án trọng điểm là các vụ án mà việc giải quyết các vụ án đó được xác định là quan trọng, lãnh đạo ba ngành Công an, Viện kiểm sát và Tòa án có trách

nhiệm thống nhất chỉ đạo, ưu tiên sử dụng lực lượng

để điều tra, truy tố, xét xử trong thời gian ngắn nhất,

bảo đảm xử lý nghiêm minh, kịp thời, chính xác

nhằm phục vụ nhiệm vụ chính trị địa phương và cả nước1

Tiêu chí của án trọng điểm, vì thế được xác định bao gồm: Các vụ án về các tội xâm phạm an ninh quốc gia, kinh tế và trật tự an toàn xã hội đã cản trở việc thực hiện chính sách của Đảng và Nhà nước hoặc gây ảnh hưởng chính trị xấu trong quần chúng nhân dân,

dư luận xã hội đòi hỏi phải đưa ra xét xử kịp thời, nghiêm minh, ngăn chặn tội phạm phát triển, góp

phần giải quyết một tình trạng tiêu cực nhất định

trong xã hội Vụ án trọng điểm không nhất thiết phải

là một vụ án về tội phạm nghiêm trọng, nhưng nhất thiết phải là vụ án mà việc giải quyết nó có tầm quan trọng nhất định Việc giải quyết các vụ án trọng điểm đòi hỏi phải nhanh chóng, kịp thời, chính xác; đồng thời cũng phải đạt yêu cầu phòng ngừa cao Đáng chú

ý là sau khi xét xử án trọng điểm, Tòa án có trách

nhiệm phối hợp với các cơ quan hữu quan (tư pháp, các cơ quan ngôn luận…) tuyên truyền phát huy kết quả của việc xét xử nhằm phục vụ tốt công tác phòng ngừa chung

Trong quá trình giải quyết một vụ án dân sự, tuy

không có khái niệm án trọng điểm, nhưng trên thực tế hình thành một loại án, gọi là “án có tính chất phức tạp” Ý nghĩa pháp lý của việc xác định thế nào là loại án dân sự có tính chất phức tạp chính là nhằm xác định thời hạn chuẩn bị xét xử (có thể kéo dài đến

6 tháng) Tuy nhiên, các tiêu chí để xác định thế nào

là vụ án có tính chất phức tạp hoặc việc điều tra gặp nhiều khó khăn, lại không thống nhất trong cách đánh giá của từng cấp Tòa án Do đó, Tòa án nhân dân tối cao đã có công văn số 10/1998/KHXX ngày 23-2-

1998 về việc xác định vụ án có tính chất phức tạp và việc tính thời hạn chuẩn bị xét xử, trong đó đưa ra một số tiêu chí sau đây:

Một là, những việc mà việc xử lý có nhiều khó khăn,

vì có nhiều ý kiến khác nhau lớn về chủ trương xử lý giữa các cơ quan hữu quan ở địa phương;

Hai là, những việc mà việc vận dụng pháp luật, chính sách có nhiều khó khăn phức tạp;

Ba là, những việc mà việc điều tra, xem xét chứng cứ

có nhiều khó khăn hoặc cần phải giám định kỹ thuật phức tạp;

Bốn là, những vụ án mà đương sự là cán bộ chủ chốt của cấp huyện, cán bộ cao cấp, nhân sĩ dân chủ,

những người có uy tín trong tôn giáo;

Năm là, những tranh chấp về hợp đồng mà các bên

ký kết thuộc các huyện hoặc tỉnh khác nhau;

Sáu là, những vụ án mà đương sự là người nước

ngoài hoặc người Việt Nam cư trú, học tập, làm việc

ở nước ngoài…

Tuy nhiên, cách nhìn nhận vụ án dân sự có tính chất phức tạp nêu trên, có thể bao hàm cả những “trở ngại

khách quan” như phải báo cáo, xin ý kiến chỉ đạo của Tòa án cấp trên về việc giải quyết vụ án; phải đợi đương sự vì đương sự vắng mặt có lý do chính đáng; phải làm công tác tư tưởng kỹ cho các đương sự, hay cho đoàn thể quần chúng ở địa phương; thẩm phán được giao nhiệm vụ xét xử vụ án ốm nặng mà chưa

