Với các cây trồng trên đất canh tác 2 vụ ở tất cả các nhóm hộ thì cây lúa vẫn là cây trồng chính và đem lại hiệu quả kinh tế cao nhất, cùng với mức chi phí đầu tư là lớn nhất so với các
Trang 2cũng cao hơn hẳn so với hộ trung bình và nhóm hộ nghèo, với chi phí trực
tiếp của nhóm hộ khá là (VC = 20.179.130 đ/ha), cao hơn nhóm hộ trung bình (VC = 19.846.080 đ/ha) và hộ nghèo là(VC = 19.468.060 đ/ha)
Với các cây trồng trên đất canh tác 2 vụ ở tất cả các nhóm hộ thì cây lúa vẫn là cây trồng chính và đem lại hiệu quả kinh tế cao nhất, cùng với mức chi phí đầu tư là lớn nhất so với các cây trồng khác Cụ thể, nhóm hộ khá chi phí cho cây lúa xuân là 6.132.500 đ/ha thì thu được lãi gộp là 7.772.500 đ/ha, còn cây lạc chi phí 4.217.530đ/ha chỉ đem lại lãi gộp là 3.650.470 đ/ha Nhóm
hộ trung bình chi phí cho cây lúa xuân 6.075.230 đ/ha thì lãi gộp là 7.163.770 đ/ha, cây lạc chi phí thấp hơn chỉ là 4.079.350 đ/ha chỉ thu được lãi gộp là 3.109.650đ/ha Còn đối với nhóm hộ nghèo chi phí thấp hơn cả thì hiệu quả kinh tế cũng thấp hơn, lãi gộp thu được từ cây lúa xuân là 7.173.400 đ/ha, còn lãi gộp từ cây lạc chỉ là 2.614.500 đ/ha
Các chỉ tiêu hiệu quả GO/VC, GM/VC, MI/VC của nhóm hộ khá là cao hơn hẳn của nhóm hộ trung bình và hộ nghèo, điều đó cũng cho thấy rằng
mức độ đầu tư về chi phí trong sản xuất của các hộ có mức sống cao là lớn hơn hẳn so với mức đầu tư của nhóm hộ có mức sống thấp hơn Qua các tỷ
suất GO/CLĐ, GM/CLĐ và MI/CLĐ của nhóm hộ nghèo là cao hơn nhóm hộ khá và hộ trung bình Điều này cho chúng ta thấy các hộ nghèo thu được tiền công lao động là cao hơn Bởi vì họ không phải chi trả nhiều cho chi phí lao động thuê ngoài, hầu như tự họ lấy công lao động trong gia đình mình để thực
hiện sản xuất
Trang 3B ảng 2.16 Hiệu quả kinh tế của đất hàng năm theo một số cây trồng chính và theo mức sống của hộ nông dân
Chỉ tiêu
GO (1000đ) (1000đ) VC (1000đ) GM (1000đ) MI T (l GO/VC ần) T (l GM/VC ần) T (l MI/VC ần) (1000đ) T GO/LĐ (1000đ) T GM/LĐ (1000đ) T MI/LĐ
Khá
Lúa xuân 13.905 6.132,5 7.772,5 7.632,5 2,27 1,27 1,24 35,88 20,06 19,70 Lúa mùa 13.791 6.007,4 7.783,6 7.643,6 2,30 1,30 1,27 35,59 20,09 19,73
Lạc 7.868 4.217,53 3.650,47 3.350,47 1,87 0,87 0,84 40,66 18,87 18,25 Đậu tương 10.640 3.821,7 6.818,3 6.708,3 2,78 1,78 1,76 76,8 49,23 48,44
Trung
bình
Lúa xuân 13.239 6.075,23 7.163,77 7.023,77 2,18 1,18 1,16 41,55 22,49 22,05 Lúa mùa 12.714 5.904,7 6.809,3 6.669,3 2,15 1,15 1,13 39,91 21,37 20,93
Lạc 7.189 4.079,35 3.109,35 2.989,65 1,76 0,76 0,73 37,15 27,35 26,29 Đậu tương 9.920 3.786,8 6.133,2 6.023,2 2,62 1,62 1,59 76,31 47,18 46,33 Nghèo
