Báo cáo nghiên cứu khoa học: "VỀ HIỆN TƯỢNG HÌNH SỰ HÓA CÁC QUAN HỆ KINH TẾ, DÂN SỰ TRONG LĨNH VỰC TÍN DỤNG NGÂN HÀNG " ppsx

VỀ HIỆN TƯỢNG HÌNH SỰ HÓA CÁC QUAN HỆ KINH TẾ, DÂN SỰ TRONG LĨNH VỰC TÍN DỤNG NGÂN HÀNG NGUYỄN VĂN VÂN TS., Khoa Luật Thương mại - Đại học Luật TP.HCM Hiện tượng lạm dụng các qui định tố

VỀ HIỆN TƯỢNG HÌNH SỰ HÓA CÁC QUAN HỆ

KINH TẾ, DÂN SỰ TRONG LĨNH VỰC TÍN DỤNG NGÂN HÀNG

NGUYỄN VĂN VÂN TS., Khoa Luật Thương mại - Đại học Luật TP.HCM

Hiện tượng lạm dụng các qui định tố tụng hình sự và các qui định pháp luật hình sự để giải quyết các quan

hệ kinh tế dân sự là một tình trạng khá phổ biến trong đời sống xã hội và gây những hậu quả không nhỏ, làm xói mòn niềm tin vào kỷ cương phép nước, sự công bằng của pháp luật

Theo thống kê của các cơ quan bảo vệ pháp luật trong năm 1999 và 6 tháng đầu năm 2000 có 76 vụ án

và 349 bị can bị khởi tố, điều tra về các nhóm tội: Tội phạm kinh tế, xâm phạm sở hữu nhà nước, xâm phạm

sở hữu công dân sau đó phải đình chỉ điều tra vì không có tội, thực chất đây là các vụ việc thuộc quan

hệ dân sự, kinh tế Cũng trong khoảng thời gian này

có 115 người bị khởi tố, điều tra truy tố và đưa ra xét

xử về các nhóm tội trên sau đó Tòa án xét xử và tuyên bố bị cáo không phạm tội 1 Đảng, Nhà nước

và dư luận nhân dân quan tâm rất nhiều đến vấn đề này Vừa qua, Bộ Tư pháp kết hợp với Phòng thương mại và công nghiệp VN tổ chức các tọa đàm ở Hà Nội và TP Hồ Chí Minh với sự tham gia của các nhà doanh nghiệp và đại diện các cơ quan bảo vệ pháp luật, có nhiều ý kiến, tham luận bổ ích xung quanh vấn đề này

Trong khuôn khổ bài viết này chúng tôi không có tham vọng nghiên cứu vấn đề một cách toàn diện cả

về lý luận lẫn thực tiễn của hiện tượng này, mà chỉ khái quát một số vấn đề liên quan đến hiện tượng thường được gọi là “hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự” trong lĩnh vực tín dụng ngân hàng

1/ Khái niệm “Hình sự hoá”:

Hiện nay, trong khoa học pháp lý VN chưa có một công trình nghiên cứu hoàn chỉnh nào về vấn đề hình

sự hóa và phi hình sự hóa, khái niệm này là vấn đề còn bỏ ngỏ trong lý luận

Trong ngôn ngữ phổ thông, ngôn ngữ báo chí và rải rác trong một số tham luận ở các hội thảo, tọa đàm, thuật ngữ “hình sự hóa” được hiểu là trường hợp những hành vi vi phạm nghĩa vụ trong các quan hệ kinh tế, dân sự được các cơ quan, cá nhân thực thi quyền điều tra, truy tố, xét xử chuyển hóa thành các hành vi phạm tội và áp dụng pháp luật hình sự để giải quyết 2 Biểu hiện của hiện tượng hình sự hoá các quan hệ kinh tế, dân sự là việc các cơ quan pháp luật

đã dùng pháp luật hình sự và các biện pháp tố tụng hình sự để giải quyết các quan hệ xã hội mà bản chất thực tế của nó là các quan hệ của hợp đồng kinh tế, dân sự

