chuyên đề lí luận chung về không gian nghệ thuật trong văn học

Khái niệm không gian nghệ thuật Để hiểu được khái niệm không gian nghệ thuật một cách cơ bản vàkhái quát nhất, tôi xin được viện dẫn cách hiểu của Lê Bá Hán trong cuốn Từ điển thuật ngữ

Không gian nghệ thuật trong văn học

LÍ LUẬN CHUNG VỀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG VĂN

HỌC

Vũ Minh Đức - k48 ĐHSP Ngữ Văn

“Nếu hiểu thơ ca là sự cảm nhận thế giới và con người thì thời gian,

không gian chính là hình thức để con người cảm nhận thế giới và con người” (Trần Đình Sử) Mọi sự vật, hiện tượng đều được gắn với hệ tọa độ

không - thời gian xác định, nên những cảm nhận của con người về thế giớiđều bắt đầu từ sự đổi thay của không gian, thời gian Và từ sự đổi thay củakhông gian - thời gian, con người nhận ra sự đổi thay trong chính mình

Theo tác giả Nguyễn Xuân Kính trong cuốn Thi pháp ca dao thì:

“thời gian và không gian là những mặt của hiện thực khách quan được phản

ánh trong tác phẩm tạo thành thế giới nghệ thuật của tác phẩm Thời gian nghệ thuật, không gian nghệ thuật một mặt thuộc phương diện đề tài, mặt khác thể hiện nguyên tắc cơ bản của việc tổ chức tác phẩm của từng tác giả, từng thể loại, từng hệ thống nghệ thuật” [6.tr.287].

1.1 Khái niệm không gian nghệ thuật

1.1.1 Khái niệm không gian

Trong cuốn Từ điển tiếng Việt, Hoàng Phê đã cắt nghĩa, lí giải về

không gian như sau: “Không gian là khoảng không bao la trùm lên tất cả sự

vật hiện tượng xung quanh đời sống con người” [16.tr.633].

Như vậy, không gian chính là môi trường chúng ta đang sống với sựtồn tại của các sự vật Không gian chính là hình thức tồn tại của vật chất vớinhững thuộc tính như cùng tồn tại và tách biệt, có chiều kích và kết cấu

1.1.2 Khái niệm không gian nghệ thuật

Để hiểu được khái niệm không gian nghệ thuật một cách cơ bản vàkhái quát nhất, tôi xin được viện dẫn cách hiểu của Lê Bá Hán trong cuốn

Từ điển thuật ngữ văn học: “Không gian nghệ thuật là hình thức bên trong

của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó” [4.tr.162].

Trần Đình Sử lí giải thêm: “không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại

cùng thế giới nghệ thuật” [21.tr.88].Ông còn khẳng định một cách hết sức

chắc chắn: “không có hình tượng nghệ thuật nào không có không gian,

không có một nhân vật nào không nào không có một nền cảnh nào đó”, và

“không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của nghệ sĩ nhằm biểu hiện con người và thể hiện một quan niệm nhất định về cuộc sống” [21.tr.88 -

89] Như vậy, không gian nghệ thuật là phương thức tồn tại và triển khai củathế giới nghệ thuật Không gian nghệ thuật trở thành phương tiện chiếm lĩnh

đời sống, “mang ý nghĩa biểu tượng nghệ thuật” Và sự miêu tả, trần thuật

bên trong tác phẩm văn học bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn, ta xácđịnh được vị trí của chủ thể trong không - thời gian, thể hiện ở phươnghướng nhìn, diễn ra trong một trường nhìn nhất định Căn cứ vào điểm nhìn

mà xác định được vị trí của chủ thể trong không - thời gian, thể hiện ởphương hướng nhìn, khoảng cách nhìn, ở đặc điểm của khách thể được nhìn.Điểm nhìn không gian được thể hiện qua các từ chỉ phương vị (phươnghướng, vị trí), để tạo thành “viễn cảnh nghệ thuật”