Lúa xuân 13.107 5.923,6 7.183,4 7.043,4 2,21 1,21 1,19 44,24 24,24 23,77 Lúa mùa 12.462 5.852,38 6.609,62 6.469,62 2,13 1,13 1,11 42,06 22,31 20,31
Lạc 6.594 3.979,5 2.614,5 2.494,5 1,66 0,66 0,63 58,01 23,00 21,94 Đậu tương 9.056 3.712,58 5.343,42 5.233,42 2,44 1,44 1,41 72,45 42,75 41,87
(Ngu ồn: Số liệu điều tra năm 2007)
Trang 4Để thấy rõ hơn về hiệu quả sử dụng đất hàng năm thông qua phương
thức sản xuất trên đất 2 vụ, xem xét số liệu trong bảng 2.17, ta thấy khả năng
sử dụng đất canh tác 2 vụ theo từng nhóm hộ trên một diện tích đất của mình
là khác nhau, hộ khá có khả năng đầu tư lớn vào các công thức luân canh nên cho hiệu quả sử dụng đất cao hơn các hộ có mức sống trung bình và nghèo
Cụ thể, khi cùng áp dụng công thức luân canh (lúa xuân + lúa mùa) thì nhóm
hộ khá đầu tư chi phí trực tiếp là 12.139.900 đ/ha, co giá trị sản xuất là 27.696.000 đ/ha với lãi gộp là 15.556.100 đ/ha và tương đương với thu nhập
hỗn hợp là 15.276.100 đ/ha Nhóm hộ trung bình với chi phí trực tiếp là 11.979.930 đ/ha, giá trị sản xuất đạt 25.953.000 đ/ha với lãi gộp là 13.973.070 đ/ha và thu nhập hỗn hợp đạt 13.693.070 đ/ha Còn đối với nhóm hộ nghèo chi phí thấp hơn cả là 11.775.980 đ/a chỉ thu được giá trị sản xuất là 25.569.000 đ/ha và lãi gộp 13.793.020 đ/ha cùng với thu nhập hỗn hợp là 13.513.020 đ/ha Với các công thức luân canh cây trồng khác trên đất 2 vụ
cũng đều theo xu hướng chung như vậy, tức là ở nhóm hộ khá thì có mức đầu
tư chi phí sản xuất luôn luôn là cao hơn so với mức đầu tư chi phí sản xuất
của nhóm hộ trung bình và hộ nghèo khi đó hiệu quả kinh tế của họ thu được cao hơn
Thông qua các chỉ tiêu hiệu quả khác (GO/VC, GM/VC và MI/VC)
của bảng 2.17 lại càng cho chúng ta thấy rõ được điều này Như tỷ suất GM/VC theo công thức (lúa + đậu tương) của nhóm hộ khá là 1,47 lần trong khi đó tỷ suất này của nhóm hộ nghèo chỉ là 1,3 lần Hay tỷ suất MI/VC theo công thức (lúa + lạc) của nhóm hộ khá là 1,08 lần trong khi đó của nhóm hộ nghèo chỉ là 0,96 lần
Trang 5B ảng 2.17 Hiệu quả kinh tế của đất hàng năm theo phương thức sản xuất và mức sống của hộ, năm 2006
(tính trên 1 ha di ện tích đất 2 vụ)
Ch ỉ tiêu Nhóm h ộ
GO (1000đ) (1000đ) VC (1000đ) GM MI (1000đ) T (l GO/VC ần) T (l GM/VC ần) T (l MI/VC ần) (1000đ) T GO/LĐ (1000đ) T GM/LĐ (1000đ) T MI /LĐ
Khá
2 lúa 27.696 13.139,9 15.556,1 15.276,1 2,28 1,28 1,26 37,74 20,77 19,71 Lúa + l ạc 21.773 10.350,03 11.422,97 11.162,97 2,10 1,10 1,08 37,48 19,66 19,21 Lúa + đậu tương 24.545 9.954,2 14.590,8 14.340,8 2,47 1,47 1,44 46,66 27,74 27,26