Trong các tài liệu pháp lý, về thuật ngữ “hình sự hoá”, tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau xuất phát từ các quan điểm sau:

- Quan điểm thứ I: chấp nhận thuật ngữ “hình sự hoá”

để chỉ một hiện tượng lạm dụng pháp luật hình sự để giải quyết các quan hệ kinh tế, dân sự Đây là quan điểm chiếm đa số, thường gặp trên báo chí và rải rác trong một số tài liệu pháp lý Hình sự hoá theo nghĩa này chỉ tập trung ở giai đoạn áp dụng luật, là một hành vi mang tính tiêu cực, thể hiện sự yếu kém, tiêu cực trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử và xa hơn

là sự lỏng lẻo của nhà nước trong quản lý kinh tế, là

sự tùy tiện, lộng hành của một nhóm người nắm trong tay các công cụ quyền lực nhà nước Chủ thể thực hiện việc hình sự hóa là các cơ quan có thẩm quyền thực hiện chức năng điều tra Hình sự hóa, do đó phải được xem là hành vi trái luật, trái đạo đức Vì vậy nếu hiểu hình sự hoá theo nghĩa này thì hiện tượng

hình sự hoá các quan hệ dân sự kinh tế là hiện tượng

vi phạm pháp luật của cơ quan tiến hành tố tụng xuất phát từ mục đích, động cơ cá nhân hoặc trình độ yếu kém của chính cá nhân, thực hiện công tác điều tra, truy tố… Nguyên nhân sâu xa của hiện tượng này hoàn toàn không hẳn là hệ thống pháp luật không đồng bộ hoặc kỹ thuật lập pháp của các cơ quan soạn thảo, ban hành pháp luật yếu kém

- Quan điểm II: là quan điểm của các nhà nghiên cứu, tuy không phổ biến nhưng được xây dựng trên nền tảng lý luận vững chắc Quan điểm này cho rằng hình

sự hóa là sự chuyển hoá các quan hệ pháp luật dân

sự, kinh tế thành các quan hệ pháp luật hình sự thông qua việc xây dựng các qui phạm pháp luật của cơ quan có thẩm quyền 3 Trong cuộc sống xã hội, các quan hệ xã hội hình thành, phát triển, thay đổi cả về lượng và chất, mức độ nguy hiểm của một số hành vi

vi phạm pháp luật trong lĩnh vực kinh tế, dân sự thay

đổi theo hướng nặng hơn Sau khi nghiên cứu đánh giá mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi, tính phổ biến, mức độ trái với các qui phạm đạo đức, khả năng chứng minh về mặt tố tụng… nếu xét thấy cần thiết phải sử dụng biện pháp hình sự mới đấu tranh phòng ngừa các vi phạm, cơ quan lập pháp xác định hành vi ấy như một loại tội phạm mới trong pháp luật hình sự của quốc gia

Nếu hiểu hình sự hóa theo nghĩa này thì hiện tượng hình sự hóa là một tiến trình tích cực, hợp lý, và là công cụ thực hiện chính sách hình sự Chủ thể thực hiện việc hình sự hoá chỉ có thể là cơ quan lập pháp

Về bản chất, đây là hoạt động thay đổi để phù hợp với nội dung chính trị- xã hội của pháp luật hình sự Xung quanh quan điểm này cũng tồn tại hai ý kiến khác nhau 4:

- Ý kiến thứ nhất: đồng nhất khái niệm hình sự hóa

và khái niệm tội phạm hóa Trong một chừng mực

nào đó hai thuật ngữ này đồng nghĩa với nhau: hình

sự hoá và tội phạm hoá là việc đưa vào Bộ luật hình

sự các hành vi phải được qui định thành các tội phạm với tội danh cụ thể mà trước đó chưa xem là tội phạm Hình sự hoá hay tội phạm hoá là sự qui định hoặc tuyên bố chính thức của cơ quan quyền lực nhà nước (cơ quan lập pháp) một hành vi nguy hiểm cho

xã hội là tội phạm

- Ý kiến thứ 2 cho rằng các khái niệm hình sự hoá và tội phạm hoá là liên quan mật thiết với nhau nhưng hoàn toàn khác nhau về bản chất, trong đó: Tội phạm hoá là việc xác định một loại hành vi này hay loại hành vi khác là tội phạm, tức là xác định sự cần thiết phải trừng trị bằng các biện pháp hình sự Ngược lại, phi tội phạm hoá là xác định một loại hành vi nào đó không là tội phạm và không cần thiết phải trừng trị bằng pháp luật hình sự

