Nhà nước và vấn đề xây dựng nhà nước ở nước ta hiện nay

Vai trò của nhà nước ở bất kỳ quốc gia nào cũng đều rất to lớn. Phương thứ và hiệu quả quản lý của nhà nước có ảnh hưởng trực tiếp và quyết định đối với sự phát triển về mọi mặt của quốc gia đó.

LỜI NÓI ĐẦU

Vai trò của nhà nước ở bất kỳ một quốc gia nào cũng đều rất to lớn Phương

thức và hiệu quả quản lý của nhà nước có ảnh hưởng trực tiếp và quyết định đối với

sự phát triển về mọi mặt của quốc gia đó

Việt Nam đã lựa chọn cho mình con đường tiến lên chủ nghĩa xã hội và xây

dựng nhà nước xã hội chủ nghĩa Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh từ lâu đã có quan

điểm rõ ràng và đúng đắn về nhà nước xã hội chủ nghĩa đó là: “Nhà nước của dân,

do dân, vì dân” Từ khi đổi mới đất nước, Đảng ta lại càng chú trọng vận dụng,

phát triển, cụ thể hoá vấn đề nhà nước của dân, do dân, vì dân Do vậy, sự quản lý

của nhà nước đối với mọi mặt của đời sống xã hội lại càng ảnh hưởng mạnh mẽ đối

với sự phát triển và bộ mặt của đất nước Vấn đề nâng cao vai trò của nhà nước là

một vấn đề hết sức hệ trọng; luôn được Đảng, Nhà nước ta quan tâm, chú ý và đưa

ra trong các kỳ Đại hội Đảng

Mặc dù nhà nước ta đã phát huy vai trò của mình một cách có hiệu quả trong

nhiều lĩnh vực của đất nước, nhưng không phải không có những hạn chế

“Nhà nước và vấn đề xây dựng nhà nước ở nước ta hiện nay”

Cấu trúc đề tài bao gồm:

Chương I: Lý luận về nhà nước

Chương II: Vấn đề nâng cao vai trò của nhà nước trong điều kiện hiện

nay ở nước ta

CHƯƠNG I: LÝ LUẬN CHUNG VỀ NHÀ NƯỚC

I Nguồn gốc và bản chất của Nhà nước

Nguồn gốc và bản chất của nhà nước là một vấn đề phức tạp,lý luận khoa

học về nhà nước, về nguồn gốc và bản chất của nhà nước chỉ có thể có được trên cơ

sở những quan niệm biện chứng duy vật về sự phát triển xã hội

1 Nguồn gốc của nhà nước

Xã hội không phải khi nào cũng có nhà nước Nhà nước ra đời và tồn tại, khi

trong xã hội mâu thuẫn giai cấp tiến triển đến mức không thể điều hoà được

Xã hội cộng đồng nguyên thuỷ không có giai cấp, nhà nước chưa xuất hiện

Tổ chức đầu tiên của xã hội loài người phù hợp với tình trạng kinh tế còn thấp kém,

lúc bấy giờ là chế độ thị tộc, bộ lạc mà đứng đầu là các tộc trưởng, hội đồng các tộc

trưởng Họ là những người do nhân dân bầu ra, chịu trách nhiệm trước nhân dân,

coi sóc công việc chung và có thể bị bãi miễn nếu nhân dân không còn tín nhiệm

Trong tay họ không có và không cần có một công cụ cưỡng bức đặc biệt nào

Quyền hành và chức năng của các cơ quan đứng đầu thị tộc, bộ lạc không mang

tính chất chính trị, đó mới chỉ là tiền đề của quyền lực nhà nước

Sự phát triển của lực lượng sản xuất trong thời kỳ cuối của xã hội nguyên

thuỷ đã làm xuất hiện chế độ tư hữu và xã hội bị phân hoá thành những giai cấp có

lợi ích đối lập nhau Cơ quan quản lý xã hội trong chế độ thị tộc, bộ lạc trở nên bất