Trung
bình
2 lúa 25.953 11.979,93 13.973,07 13.693,07 2,17 11,17 1,14 40,73 21,93 21,49 Lúa + l ạc 20.428 10.154,58 10.273,42 10.013,42 2,01 1,01 0,99 47,25 23,76 23,16 Lúa + đậu tương 23.159 9.862,03 13.296,97 13.046,97 2,35 1,35 1,32 51,63 29,64 29,08 Nghèo
2 lúa 25.569 11.775,98 13.793,02 13.513,02 2,17 1,17 1,15 43,15 23,28 22,80 Lúa + l ạc 19.701 9.903,1 9.797,9 9.537,9 1,99 0,99 0,96 48,05 23,90 23,26 Lúa + đậu tương 22.163 9.636,18 12.526,82 12.276,82 2,30 1,30 1,27 52,61 22,87 29,14
(Nguồn: Số liệu điều tra năm 2007)
Trang 6Các chỉ tiêu hiệu quả trên công lao động (GO/LĐ, GM/LĐ, MI/LĐ)
của nhóm hộ nghèo có mức sống thấp cũng cao hơn hẳn so với nhóm hộ có
mức sống cao hơn cũng phù hợp với thực tế, vì nhóm hộ nghèo luôn luôn lấy lao động của gia đình để sản xuất là chính mà không phải đi thuê mướn lao động ở bên ngoài như các nhóm hộ khá và hộ trung bình
Cũng như trên đất canh tác 3 vụ, các công thức luân canh trên đất canh tác 2 vụ trong cùng một nhóm hộ có sự phân hoá rõ rệt, vì tính chất đặc th ù
của mỗi loại cây trồng nên các loại cây trồng cho hiệu quả kinh tế khác nhau Đối với các nhóm hộ cây lúa vẫn là cây trồng không thể thiếu, do vậy công
thức luân canh 2 vụ lúa luôn được đầu tư, quan tâm nhiều hơn và cho hiệu
quả kinh tế là cao nhất Cụ thể, ở nhóm hộ khá với mức đầu tư 12.139.900 đ/ha thì công thức 2 vụ lúa cho lãi gộp là 15.276.100 đ/ha, công thức (lúa +
lạc) chi phí thấp hơn là 10.350.030 đ/ha chỉ cho lãi gộp là 11.162.970 đ/ha, còn công thức (lúa + đậu tương) mặc dù chi phí đầu tư là t hấp hơn cả là 9.954.200 đ/ha nhưng vẫn đem lại hiệu quả kinh tế khá cao là 14.590.800 đ/ha, cao hơn cả so với công thức (lúa + lạc) Với nhóm hộ trung bình có mức đầu tư thấp hơn thì thu được hiệu quả kinh tế thấp hơn, công thức 2 vụ lúa lãi
gộp là 13.296.970 đ/ha, còn lại công thức (lúa + lạc) lãi gộp thu được thấp hơn cả là 10.273.420 đ/ha Đối với nhóm hộ nghèo hiệu quả kinh tế của các công thức luân canh đem lại luôn là thấp nhất
Như vậy, theo sự phân tích qua những số liệu của các chỉ tiêu ở trên thì
sự phân hoá theo mức sống của các hộ trong sản xuất nông nghiệp ngày càng cao do đó Đảng và Nhà nước cần có những chính sách về ruộng đất và các chính sách về tài chính để xoá đói, giảm nghèo tăng số hộ giàu và khá sao cho phù hợp, nhằm giúp họ sử dụng hiệu quả đất nông nghiệp nói chung và đất hàng năm nói riêng ở các nông hộ, đặc biệt là hộ trung bình và hộ nghèo