Hình sự hoá là việc qui định hình phạt, tức là xác định loại hình phạt, điều kiện quyết định hình phạt đối với loại tội phạm này hay loại tội phạm khác, ngược lại phi hình sự hoá là việc loại bỏ hay giảm hình phạt đối với loại tội phạm này hay loại tội phạm khác

Như trình bày, thuật ngữ “hình sự hoá” được hiểu với hai nghĩa hoàn toàn khác nhau, thậm chí trái ngược nhau dưới phương diện ý nghĩa pháp lý- xã hội

Thiết nghĩ, thuật ngữ hình sự hoá hiểu theo quan điểm thứ I là không hợp lý, tạo ra một cách hiểu không thống nhất, dễ nhầm lẫn giữa việc tuỳ tiện lạm dụng pháp luật hình sự để giải quyết các quan hệ kinh

tế, dân sự như một hành vi tiêu cực với việc xác định một tội danh mới, một hình phạt mới trong pháp luật hình sự nhằm thực hiện chính sách hình sự như một hành vi tích cực Xuất phát từ nhầm lẫn trên, trong một vài tham luận tại các tọa đàm, hội thảo không đi

tìm bản chất và nguyên nhân của hiện tượng mà chỉ trích gay gắt Bộ luật hình sự như khởi đầu của mọi nguyên nhân

Thiết nghĩ, hiện tượng vẫn thường được gọi là “hình

sự hoá” theo quan điểm I cần phải được thay thế bằng thuật ngữ “lạm dụng pháp luật hình sự trong giải quyết các quan hệ kinh tế- dân sự”, xuất phát từ các

lý do sau:

- Thứ nhất: thuật ngữ này diễn tả được bản chất của hành vi: đây là hành vi tiêu cực, trong một số trường hợp đó là hành vi vi phạm pháp luật và cần loại trừ

- Thứ hai: phân định sự khác nhau giữa hiện tượng hình sự hóa trong hoạt động xây dựng pháp luật hình

sự với hiện tượng tùy tiện lạm dụng pháp luật hình sự giải quyết các vi phạm nghĩa vụ hợp đồng

Tuy nhiên, ở bình diện chung, việc đi tìm một thuật ngữ mới cho một hiện tượng đã tồn tại không thể hoàn toàn giải quyết những vấn đề đặt ra và bao hàm

ý nghĩa thực tiễn, điều quan trọng, đồng thời cũng là nhiệm vụ nặng nề của khoa học pháp lý là phân tích các qui định pháp luật hiện hành, đi tìm nguyên nhân, bản chất của hiện tượng nhằm khắc phục

2/ Biểu hiện của hiện tượng lạm dụng pháp luật hình

sự trong giải quyết các quan hệ tín dụng ngân hàng

và cơ sở phân định trách nhiệm hình sự và trách nhiệm vật chất theo hợp đồng tín dụng ngân hàng: Quan hệ tín dụng ngân hàng là quan hệ được thiết lập trên cơ sở hợp đồng, theo đó tổ chức tín dụng (TCTD

- bên cho vay) chuyển cho bên đi vay sử dụng tạm thời một khoản vốn nhất định theo những điều kiện

về số tiền, thời hạn, lãi suất thoả thuận trong hợp đồng, bên đi vay sử dụng vốn vay và có nghĩa vụ hoàn trả vốn và lãi cho bên cho vay

