Luận văn : NÂNG CAO HIỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP TRONG QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA HUYỆN PHỔ YÊN part 1 potx

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH LÊ THANH MINH NÂNG CAO HI ỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP TRONG QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA HUYỆN PHỔ YÊN LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ CHUYÊN NGÀNH:

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH

LÊ THANH MINH

NÂNG CAO HI ỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP TRONG QUÁ TRÌNH

ĐÔ THỊ HÓA HUYỆN PHỔ YÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

CHUYÊN NGÀNH: KINH T Ế NÔNG NGHIỆP

MÃ SỐ: 60 - 31 - 10

Người hướng dẫn khoa học: TS ĐỖ QUANG QUÝ

THÁI NGUYÊN - 2008

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH

LÊ THANH MINH

ĐẤT NÔNG NGHIỆP TRONG QUÁ TRÌNH

ĐÔ THỊ HÓA HUYỆN PHỔ YÊN

LU Ậ N V Ă N TH Ạ C S Ĩ KINH T Ế

THÁI NGUYÊN - 2008

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Tôi xin cam đoan rằng, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và chưa hề được sử dụng và bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan rằng, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã được chỉ rõ nguồn

gốc

Thái Nguyên ngày 02 tháng 01năm 2009

Người viết cam đoan

Lê Thanh Minh

L ỜI CẢM ƠN

Sau một thời gian học tập và nghiên cứu, đến nay tôi đã hoàn thành luận văn

thạc sĩ Kinh tế nông nghiệp với đề tài: “ Nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trong quá trình đô thị hoá huyện Phổ Yên”

Tôi xin trân trọng bày tỏ lòng biết ơn đến các thầy giáo, cô giáo và đặc biệt là

thầy cô giáo trong khoa, những người đã tận tình dạy bảo, giúp đỡ và định hướng cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu khoa học

Tôi xin trân trọng cảm ơn ban lãnh đạo, huyện phòng địa chính, phòng thống

kê, phòng nông nghiệp, ban lãnh đạo các xã cùng với nhân dân huyện Phổ Yên đã cung cấp những số liệu cần thiết giúp đỡ tôi trong thời gian nghiên cứu tại địa bàn

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo Ts.Đỗ Quang Quý, người đã định hướng, chỉ bảo và dìu dắt tôi trong quá trình nghiên cứu đề tài

Tôi xin bày tỏ lồng biết ơn đến các tập thể, cá nhân, bạn bè và người thân đã

chỉ bảo, giúp đỡ, động viên, khích lệ tôi trong suốt thời gian quá trình học tập và nghiên cứu khoa học

Thái Nguyên, ngày 02 tháng 01năm 2009

Tác giả luận văn

Lê Thanh Minh

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Chương I: LÝ LU ẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐÔ THỊ HOÁ VỚI

HIỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP

4

1 Tổng quan tư liệu về đô thị hoá với hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp… 4

1.1 Đô thị hoá……… 4

1.2 Hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp……… 8

1.2.1 Vai trò và đặc điểm của sản xuất nông nghiệp 9

1.2.2 Quá trình phát triển nông nghiệp……… 13

1.2.3 Phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá 15

1.2.4 Những điều kiện cơ bản quyết định phát triển nông nghiệp hàng hoá 15

1.2.5 Các giai đoạn phát triển nông nghiệp hàng hoá 16

1.2.6 Phát triển kinh tế trang trại là hướng đi tất yếu của nền nông nghiệp hàng hoá 17

1.3 Kinh nghiệm tiễn đô thị hoá với hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp 21

1.3.1 Trên thế giới 21

1.3.2 Ở Việt Nam 24

1.4 Phương pháp nghiên cứu 34

1.4.1 Phương pháp luận 34

1.4.2 Các phương pháp chủ yếu sử dụng để nghiên cứu 34

Chương II: THỰC TRẠNG ĐÔ THỊ HOÁ VỚI SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP Ở HUYỆN PHỔ YÊN……… 38