Song song với các chính sách của Đảng và Nhà nước, cần phải có biện pháp để gắn người nông dân với các hội nông dân, hội phụ nữ, cán bộ khuyến
Trang 7nông để tạo điều kiện cho nông dân tiếp thu khoa học kỹ thuật mới và học hỏi kinh nghiệm làm ăn lẫn nhau
Qua phân tích tình hình sử dụng đất canh tác trên đất 2 vụ cho chúng
ta thấy ở nhóm hộ khá có tiềm năng về vốn trong sản xuất, nên đầu tư mạnh vào cây lúa và công thức luân canh 2 vụ lúa để đem lại hiệu quả kinh tế cao, ngoài ra các cây đậu tương cũng là cây trồng có ưu thế và cho hiệu quả kinh
tế khá cao Đối với nhóm hộ trung bình và nhóm hộ nghèo thiếu vốn đầu tư
sản xuất thì nên gieo trồng các loại cây màu và công thức (lúa + đậu tương)
để phù hợp với thực trạng và điều kiện sản xuất của các nhóm hộ gia đình
* Hi ệu quả kinh tế trên đất 1 vụ:
Qua bảng 2.18, ta thấy hiệu quả kinh tế của cây lúa chiêm xuân trên đất canh tác 1 vụ cũng có sự khác nhau, bởi vì các hộ có mức sống khá có sự đầu
tư chi phí trực tiếp là 4.578.000 đ/ha thì thu được giá trị sản xuất là 13.368.000 đ/ha với lãi gộp là 8.790.000 đ/ha và thu nhập hỗn hợp tương ứng đạt 8.650.000 đ/ha Nhóm hộ trung bình với mức đầu tư chi phí trực tiếp là 4.365.000 đ/ha thì thu được giá trị sản xuất là 12.654.000 đ/ha tương ứng với lãi gộp là 8.289.000 đ/ha và thu nhập hỗn hợp đạt 8.149.000 đ/ha Còn đối
với nhóm hộ nghèo đầu tư chi phí là thấp nhất 4.108.000 đ/ha nên cho hiệu
quả thấp, với giá trị sản xuất là 12.111.000 đ/ha, lãi gộp là 8.003.000 đ/ha và thu nhập hỗn hợp là 7.863.000 đ/ha Trên đất 1 vụ chỉ gieo trồng cây lúa song
cũng không nằm ngoài xu hướng khi mức đầu tư chi phí vật chất trực tiếp tăng lên sẽ đạt được hiệu quả kinh doanh cao hơn
Trang 8Bảng 2.18 Hiệu quả kinh tế của một cây trồng trên đất 1 vụ
(tính trên 1 ha đất hàng năm) Nhóm h ộ
H ộ trung bình H ộ nghèo
(Nguồn: Số liệu điều tra năm 2007)
* Hi ệu quả xã hội:
Các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả xã hội của việc sử dụng đất trồng cây hàng năm vừa phản ánh trực tiếp và gián tiếp hiệu quả về mặt xã hội của các
hoạt động liên quan tới đất trồng cây hàng năm Cụ thể, xem số liệu tổng hợp trong bảng 2.19 cho ta thấy, kết quả hoạt động trồng trọt trên đất hàng năm
đã có những đóng góp quan trọng cho sự phát triển kinh tế khu vực nông thôn nói chung và các hộ nông dân Phổ Yên nói riêng
+ Đóng góp vào thu nhập cho các hộ
Thu nhập trên đất hàng năm của các hộ nông dân của cả 2 vùng đều chiếm tỷ trọng lớn (bình quân trên 70%) Đối với các hộ thuộc vùng 1 thì tỷ