lực và được thay thế bởi sự ra đời của bộ máy mới là nhà nước.V.I.Lênin nhấn

mạnh: “Nhà nước là sản phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không

thể điều hòa được Bất cứ ở đâu, hễ lúc nào và chừng nào mà, về mặt khách quan,

những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hoà được, thì nhà nước xuất hiện Và

ngược lại: sự tồn tại của nhà nước chứng tỏ rằng những mâu thuẫn giai cấp là

không thể điều hoà được”.Nhà nước là một phạm trù lịch sử, chỉ ra đời, tồn tại

trong một giai đoạn nhất định của sự phát triển xã hội và sẽ mất đi khi những cơ sở

tồn tại của nó không còn nữa

2 Bản chất của nhà nước

Người lập ra và sử dụng bộ máy nhà nước là giai cấp mạnh nhất, giai cấp giữ

địa vị thống trị về mặt kinh tế Nhờ có nhà nước, giai cấp này trở thành giai cấp

thống trị về mặt chính trị Bản chất nhà nước, do đó là quyền lực chính trị của giai

cấp thống trị về mặt kinh tế hay nói cách khác : “Nhà nước chẳng qua chỉ là một bộ

máy của một giai cấp này dùng để trấn áp một giai cấp khác”, là bộ máy dùng để

duy trì sự thống trị của giai cấp này đối với giai cấp khác, là cơ quan quyền lực của

một giai cấp đối với toàn xã hội, là công cụ chuyên chính của một giai cấp Không

có và không thể có nhà nước đứng trên các giai cấp hoặc nhà nước chung cho mọi

giai cấp

Theo bản chất trên, nhà nước không thể là lực lượng điều hoà sự xung đột

giai cấp, mà trái lại, nó càng làm cho mâu thuẫn giai cấp ngày càng gay gắt

Nhà nước, cũng theo bản chất đó, là bộ máy quan trọng nhất của kiến trúc

thượng tầng trong xã hội có giai cấp Tất cả các hoạt động chính trị, văn hoá, xã hội

do nhà nước tiến hành xét cho cùng, đều xuất phát từ lợi ích của giai cấp thống trị

Tuy nhiên cũng có trường hợp, nhà nước giữ được một mức độ độc lập nào

đó đối với cả hai giai cấp đối địch, khi cuộc đấu tranh giữa chúng đạt tới thế cân

bằng nhất định; hoặc nhà nước có thể thực hiện sự thoả hiệp về quyền lợi tạm thời

giữa các giai cấp để chống lại một giai cấp khác Những trường hợp trên có tính

chất ngoại lệ và tạm thời Đến một lúc nào đó, khi thế cân bằng giữa các giai cấp

thù địch bị phá vỡ, sự thoả hiệp tạm thời giữa các giai cấp thù địch với nhau cũng

không còn nữa tất yếu sẽ tập trung quyền lực vào tay một giai cấp nhất định

II Đặc trưng cơ bản của Nhà nước

Bản chất của nhà nước được thể hiện ở đặc trưng của nó Bất kỳ nhà nước

nào cũng có 3 đặc trưng cơ bản như sau:

1 Nhà nước quản lý dân cư trên một vùng lãnh thổ nhất định

Nhà nước được hình thành trên cơ sở phân chia dân cư theo lãnh thổ mà họ

cư trú (khác với tổ chức thị tộc, bộ lạc thời nguyên thuỷ được hình thành trên cơ sở