Quan hệ tín dụng ngân hàng về bản chất là một quan

hệ dân sự - kinh tế tuỳ thuộc vào tư cách chủ thể

tham gia quan hệ tín dụng ngân hàng và mục đích vay trên cơ sở thỏa thuận dưới hình thức hợp đồng Xuất phát từ đặc thù của hoạt động kinh doanh tiền tệ

là mang tính rủi ro cao, vì vậy, hạn chế rủi ro trong kinh doanh tiền tệ không chỉ nhằm mục đích tăng lợi nhuận cho ngân hàng mà còn đảm bảo khả năng hoàn trả cho người gửi tiền, góp phần bảo đảm an toàn hệ thống ngân hàng, tài chính - tiền tệ quốc gia

Hiện tượng lạm dụng pháp luật hình sự và tố tụng hình sự trong giải quyết các tranh chấp tín dụng ngân hàng thường biểu hiện dưới các trường hợp: Đến hạn trả nợ, người đi vay không trả được nợ cho ngân hàng, theo yêu cầu của ngân hàng, cơ quan điều tra thực hiện các thủ tục khởi tố bắt giam, điều tra, xét hỏi, theo Điều 140 BLHS Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đọat tài sản hoặc Điều 139 BLHS Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Trong các trường hợp này, vấn đề phân định ranh giới giữa trách nhiệm hình sự và trách nhiệm vật chất theo hợp đồng tín dụng đối với hành vi không trả được nợ cho ngân hàng là rất mờ nhạt và khó xác định

Thông thường, hành vi không hoàn trả vốn và lãi chỉ

là vi phạm hợp đồng và chịu chế tài vật chất theo hợp đồng như áp dụng lãi suất quá hạn, phạt vi phạm hợp đồng, xử lý tài sản bảo đảm thu hồi nợ… trong trường hợp vẫn không thu hồi được nợ, TCTD có thể yêu cầu Tòa án giải quyết, kể cả yêu cầu tuyên bố phá sản theo pháp luật phá sản doanh nghiệp… mà chưa thể cấu thành nên tội chiếm đoạt và áp dụng chế tài hình sự

Chỉ có thể truy cứu trách nhiệm hình sự trong trường hợp việc không trả nợ cho ngân hàng có dấu hiệu lạm dụng tín nhiệm hoặc lừa đảo để chiếm đoạt tài sản được qui định trong Đ.140 BLHS và Đ.139 BLHS

Dấu hiệu pháp lý đặc trưng của tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản là người đi vay bội tín, lợi dụng lòng tin của ngân hàng mà vi phạm nghĩa vụ đã cam kết Nếu như trong tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản bên đi vay phải thông qua các hành vi gian dối mới nhận được tài sản thì trong tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, việc ký kết hợp đồng tín dụng và chuyển giao vốn ban đầu diễn ra ngay thẳng, bên đi vay chưa xuất hiện ý định chiếm đoạt vốn của ngân hàng, đến hạn trả nợ bên đi vay không thực hiện các nghĩa vụ trong hợp đồng tín dụng mà bằng các thủ đoạn để chiếm đoạt khoản vay Vì vậy tội phạm này chỉ có thể xảy ra trong quá trình thực hiện hợp đồng tín dụng chứ không thể xảy ra ngay tại thời điểm ký kết hợp đồng

Theo khái niệm nguyên bản của tín dụng là quan hệ vay, mượn trên cơ sở tín nhiệm, tức dựa vào khả năng tài chính, khả năng kinh doanh, uy tín của người

đi vay mà ngân hàng thiết lập quan hệ tín dụng dưới hình thức hợp đồng Không tồn tại một quan hệ tín dụng ngân hàng nào không dựa trên sự tín nhiệm, điều ấy có nghĩa trong tất cả các trường hợp không trả được nợ cho ngân hàng chỉ cần có dấu hiệu chiếm đoạt thì đã hội đủ các yếu tố cấu thành theo Đ.140 BLHS

Yếu tố lừa đảo trong Đ.139 BLHS thông thường được hiểu là thủ đoạn gian dối, cố ý đưa ra thông tin không đúng sự thật, che dấu sự thật để lừa dối người khác Lừa đảo là phương pháp đồng thời là điều kiện