trọng thu nhập từ trồng trọt chiếm từ 71,23% đến 83,65% và phân tán giữa các hộ có mức sống khác nhau Hộ khá thì tỷ trọng thu nhập từ trồng trọt thấp hơn hộ nghèo và hộ trung bình Còn các hộ thuộc vùng 2 của huyện, tỷ trọng thu nhập từ hoạt động trồng trọt chiếm từ 80,34% đến 88,71% trong tổng thu
nhập của các hộ Như vậy nó đã thể hiện vai trò quan trọng của hoạt động
Trang 9trồng trọt trên đất hàng năm trong kinh tế hộ gia đình Tuy nhiên điều này
cũng cho ta nhận xét về tính thuần nông còn cao, tỷ trọng thu nhập từ chăn nuôi, dịch vụ thấp Trong những năm tới Phổ Yên cần có chính sách chuyển
dịch cơ cấu nông thôn, đẩy mạnh phát triển hoạt động phi nông nghiệp, tăng
tỷ trọng sản phẩm hàng hoá
+ Tạo công ăn việc làm
Các hoạt động trồng trọt trên đất hàng năm đã huy động và sử dụng trên 50% quỹ thời gian lao động của hộ gia đình Có thể nói đây chính là hoạt động chủ yếu của hộ Các hộ ở khu vực phía Nam có tỷ lệ sử dụng lao động cho hoạt động trồng trọt cao hơn các hộ thuộc phía Bắc
+ Tạo kinh phí chi cho y tế, giáo dục và các hoạt động xã hội
Thu nhập từ hoạt động trồng trọt trên đất hàng năm có đóng góp cho các hoạt động xã hội của hộ gia đình, có vai trò trong chi tiêu cho y tế
+ Tạo cơ hội cho lao động nữ tham gia quản lý kinh tế hộ gia đình: lao động nữ ngày càng có vai trò trong việc quyết định và điều hành sản xuất trên đất hàng năm
Tóm lại, các hoạt động trên đất hàng năm có vai trò quan trọng trong
sự phát triển kinh tế hộ Thu nhập từ đất hàng năm đã đóng góp vào mọi chi phí của hộ gia đình, cũng như nâng cao vai trò của lao động nữ, thu hút nguồn lao động nhàn rỗi, giảm tỷ lệ thất nghiệp, huy động lượng vốn nhàn rỗi trong dân
* Hi ệu quả môi trường:
Các hoạt động canh tác trên đất hàng năm còn có hiệu quả về môi trường (bảng 2.20)
+ Tạo sự đa dạng sinh học:
Trên đất hàng năm, các hộ đã bố trí nhiều loại cây trồng khác nhau trên
từng loại đất, theo từng vụ đã tạo ra sự đa dạng về sinh học
+ Tăng độ che phủ đất, giữ ẩm và chống xói mòn
Trang 10Ở các xã phía Nam, độ dốc thấp tỷ lệ che phủ đất của hệ thống cây trồng không có ảnh hưởng tới sự mất đất như các xã phía Bắc Chỉ tiêu hệ số đa dạng cây trồng ở cả 2 vùng sinh thái cho thấy tỷ lệ các hộ đơn canh cây trồng thấp (hệ
số dưới 0,3) Phần lớn các hộ trồng 6-7 loại cây trồng khác nhau đảm bảo cho tỷ
lệ che phủ đất đạt trên 70%, nhất là vào mùa mưa tỷ lệ che phủ cho đất đạt trên 60% Những hộ có mức thu nhập cao hơn thì có hệ số đa dạng cây trồng cao hơn, tỷ lệ che phủ đất để giữ ẩm và chống xói mòn cho đất cũng tốt hơn