quan hệ huyết thống) Quyền lực nhà nước có hiệu lực với mọi thành viên trong

lãnh thổ Đặc trưng này làm xuất hiện mối quan hệ giữa từng người trong cộng

đồng với nhà nước Mỗi nhà nước được xác định bằng một biên giới quốc gia nhất

định

2 Nhà nước có một bộ máy quyền lực chuyên nghiệp mang tính cưỡng

chế đối với mọi thành viên trong xã hội

Nhà nước của giai cấp thống trị nào cũng có một bộ máy quyền lực chuyên

nghiệp Bộ máy quyền lực đó bao gồm các đội vũ trang đặc biệt (quân đội, cảnh

sát, nhà tù, viện kiểm sát) và bộ máy quản lý hành chính Nhà nước thực hiện

quyền lực của mình trên cơ sở sức mạnh cưỡng bức của pháp luật và dùng các thiết

chế bạo lực để pháp luật của mình được thực thi trong thực tế

3 Nhà nước hình thành hệ thống thuế khoá để duy trì và tăng cường bộ

máy cai trị

Nhà nước tồn tại dựa vào thuế khoá, quốc trái và các hình thức bóc lột khác

Đó là những chế độ đóng góp có tính chất cưỡng bức để nuôi sống bộ máy cai trị

Hệ thống thuế khoá, cống nạp như vậy hoàn toàn không có trong hình thức tổ chức

xã hội thị tộc, bộ lạc Nó chỉ tồn tại gắn liền với hình thái tổ chức nhà nước Bằng

nhiều hình thức khác nhau như vậy, nhà nước của giai cấp bóc lột không những là

công cụ trấn áp giai cấp mà còn là công cụ thực hiện sự bóc lột các giai cấp bị áp

bức

III Chức năng cơ bản của nhà nước

Bản chất giai cấp của nhà nước còn được thể hiện ở các chức năng của nó

1 Chức năng thống trị chính trị của giai cấp và chức năng xã hội

Chức năng thống trị chính trị của giai cấp là chức năng nhà nước làm công

cụ chuyên chính của một giai cấp nhằm bảo vệ sự thống trị của giai cấp đó đối với

toàn thể xã hội Chức năng giai cấp của nhà nước bắt nguồn từ lý do ra đời của nhà

nước và tạo thành bản chất chủ yếu của nó

Chức năng xã hội của nhà nước là chức năng nhà nước thực hiện sự quản lý

những hoạt động chung vì sự tồn tại của xã hội, thoả mãn một số nhu cầu chung

của cộng đồng dân cư nằm dưới sự quản lý của nhà nước

Trong hai chức năng trên thì chức năng thống trị chính trị là cơ bản nhất,

chức năng xã hội phải phụ thuộc và phục vụ cho chức năng thống trị chính trị Giai

cấp thống trị bao giờ cũng biết giới hạn chức năng xã hội trong khuôn khổ lợi ích

của mình Song chức năng giai cấp chỉ có thể được thực hiện thông qua chức năng

xã hội Ph.Ăngghen viết: “ở khắp nơi, chức năng xã hội là cơ sở của sự thống trị

chính trị; và sự thống trị chính trị cũng chỉ kéo dài chừng nào nó còn thực hiện

chức năng xã hội đó của nó”

2 Chức năng đối nội và chức năng đối ngoại

Sự thống trị chính trị và sự thực hiện chức năng xã hội của nhà nước thể hiện

trong lĩnh vực đối nội cũng như trong đối ngoại

a) Chức năng đối nội

Chức năng đối nội của nhà nước nhằm duy trì trật tự kinh tế, xã hội, chính trị

và những trật tự khác hiện có trong xã hội theo lợi ích của giai cấp thống trị Thông

thường điều đó phải được pháp luật hoá và được thực hiện nhờ sự cưỡng bức của

bộ máy nhà nước Ngoài ra, nhà nước còn sử dụng nhiều phương tiện khác như bộ

máy thông tin, tuyên truyền, các cơ quan văn hoá, giáo dục để xác lập, củng cố tư

tưởng, ý chí của giai cấp thống trị, làm cho chúng trở thành chính thống trong xã

hội

b) Chức năng đối ngoại

Chức năng đối ngoại của nhà nước nhằm bảo vệ biên giới lãnh thổ quốc gia

và thực hiện các mối quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội với các nhà nước khác vì lợi