để người phạm tội thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản Trong quan hệ tín dụng ngân hàng yếu tố lừa đảo thường biểu hiện dưới dạng:

- Người đi vay dùng tài sản không thuộc sở hữu của mình, tài sản đang tranh chấp, tài sản thuộc diện bảo hiểm bắt buộc nhưng không mua bảo hiểm… để cầm

cố, thế chấp ngân hàng xin vay vốn, đến hạn trả nợ,

người đi vay không hoàn trả nợ, ngân hàng không thể

xử lý tài sản thế chấp, cầm cố để thu hồi nợ

- Nâng giá trị tài sản thế chấp, cầm cố để đi vay của ngân hàng Hành vi này có dấu hiệu lừa đảo chỉ khi

có sự chênh lệch giữa giá trị thực của tài sản và giá trị bên đi vay khai báo tại thời điểm nhận thế chấp thông qua việc cố ý sửa đổi, che dấu giấy tờ, hoá đơn, sổ sách, hoặc những hành vi tương tự lừa dối cán bộ tín dụng hoặc Hội đồng định giá tài sản

- Cố ý cung cấp cho ngân hàng các chứng từ, giấy tờ,

số liệu giả, không trung thực về tình hình tài chính,

về khả năng trả nợ của người đi vay, cũng như các giấy tờ tài liệu về tính khả khi của dự án đầu tư… để được vay tiền của ngân hàng

- Thành lập các pháp nhân (doanh nghiệp, công ty con…) không với mục đích kinh doanh mà chỉ dùng

tư cách pháp nhân để vay vốn ngân hàng

- Tẩu tán, bán, chuyển nhượng tài sản đang là tài sản thế chấp, cầm cố không được sự đồng ý của ngân hàng nhận thế chấp, cầm cố gây khó khăn cho việc thu hồi nợ

Như vậy, trong các tội lạm dụng tín nhiệm và lừa đảo chiếm đoạt tài sản có hai yếu tố lạm dụng tín nhiệm (lừa đảo) và chiếm đoạt tài sản Lạm dụng tín nhiệm hay lừa đảo chỉ là phương pháp, là sự chuẩn bị cho hành vi chiếm đoạt, nên nó chỉ là điều kiện cần cho định tội Không thể truy cứu trách nhiệm hình sự trong trường hợp không có dấu hiệu chiếm đoạt

Vấn đề đặt ra ở đây: thế nào là hành vi chiếm đoạt, nội dung các yếu tố cấu thành của hành vi chiếm đoạt?

Cùng một hành vi là chiếm đoạt nhưng phương pháp, cách thức (dùng bạo lực, đe doạ, lừa đảo, lạm dụng lòng tin, lợi dụng chức vụ quyền hạn…) để (nhằm) đạt đến mục đích chiếm đoạt là khác nhau thì cấu

thành tội phạm khác nhau Yếu tố chiếm đoạt không

là dấu hiệu đặc thù của riêng hai tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt và lừa đảo chiếm đoạt mà của cả một số tội phạm xâm phạm sở hữu như Điều 133: tội cướp tài sản; Điều 134: tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản; Điều 136: tội cướp giật tài sản Nếu như trong các tội cướp giật, cưỡng đoạt không cần thiết đến thời điểm hoàn thành, tức đã chiếm đoạt xong, mà chỉ cần

ý định chiếm đoạt và thực hiện những hành vi nhằm mục đích chiếm đoạt thì trong khi đó, tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt và lừa đảo chiếm đoạt tài sản cần thiết phải có thời điểm hoàn thành, tức là kẻ phạm tội phải chiếm đoạt được tài sản, tài sản đã được chuyển dịch bất hợp pháp, trong tín dụng ngân hàng người đi vay không trả nợ cho ngân hàng, thiệt hại cho ngân hàng là hiện hữu, có thực Nếu chỉ dựa vào yếu tố lạm dụng tín nhiệm hoặc lừa đảo thì chưa thể hội đủ các điều kiện để áp dụng Điều 139 và Điều

140, bởi trong thực tế có rất nhiều trường hợp bằng