Diện tích đất hàng năm được chủ động tưới tiêu ở khu vực phía Nam cao hơn các xã thuộc phía Bắc Diện tích đất bị suy thoái hàng năm do rửa trôi ở các xã phía Bắc cao hơn nhiều so với phía Nam (do khu vực phía Bắc
có địa hình dốc, rừng đã bị chặt phá, thủy lợi kém phát triển)
+ Giảm chi phí sử dụng hoá chất nông nghiệp
Hiệu quả về mặt môi trường còn được thể hiện thông qua các chỉ tiêu
phản ánh về chi phí thuốc trừ sâu, trừ cỏ, phân bón vô cơ hàng năm đã giảm Tuy nhiên có sự khác biệt giữa các hộ, giữa các vùng trong huyện Các hộ thuộc phía Nam chi phí cho các đ ầu vào này giảm mạnh hơn các hộ thuộc phía Bắc
Trang 11B ảng 2.19 Một số chỉ tiêu phản ánh hiệu quả xã hội từ hoạt động sản xuất trên đất hàng năm
khá
H ộ
TB
H ộ nghèo
H ộ khá
H ộ
TB
H ộ nghèo
1 T ỷ lệ thu nhập từ sản xuất trên đất hàng năm/tổng thu nhập % 71,23 74,17 83,65 80,34 84,52 88,71
2 T ỷ lệ sử dụng thời igan lao động gia đình cho trồng trọt/quỹ thời
3 Lượng vốn nhàn rỗi dành cho sản xuất trên đất hàng năm Tr.đ 1,78 1,32 0,67 1,023 0,74 0,45
4 T ỷ lệ vốn đầu tư cho sản xuất trên đất hàng năm/tổng vốn sản xuất
5 Chi phí cho h ọc tập lấy từ việc bán lương thực/tổng chi học % 63,37 77,32 83,43 59,47 62,53 67,82
6 Chi phí cho y t ế từ việc bán lương thực/tổng chi cho y tế % 47,93 56,27 60,12 40,18 45,59 50,14
7 Chi phí cho đóng góp làm đư ờng giao thông, xây dựng công trình công
c ộng của địa phương từ việc bán lương thực/tổng chi cho đóng góp % 56,39 64,28 68,12 40,33 43,58 46,71
8
T ỷ lệ lao động nữ tham gia voà các quyết định sản xuất ngành trồng trọt % 55,21 53,57 51,26 50,47 49,28 50,07
Ki ểm định phi tham số cho các chỉ tiêu và mức sống của các hộ trong 2 vùng nghiên cứu (dùng kiểm định X 2
) + Ki ểm định sự tin cậy cho các chỉ tiêu hiệu quả xã hội (rows) Significance (X2)=0.0032 (có ý ngh ĩa 99%)
+ Ki ểm định cho sự khác nhau về mức sống, vùng đồi với các chỉ tiêu hiệu
(Ngu ồn: Tổng hợp từ phiếu phỏng vấn hộ năm 2007)
Trang 12B ảng 2.20 Một số chỉ tiêu phản ánh hiệu quả môi trường từ hoạt động sản xuất trên đất hàng năm
khá H ộ TB nghèo H ộ khá H ộ H ộ TB nghèo H ộ
1 H ệ số đa dạng cây trồng
4 Chi phí phân bón vô cơ giảm đi trong mỗi vụ/1 ha 1000đ 124,23 100,32 100 132,35 124,87 112,53
5 Chi phí thu ốc BVTV, trừ cỏ giảm đi trong mỗi vụ/1 ha 1000đ 79,45 78,23 69,23 67,34 66,72 63,46
7 T ỷ lệ diện tích được tưới tiêu chủ động hàng năm % 75,18 73,74 70,19 88,29 86,69 82,38 + Ki ểm định sự tin cậy cho các chỉ tiêu hiệu quả MTR
2
)=0.0032 (có ý ngh ĩa 99%) + Ki ểm định cho sự khác nhau về mức sống, vùng đồi
2
)=0.021 (có ý ngh ĩa 98%)
ồn: Số liệu điều tra hộ năm 2007)