ích của giai cấp thống trị cũng như lợi ích quốc gia, khi lợi ích quốc gia không mâu

thuẫn với lợi ích của giai cấp thống trị Trong xu thế hội nhập khu vực và quốc tế

ngày nay, việc mở rộng chức năng đối ngoại của nhà nước có tầm quan trọng đặc

biệt

Cả hai chức năng đối nội và đối ngoại của nhà nước đầu xuất phát từ lợi ích

của giai cấp thống trị Chúng là hai mặt của một thể thống nhất Tính chất của chức

năng đối nội quyết định tính chất chức năng đối ngoại của nhà nước; ngược lại tính

chất và những nhu cầu của chức năng đối ngoại có tác động mạnh mẽ trở lại chức

năng đối nội

IV Các kiểu và hình thức nhà nước

1 Khái niệm kiểu và hình thức nhà nước

Kiểu nhà nước là khái niệm dùng để chỉ bộ máy thống trị đó thuộc giai cấp

nào, tồn tại trên cơ sở chế độ kinh tế nào, tương ứng với hình thái kinh tế - xã hội

nào

Mỗi kiểu nhà nước lại có thể tồn tại dưới các hình thức khác nhau Hình thức

nhà nước là khái niệm dùng để chỉ cách thức tổ chức và phương thức thực hiện

quyền lực nhà nước Nói cách khác đó là hình thức cầm quyền của giai cấp thống

trị

Hình thức nhà nước bị quy định bởi bản chất giai cấp của nhà nước, bởi

tương quan lực lượng giữa các giai cấp, bởi cơ cấu giai cấp-xã hội, bởi đặc điểm

truyền thống chính trị của đất nước

2 Các kiểu và hình thức nhà nước trong lịch sử

Tương ứng với ba chế độ xã hội có đối kháng giai cấp trong lịch sử là hình

thái kinh tế-xã hội chiếm hữu nô lệ, hình thái kinh tế - xã hội phong kiến, hình thái

kinh tế- xã hội tư bản chủ nghĩa là ba kiểu nhà nước: nhà nước chiếm hữu nô lệ,

nhà nước phong kiến và nhà nước tư sản Tuỳ theo tình hình kinh tế-xã hội cụ thể

của mỗi quốc gia là mỗi kiểu nhà nước được tổ chức theo những hình thức nhất

định

Nhà nước chiếm hữu nô lệ: là nhà nước của giai cấp chủ nô thời cổ đại mà

tiêu biểu là các hình thức lịch sử nhà nước chủ nô ở Hy Lạp và La Mã cổ đại như

chính thể quân chủ và chính thể cộng hoà, chính thể quý tộc và chính thể dân chủ

Các hình thức này chỉ khác nhau về cách thức và cơ chế hoạt động của tổ chức bộ

máy nhà nước, còn về bản chất chúng đều là nhà nước của giai cấp chủ nô, nhằm

thực hiện sự chuyên chính đối với nô lệ

Nhà nước phong kiến: là nhà nước của giai cấp địa chủ phong kiến Nhà

nước phong kiến cũng được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau Ở phương

Tây phổ biến hình thức quân chủ phân quyền Quyền lực nhà nước được chia thành

quyền lực độc lập, địa phương phân tán Ở phương Đông, hình thức quân chủ tập

quyền là hình thức nhà nước phổ biến dựa trên chế độ sở hữu nhà nước về ruộng

đất.Trong nhà nước này, quyền lực của vua được tăng cường rất mạnh, hoàng đế có

uy quyền tuyệt đối Tuy nhiên, tính tập quyền đó trong thực tế lịch sử là dựa vào

sức mạnh quân sự là chủ yếu Do vậy, nguy cơ cát cứ phân quyền vẫn luôn thường

trực Mỗi khi chính quyền nhà nước trung ương suy yếu thì nguy cơ cát cứ lập tức

xuất hiện biến thành các cuộc nội chiến tranh giành quyền lực giữa các thế lực địa