2.1 Đặc điểm của huyện Phổ Yên 38

2.1.1 Điều kiện tự nhiên 38

2.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội huyện Phổ Yên 42

2.1.3 Đánh giá chung về đặc điểm của huyện Phổ Yên……… 55

2.1.4 Đánh giá về điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội của các hộ nông dân ở 2 vùng nghiên cứu 57

2.2 Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp……… 59

2.2.1 Đặc điểm sử dụng đất nông nghiệp của Phổ Yên……… 59

2.2.2 Biến động số lượng và cơ cấu đất nông nghiệp giai đoạn 2004-2006 60

2.2.3 Biến động diện tích, năng suất một số loại cây trồng trên đất nông nghiệp giai đoạn 2004-2006……… 63

2.3 Hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp của các hộ nghiên cứu……… 69

2.3.1 Cách bố trí cây trồng trên đất nông nghiệp của các hộ……… 69

2.3.2 Hiệu quả sử dụng đất trồng cây hàng năm……… 71

2.3.3 Hiệu quả trên đất nông nghiệp trồng cây lâu năm 90

Chương III: QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN PHỔ YÊN……… 100

3.1 Vấn đề quy hoạch cho đô thị hoá……… 100

3.1.1 Quan điểm sử dụng đất đến năm 2010 và tầm nhìn 2015 100

3.1.2 Định hướng sử dụng đất nông nghiệp trong thời kỳ 2006 đến 2010…… 101

3.2 Một số giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp 102

3.2.1 Giải pháp chung……… 102

3.2.2 Giải pháp cụ thể……… 106

KẾT LUẬN. 112

TÀI LIỆU THAM KHẢO 117

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

ĐTH

BQ

CC

CN

CP

CT

DT DTGT

DV

GT GTSL GTSX HSSDRĐ

LĐ

LT

NN

SL

TM TNHH

TP TTCN XDĐT

: : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : :

Đô thị Hoá Bình quõn

Cơ cấu

Cụng nghiệp Chi phớ Canh tỏc

Diện tớch

Diện tớch gieo trồng

Dịch vụ

Giỏ trị Giá trị sản lượng

Giỏ trị sản xuất

Hệ số sử dụng ruộng đất Lao động

Lương thực

Nụng nghiệp

Số lượng Thương mại Thu nhập hỗn hợp

Thực phẩm

Tiểu thủ cụng nghiệp Xây dựng đô thị

DANH M ỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Quy mô đất đai bình quân trang trại ở một số nước 18

Bảng 1.2 Các hình thức tổ chức quản lý trang trại ở Mỹ 20

Bảng 1.3 Chỉ số phát triển giá trị tổng sản lượng nông nghiệp 28

Bảng 1.4 Chỉ số phát triển diện tích và sản lượng một số cây trồng chính 28

Bảng 1.5 Chỉ số phát triển số đầu gia súc 28

Bảng 2.1 Tăng trưởng kinh tế huyện Phổ Yên thời kỳ 2004-2006 42

Bảng 2.2 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế huyện Phổ Yên thời kỳ 2004-2006 43