có người thay thế ngay; chưa có đủ điều kiện cần

thiết cho việc mở phiên tòa…2

Như vậy, có thể nói tính chất điển hình của bản án được hiểu với nội hàm rộng hơn khái niệm án trọng điểm (trong tố tụng hình sự) và án có tính chất phức tạp (trong tố tụng dân sự) Án trọng điểm, án có tính chất phức tạp có thể được đưa vào lựa chọn là để xây dựng cơ sở dữ liệu bản án điển hình, nhưng bản án điển hình không hoàn toàn bao hàm ý nghĩa là án

trọng điểm hay án có tính chất phức tạp

2.2 Các tiêu chí của bản án điển hình:

Với cách nhìn từ các quy định pháp lý nêu trên và thực tiễn xét xử của Tòa án nhân dân các cấp trong thời gian qua, theo chúng tôi, có thể xác định các tiêu chí của bản án điển hình như sau:

Một: Phải là bản án do Tòa án có thẩm quyền xét xử đúng đắn về nội dung, áp dụng đúng pháp luật

Một bản án điển hình trước hết phải là bản án do Tòa

án thụ lý đúng thẩm quyền và xét xử đúng đắn về nội dung và áp dụng đúng pháp luật Tiêu chí này tưởng chừng không phải bàn cãi, nhưng thực tế cho thấy, tỷ

lệ án sơ thẩm bị hủy án khá cao do vi phạm về thẩm quyền hoặc áp dụng không đúng pháp luật Vấn đề đặt ra ở đây là cách thức nào để lựa chọn các bản án điển hình để xây dựng cơ sở dữ liệu, trong điều kiện

tổ chức hệ thống Tòa án ở nước ta hiện nay được

hình thành theo cấp hành chánh từ quận, huyện cho đến Trung ương Mặt khác, cũng phải lưu ý đến thực trạng về tính ổn định của bản án, vì rất nhiều trường

hợp, một bản án được coi là điển hình, sau nhiều năm phát hiện sai sót về áp dụng pháp luật hoặc do có tình tiết mới làm thay đổi cơ bản nội dung vụ án, bị kháng nghị và xem xét lại theo trình tự giám đốc thẩm hoặc tái thẩm

Hai: Không vi phạm về thủ tục tố tụng

Đây là một tiêu chí bắt buộc, vì một bản án được xác định có tính điển hình phải là một bản án tuân thủ chặt chẽ các quy định của pháp luật tố tụng, từ khâu thụ lý, điều tra, hòa giải, cho đến khi tiến hành xét xử tại phiên tòa Mọi người đều biết là nếu bản án sơ thẩm hoặc án đã có hiệu lực pháp luật mà vi phạm nghiêm trọng về mặt thủ tục tố tụng thì có thể bị cấp phúc thẩm hoặc phiên tòa giám đốc thẩm tuyên hủy

án để giao lại Tòa án có thẩm quyền điều tra xét xử lại theo thủ tục chung

Ba: Có ý nghĩa là một vụ án trọng điểm hoặc có tính chất phức tạp

Một vụ án được xác định là án trọng điểm hoặc án có tính chất phức tạp thì bao giờ tầm ảnh hưởng và tác động của nó cũng rất lớn đến quá trình thực thi luật pháp, và trong một số trường hợp, nó được coi là điển hình của tiến trình tố tụng Tuy nhiên, là bản án thuộc trọng điểm hoặc có tính chất phức tạp nên càng đòi hỏi tính đúng đắn trong áp dụng pháp luật về nội

dung và pháp luật về tố tụng, đòi hỏi tính chính xác trong nhận định, đánh gía thì mới có ý nghĩa là bản

án điển hình

Bốn: Có ý nghĩa về mặt lý luận và thực tiễn, làm cơ

sở cho việc nghiên cứu, xây dựng và hoàn thiện pháp luật

Có thể có nhiều ý kiến tranh luận, nên đưa tiêu chí này như một tiêu chí của bản án điển hình hay không

? Theo quan niệm của chúng tôi, đây là một tiêu chí rất quan trọng, vì một bản án điển hình được xây

dựng thành cơ sở dữ liệu sẽ có giá trị tham khảo rất