chủ các địa phương

Nhà nước tư sản: là nhà nước của giai cấp tư sản thích ứng với hình thái kinh

tế- xã hội tư bản chủ nghĩa Nhà nước tư sản cũng được tổ chức dưới nhiều hình

thức khác nhau Trong đó, hai hình thức cơ bản nhất là hình thức cộng hoà và hình

thức quân chủ lập hiến Hình thức cộng hoà lại được tổ chức dưới những hình thức

khác nhau như cộng hoà Đại nghị, cộng hoà Tổng thống trong đó, phổ biến nhất là

hình thức cộng hoà Đại nghị

Hình thức của nhà nước tư sản là rất phong phú nhưng không làm thay đổi

bản chất của nó-là công cụ của giai cấp tư sản dùng để bóc lột, áp bức, thống trị

giai cấp vô sản và quần chúng lao động

V Nhà nước vô sản-tính tất yếu và bản chất

Tổng kết kinh nghiệm lịch sử của cuộc đấu tranh giai cấp của giai cấp vô sản

và xét địa vị kinh tế của giai cấp đó trong nền sản xuất hiện đại, C.Mác kết luận: để

đi tới một xã hội không còn giai cấp, giai cấp vô sản phải trở thành giai cấp thống

trị và nắm lấy quyền lực chính trị để thực hiện sự thống trị chính trị của mình Giai

cấp vô sản phải đập tan “bộ máy quân phiệt quan liêu” của nhà nước cũ, thay thế

nhà nước của giai cấp bóc lột bằng một nhà nước kiểu mới, nhà nước của giai cấp

vô sản C.Mác khẳng định: “Giữa xã hội tư bản chủ nghĩa và xã hội cộng sản chủ

nghĩa là một thời kỳ cải biến từ xã hội nọ sang xã hội kia Thích ứng với thời kỳ ấy

là một thời kỳ quá độ chính trị, và nhà nước của thời kỳ ấy không thể là cái gì khác

hơn là nền chuyên chính cách mạng của giai cấp vô sản”

Nhà nước vô sản là một nhà nước kiểu mới, bản chất nhà nước đó là chính

quyền của nhân dân, là quyền lực của nhân dân Đây là điểm khác nhau cơ bản giữa

nhà nước vô sản với nhà nước của các giai cấp bóc lột Xét về phương diện giai

cấp, cũng như nền tảng kinh tế, nhà nước vô sản là nhà nước duy nhất có cơ sở

khách quan và đòi hỏi sự thống nhất giữa tính giai cấp và tính nhân dân Không

đảm bảo sự thống trị chính trị của giai cấp vô sản thì nhân dân không có quyền lực

thực sự, ngược lại, có bảo đảm quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân thì giai cấp

vô sản mới thực hiện được mục đích thống trị chính trị của mình

Để thể hiện và thực hiện đầy đủ bản chất quyền lực của mình, nhà nước vô

sản phải tồn tại dưới hình thức chế độ dân chủ, hơn nữa phải là chế độ dân chủ vô

sản, chế độ dân chủ cao nhất Do đó, quá trình tăng cường, củng cố quyền lực nhà

nước và sự phát triển, mở rộng dân chủ đối với nhân dân trong chủ nghĩa xã hội là

thống nhất với nhau

VI Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là trụ cột của hệ

thống chính trị, là công cụ thực hiện quyền lực của nhân dân, là tổ chức thực

hiện quyền làm chủ của nhân dân lao động dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng

sản Việt Nam

Nhà nước quản lý mọi mặt đời sống xã hội bằng pháp luật, quản lý kinh tế

bằng kế hoạch, các chính sách và những đòn bẩy kinh tế và các công cụ điều tiết

khác

Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa được tổ chức theo nguyên tắc nhà nước

pháp quyền của dân, do dân, vì dân, lấy liên minh giai cấp công nhân với giai cấp

nông dân và đội ngũ trí thức làm nền tảng, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản

Việt Nam Nhà nước ấy do nhân dân lập ra và thôngqua tổng tuyển cử toàn dân,

được đặt dưới sự kiểm soát của nhân dân Mọi quyền lực mà Nhà nước có được đều

do nhân dân uỷ quyền Mọi chủ trương, chính sách của Nhà nước đều vì lợi ích của

nhân dân Nó kiên quyết đập tan mọi mưu đồ đi ngược lại ý chí của nhân dân ta

Trong tổ chức và hoạt động của mình, quyền lực nhà nước được tổ chức theo

nguyên tắc thống nhất nhưng có sự phân công và phối hợp chặt chẽ giữ các cơ quan

nhà nước trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp Tổ chức và

hoạt động của nhà nước thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ Tất cả quyền lực

của nhà nước thuộc về nhân dân, bảo đảm sự thống nhất tổ chức và hành động, phát

huy đồng bộ và kết hợp chặt chẽ sức mạnh của cả cộng đồng và từng cá nhân, của

cả nước và từng địa phương, của cả hệ thống bộ máy và từng yếu tố cấu thành nó

Tập trung dân chủ đối lập với tập trung quan liêu cũng như phân tán, cục bộ

Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam có sự thống nhất hữu cơ

chức năng giai cấp và chức năng xã hội trong tổ chức và trong hoạt động của mình

Càng đứng vững trên lập trường giai cấp công nhân, càng có khả năng phát hiện,

nhận thức và giải quyết có hiệu quả những vấn đề có liên quan tới chức năng xã

hội Ngược lại, việc thực hiện tốt chức năng xã hội sẽ góp phần nâng cao hiệu quả

thực hiện chức năng giai cấp

CHƯƠNG II: VẤN ĐỀ NÂNG CAO VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG

ĐIỀU KIỆN HIỆN NAY Ở NƯỚC TA

I Tại sao phải nâng cao vai trò của nhà nước?

1 Nâng cao vai trò của nhà nước nhằm đáp ứng yêu cầu của thời đại

Đại hội Đảng lần thứ IX đã dự báo: “Thế kỷ XXI sẽ tiếp tục có nhiều biến

đổi”.Cụ thể như sau:

Một là, khoa học và công nghệ sẽ có bước phát triển nhảy vọt Với tốc độ

phát triển như vũ bão hiện nay, khoa học và công nghệ trong thế kỷ XXI chắc chắn

sẽ có nhiều kỳ tích, đặc biệt trong các lĩnh vực điện tử, tin học, sinh học, vật liệu

mới, năng lượng, nghiên cứu vũ trụ

Hai là, kinh tế tri thức có vai trò ngày càng nổi bật trong quá trình phát triển

lực lượng sản xuất Trong các thế kỷ trước, những yếu tố tạo ra sự phát triển lực

lượng sản xuất là lao động, vốn và công nghệ thì hiện nay thêm một yếu tố nữa là

tri thức và khi nào yếu tố tri thức chiếm đa số trong những yếu tố tạo nên tăng

trưởng, đó là kinh tế tri thức Sang thế kỷ XXI, lực lượng sản xuất tiếp tục phát

triển trong đó kinh tế tri thức có vai trò ngày càng nổi bật

Ba là, toàn cầu hoá kinh tế là một xu thế khách quan lôi cuốn ngày càng

nhiều nước tham gia Xu thế này đang bị một số nước phát triển và tập đoàn kinh tế

tư bản xuyên quốc gia chi phối, chứa đựng nhiều mâu thuẫn, vừa có mặt tích cực

vừa có mặt tiêu cực, vừa có hợp tác vừa có đấu tranh

- Hiện nay, tổ chức thương mại thế giới (WTO) có 136 nước tham gia, 25

nước nộp đơn xin tham gia, trong đó có Việt Nam Trong khuôn khổ WTO hiện

nay chiếm tới 90% thương mại xuất nhập khẩu của thế giới Nếu nước nào không

tham gia sẽ bị phân biệt đối xử, sẽ bị thiệt hại không nhỏ về lợi ích kinh tế Thí dụ:

Trung Quốc nếu được tham gia vào WTO thì hàng hoá vào thị trường Mỹ sẽ có

thuế suất bằng không, còn hàng hoá của ta khi chưa tham gia tổ chức này xuất sang