Bảng 2.3 Giá trị sản xuất, tốc độ tăng trưởng và cơ cấu ngành nông

nghiệp huyện Phổ Yên giai đoạn 2004-2006 44

Bảng 2.4 Một số chỉ tiêu sản xuất công nghiệp huyện Phổ Yên thời kỳ

Bảng 2.5 Dân số, lao động của huyện Phổ Yên giai đoạn 2004-2006 51

Bảng 2.7 Phân tích SWOT cho 2 vùng đất nông nghiệp ở huyện Phổ Yên 57

Bảng 2.8 Đặc điểm sử dụng đất nông nghiệp của Phổ Yên năm 2006 59

Bảng 2.9 Biến động số lượng và cơ cấu đất nông nghiệp giai đoạn

Bảng 2.10 Diện tích, năng suất một số cây trồng chính trên đất hàng 65

năm, Phổ Yên giai đoạn 2004-2006

Bảng 2.11 Diện tích, năng suất một số cây trồng chính trên đất lâu 67

năm huyện Phổ Yên, giai đoạn 2004-2006

Bảng 2.12 Thông tin cơ bản về các hộ nghiên cứu huyện Phổ Yên 70

năm 2006

Bảng 2.13 Mức chi phí cho một số cây trồng chủ yếu trên 1 ha gieo trồng 72

đất hàng năm của từng nhóm hộ nghiên cứu năm 2006

Bảng 2.14 Hiệu quả kinh tế của đất hàng năm theo các cây trồng và 74

mức sống của hộ nông dân năm 2006

Bảng 2.15 Hiệu quả kinh tế của đất hàng năm theo phương thức sản 78

xuất và mức sống của hộ, năm 2006

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Bảng 2.16 Hiệu quả kinh tế của đất hàng năm theo một số cây trồng 81

chính và theo mức sống của hộ nông dân

Bảng 2.17 Hiệu quả kinh tế của đất hàng năm theo phương thức sản 83

xuất và mức sống của hộ, năm 2006

Bảng 2.18 Hiệu quả kinh tế của một cây trồng trên đất 1 vụ 85

Bảng 2.19 Một số chỉ tiêu phản ánh hiệu quả xã hội từ hoạt động sản xuất 88

trên đất hàng năm qua nghiên cứu ở các hộ nông dân huyện

Bảng 2.20 Một số chỉ tiêu phản ánh hiệu quả môi trường từ hoạt động sản 89

xuất trên đất hàng năm qua nghiên cứu ở các hộ nông dân

Bảng 2.21 Diện tích, năng suất, sản lượng chè của các hộ điều tra 91

Bảng 2.22 Hiệu quả kinh tế của cây chè trên đất trồng cây lâu năm 92

Bảng 2.23 Diện tích, năng suất, giá trị sản lượng vải của các nhóm 93

hộ điều tra

Bảng 2.24 Hiệu quả kinh tế của cây vải 93

Bảng 2.25 Diện tích, năng suất, giá trị sản lượng nhãn của các

Bảng 2.26 Hiệu quả kinh tế của cây nhãn 95

Bảng 2.27 Một số chỉ tiêu phản ánh hiệu quả xã hội từ hoạt động sản xuất 98

trên đất lâu năm qua nghiên cứu các hộ nông dân huyện Phổ

Bảng 2.28 Một số chỉ tiêu phản ánh hiệu quả môi trường từ hoạt động

sản xuất trên đất lâu năm qua nghiên cứu các hộ nông dân

Bảng 3.1 Cơ cấu cây trồng và quy mô sử dụng 107

Bảng 3.2 Hiệu quả kinh tế của mô hình 1 108

Bảng 3.3 Cơ cấu cây trồng và quy mô sử dụng đất 108

Bảng 3.4 Hiệu quả kinh tế của mô hình 109

Bảng 3.5 Bảng 3.5 Cơ cấu cây trồng và quy mô sử dụng đất 109

Bảng 3.6 Hiệu quả kinh tế của mô hình 3 110

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

1 Tính c ấp thiết của đề tài

Đô thị hoá là hệ quả tất yếu của nền kinh tế phát triển theo hướng công nghiệp hoá - hiện đại hoá ở bất luận quốc gia nào trên thế giới Điều này cũng

có nghĩa là đô thị hoá càng phát triển thì quỹ đất của xã hội giành cho nông nghiệp càng có xu hướng giảm Vấn đề đặt ra, làm thế nào để sử dụng quỹ đất

- nguồn lực khan hiếm của xã hội hiệu quả nhất trong tiến trình đô thị hoá

Thực tế đã chứng minh rằng, kinh tế xã hội phát triển sẽ kéo theo sự thay đổi về mọi mặt của mỗi một địa phương hay quốc gia Đó không chỉ là những

sự thay đổi về mặt kinh tế, xã hội mà còn ảnh hưởng đến văn hóa, không gian, môi trường, khoa học kỹ thuật, sự phân công lao động, phân bố dân cư… Ngày nay, với xu hướng toàn cầu hóa của phát triển kinh tế xã hội, lợi ích của các quốc gia ngày càng phụ thuộc lẫn nhau thì đô thị hóa cũng ngày càng mang tính toàn cầu hơn Những lợi ích mà đô thị hóa mang lại là không thể

phủ nhận song bên cạnh đó, đô thị hóa cũng có những mặt tiêu cực của nó như: Thu hẹp diện tích đất canh tác trong nông nghiệp, các nguy cơ đe dọa đến môi trường… Để đảm bảo lợi ích của mình, các quốc gia không chỉ quan tâm tới việc giải quyết các vấn đề đô thị hóa của mình mà còn phải giúp đỡ các quốc gia khác giải quyết vấn đề đô thị hoá và những ảnh hưởng của nó

Việt Nam với dân số gần 83.12 triệu người, là một trong những quốc gia đông dân trong khu v ực và trên thế giới Diện tích đất tự nhiên là 329314.5 km2

,

mật độ bình quân đạt 252 người/km2, cao hơn rất nhiều so với bình quân của

thế giới

Những năm gần đây, kinh tế nước ta đã có những bước tiến đáng kể, đời

sống của nhân dân không ngừng được cải thiện và nâng cao, GDP hàng năm tăng trên 7% Vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế ngày càng được củng

cố Đến ngay, Việt Nam đã có quan hệ thương mại với hơn 140 nước, có quan

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

hệ đầu tư với hơn 70 nước và vùng lãnh thổ, là thành viên của nhiều tổ chức khu vực và quốc tế (ASEAN, AFTA… và gần đây nhất là tổ chức Thương

mại thế giới WTO) Thế và lực mới mang lại cho chúng ta nhiều cơ hội nhưn

Trong bối cảnh phát triển đô thị đang trở thành vấn đề toàn cầu, Việt Nam luôn chú trọng đến mọi ng uồn lực để nâng cấp đô thị và cải thiện môi trường sống và bước đầu đã đạt được những kết quả đáng khích lệ Mạng lưới đô thị không ngừng được mở rộng và phát triển, 70% dân số được sử

dụng nước sạch, Tỷ lệ hộ nghèo giảm từ 10% xuống còn 2% Tuy nhiên, theo đánh giá của thế giới, Việt Nam vẫn là nước đang phát trển ở trình độ

thấp Việt Nam phấn đấu đến năm 2010, tỷ lệ đô thị hóa đạt 30 - 35% và đến 2020 là 43 - 45%

Phổ Yên là huyện nằm xa thành phố Thái Nguyên, mặc dù còn gặp nhiều khó khăn, song được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và của chính quyền địa phương, quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa đã và đang đạt được

những thành tựu đáng kể Bộ mặt kinh tế xã hội có nhiều thay đổi, đời sống nhân dân ngày một được cải thiện Tuy nhiên mặt trái của đô thị hóa cũng bắt đầu xuất hiện, môi trường đã có dấu hiệu bị ô nhiễm, các hoạt động như chuyển đổi mục đích sử dụng đất, lấy đất để xây dựng các công trình phúc lợi, công cộng khiến diện tích đất canh tác ngày càng bị thu hẹp, trong khi dân số tăng nhanh khiến nhu cầu về đất ở cũng như đất sản xuất ngày càng lớn, rừng ngày càng bị khai thác cạn kiệt, những hành vi lấn chiếm hủy hoại đất vẫn chưa được ngăn chặn kịp thời… Từ đó đòi hỏi phải có những biện pháp thích

hợp nhằm sớm ngăn chặn, khắc phục những tác động có ảnh hưởng xấu đến s¶n xuÊt n«ng nghiÖp và quá trình đô thị hóa ở địa phương, đẩy nhanh việc sử

dụng đất đai có hiệu quả Đó chính là lý do tôi chọn nghiên cứu đề tài: “Nâng

Số húa bởi Trung tõm Học liệu – Đại học Thỏi Nguyờn http://www.lrc-tnu.edu.vn

2 M ục đớch nghiờn cứu

- Tổng quan tài liệu về ĐTH và việc sử dụng đất nụng nghiệp núi chung và ở Ph ổ Yờn núi riờng: những vấn đề lý luận từ cỏc nguồn tài liệu cựng những kinh nghiệm thực tiễn của cỏc quốc gia, cỏc vựng, địa phương trong nước

- Đỏnh giỏ thực trạng ĐTH ảnh hưởng tới hiệu quả sử dụng đất nụng nghiệp huyện Phổ Yờn để thấy được những tỏc động tớch cực, hạn chế và tỡm

ra những nguyờn nhõn ảnh hưởng: ĐTH với quỹ đất nụng nghiệp; ĐTH với chuyển dịch cơ cấu cõy trồng, vật nuụi

- Đề xuất những giải phỏp thiết thực nhằm thỳc đẩy phỏt triển hiệu quả

sử dụng đất nụng nghiệp huyện Phổ Yờn phự hợp với tiến trỡnh ĐTH theo hướng tớch cực

3 Đối tượng nghiờn cứu

- Những vấn đề lý luận và thực tiễn liờn quan đến đụ thị húa và hiệu quả

sử dụng đất nụng nghiệp huyện Phổ Yờn

- Nõng cao hiệu quả, sử dụng đất nụng nghiệp trong quỏ trỡnh đụ thị hoỏ huyện Phổ Yờn

4 Phạm vi nghiên cứu

- Về khụng gian: Nghiờn cứu trờn phạm vi địa bàn huyện Phổ Yờn

- Về thời gian: Nghiờn cứu nguồn số liệu từ 2004- 2006

- Về nội dung: Nghiờn cứu vấn đề nõng cao hiệu quả, sử dụng đất nụng nghiệp trong quỏ trỡnh đụ thị hoỏ huyện Phổ Yờn

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Chương I

ĐẤT NÔNG NGHIỆP

1.1.1 Đô thị hoá

Cho đến nay, nhiều tài liệu, nhiều tác giả đã đưa ra những quan niệm về

Đô thị hoá:

Đô thị hoá là một quá trình tập trung dân cư đô thị Đồng thời đó là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng sản xuất nông nghiệp giảm, sản

xuất phi nông nghiệp tăng Bộ mặt đô thị ngày càng hiện đại, không gian đô

thị mở rộng

Đô thị hoá là quá trình hình thành và phát triển của các thành phố Nhiều thành phố mới xuất hiện và không ít thành phố có lịch sử hàng nghìn năm đang tồn tại và phát triển Sự gia tăng số lượng và quy mô các thành phố

về diện tích cũng như dân số Và do đó làm thay đổi tương quan dân số thành

thị và nông thôn; vai trò chính trị, kinh tế, văn hoá của thành phố; môi trường

sống…[5] Đô thị hoá là xu hướng tất yếu của xã hội phát triển; đồng thời như

vậy, thì quỹ đất của xã hội giành cho đô thị hoá phải tăng lên: Các ngành phi nông nghiệp, kết cấu hạ tầng, khuân viên đô thị, khu dân cư… Đây là vấn đề

cạnh tranh gay gắt quỹ đất của xã hội nói chung và của nông nghiệp nói riêng

- “Đô thị hóa là một hiện tượng kinh tế xã hội liên quan đến những

-các trung tâm đô thị, đẩy mạnh sự phát triển kinh tế qua đó làm điểm tựa cho các thay đổi trong đời sống văn hóa xã hội, làm nền cho một sự phân bố dân cư hợp lý nhằm đáp ứng những