Tóm lại, không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của hình tượngnghệ thuật Không gian nghệ không những cho thấy cấu trúc nội tại của tácphẩm văn học, các ngôn ngữ tượng trưng, mà còn cho thấy những quan niệm

về thế giới, chiều sâu cảm thụ của tác giả hay một giai đoạn văn học Nócung cấp cơ sở khách quan để khám phá tính độc đáo cũng như nghiên cứuloại hình của các hình tượng nghệ thuật Vì vậy không thể tách hình tượng rakhỏi không gian mà nó tồn tại

1.2 Đặc điểm của không gian nghệ thuật

1.2.1 Không gian nghệ thuật thống nhất nhưng không đồng nhất vớikhông gian khách thể Bản thân không gian vật chất tồn tại khách quan,nghĩa là sự tồn tại của nó không phụ thuộc vào ý thức của con người, màkhông gian vật chất chỉ trở thành không gian nghệ thuật khi được tác giảcảm nhận về nó và qua đó thể hiện cách cảm cách nghĩ của nhà văn về thếgiới, là một quan niệm nhân sinh, một thái độ sống trước cuộc đời:

Em đi để lại tiếng cười Tim tôi vỡ một khoảng trời pha lê Trăng vàng đêm ấy bờ đê

Có người ngồi gỡ lời thề cỏ may

(Lời thề Cỏ may- Phạm Công Trứ)

Thật vậy, đêm trăng chỉ là đêm trăng sáng vằng vặc hay hao khuyếtnhư bản thân nó tồn tại không một chút cảm xúc, tâm trạng nếu không được

“thẩm thấu” qua tâm hồn tác giả, không mang suy nghĩ chủ quan của người

nghệ sĩ Nhà thơ Phạm Công Trứ hồi tưởng lại không gian đêm trăng ở bờ

đê mà nuối tiếc cho tình yêu không thành

1.2.2 Không gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học có một ranh giớiphân biệt với không gian vật chất bên ngoài, nhưng không dễ thấy như cáikhung của một bức tranh, cái sân khấu của một vở diễn Mà có lẽ ranh giới

ấy chỉ mờ nhạt mong manh như “sợi tóc” (chữ của Thạch Lam), một làn

khói mơ hồ, giống như cái sân khấu của chèo sân đình không gian chiếuchèo và thế giới bên ngoài dường như không có khoảng cách mà đôi khi lạihoà làm một Như không gian đồng quê và không gian phố thị đan quyện

vào nhau qua nỗi nhớ của Hồ Huy Sơn trong bài thơ Ở Hà Nội nghe hát

dân ca:

Tháng Ba Hà Nội Những nàng Bân không còn cặm cụi đan áo

Tôi lúi húi nơi góc giường tự sưởi ấm mình bằng nỗi nhớ quê

Bắt gặp cánh cò kiếm ăn về mệt mỏi Mùa hanh - bàn chân mẹ nẻ toác…

Kí ức trải dài khiến lòng tôi thăn thắt Nỗi nhớ không thể ngồi yên một chỗ Tôi với tay lấy chiếc phone và gắn vào tai Điệu dân ca loang chảy

Tôi chuếnh choáng Giật mình

Những bản nhạc Pop, Rock không thể che đậy tôi.

(Ngày lạ - Hồ Huy Sơn) [17.tr.23]

Không gian ấy có thể được mở rộng bao la hay thu hẹp chật chội tuỳtheo cái nhìn nghệ thuật của tác giả :

Nắng xuống trời lên sâu chót vót Sông dài trời rộng bến cô liêu

(Tràng giang- Huy Cận)

Từ một không gian điểm, nơi mà nhân vật trữ tình đang đứng giữa bao

la vũ trụ được mở rộng ra thành không gian ba chiều Đối lập với cái tôi nhỏ

bé thì không gian lại càng trở nên rộng lớn đến không cùng:

Trạch đắc long xà địa khả cư

Dã tình chung nhật lạc vô dư Hữu thời trực thượng cô phong đỉnh Trường khiếu nhất thanh hàn thái hư

(Ngôn hoài- Không Lộ thiền sư)

Không gian nghệ thuật là một hình tượng nghệ thuật sinh động chứkhông khô cứng Nó không đơn giản chỉ là cảm nhận bằng tư duy tỉnh táo

mà nó còn được cảm nhận bằng óc chủ quan, bằng cảm xúc, bằng tâm trạngcủa nhà văn:

Anh là tháp Bay-on bốn mặt Giấu đi ba còn lại đấy là anh Chỉ mặt đó mà nghìn trò cười khóc Làm đau ba mặt kia trong cõi ẩn mình

(Tháp Bay-on- Chế Lan Viên)

Có người nhìn tháp Bay- on chỉ thấy đó là ngọn tháp, một công trìnhkiến trúc nhưng bằng giác quan căng mở với sự cảm nhận vi tế của thi sĩ,Chế Lan Viên đã thấy ở đó là cả một không gian mang tâm trạng buồn đau,

bế tắc Tác giả thấy ở đất nước Chiêm Thành, hình ảnh của những thápChàm đổ nát, mỗi một mặt lại mang những tâm trạng, cảm xúc khác nhau vànhà thơ thấy mình trong đó Nhà văn là người thư kí trung thành của thờiđại, trái đất nứt làm đôi vết nứt đi qua trái tim người nghệ sĩ và khi đến vớibạn đọc thì đã dính máu Do cảm nhận bằng tâm trạng nên không gian trongthơ có cách biểu hiện riêng không giống với không gian vật chất bên ngoài.Trong tác phẩm văn học có nhiều không gian được tổ chức như vậy:

Chàng thì đi cõi xa mưa gió

Thiếp thì về buồng cũ chiếu chăn

hay :

Trong cánh cửa đã đành phận thiếp

Ngoài chân mây há kiếp chàng vay

(Chinh phụ ngâm- Đoàn Thị Điểm)

Không gian trong văn học chia thành những ranh giới giá trị thể hiệnquan niệm về trật tự thế giới và sự lựa chọn của con người Đó là sự táchbiệt về ranh giới của không gian, giữa không gian bên trong và không gianbên ngoài, giữa ranh giới bất biến và khả biến:

Người giai nhân: bến đợi dưới cây già Tình du khách: thuyền qua không buộc chặt

(Lời kĩ nữ - Xuân Diệu)

Nó có thể là sự phân chia giữa cuộc sống bên ngoài theo đúng nghĩa

của nó và “địa ngục trần gian” như trong tác phẩm Vợ chồng A Phủ của Tô

Hoài Hình ảnh lỗ vuông ô cửa sổ trong tác phẩm chính là ranh giới phânbiệt thành hai không gian đối lập nhau hoàn toàn Trong cảm nhận của Mị:

“Ở cái buồng Mị nằm, kín mít, có một chiếc cửa sổ một lỗ vuông bằng bàn

tay Lúc nào trông ra cũng chỉ thấy trăng trắng, không biết là sương hay là nắng” [10.tr.92], là hình ảnh của ngục thất tinh thần, địa ngục chốn trần gian

đã cầm cố tuổi xuân của cuộc đời người con gái bản cao Chúng ta cũng dễdàng nhận diện được kiểu không gian này trong các truyện ngắn củaM.Gorki Đó là không gian tầng hầm, là không gian của những con ngườichân đất, nó luôn là không gian chật chội, tù túng và ẩm thấp như chính cuộc

sống của những con người “khốn nạn” này nằm trong sự đối lập với không

gian rộng lớn, bao la ngoài xã hội, như các truyện: Vợ chồng Ốrlov, Hai

mươi sáu và một…

1.2.3 Không gian nghệ thuật mang tính ước lệ, mang ý nghĩa cảmxúc:

Thảo nào khi mới chôn nhau

Đã mang tiếng khóc ban đầu mà ra Khóc vì nỗi thiết tha sự thế

Ai bày trò bãi bể nương dâu

(Cung oán ngâm khúc- Nguyễn Gia Thiều)

Không gian của “bãi bể nương dâu” luôn gợi tới sự trôi chảy của thời

gian, sự đổi thay của không gian của kiếp người:

Thương hải biến vi tang hải Tang điền biến vi thương hải

Nghĩa là: chỗ kia, xưa là biển khơi nay đã thành nương dâu xanh tốthay chỗ là nương dâu ngày trước thì nay đã biến thành biển cả Vì thế,không gian bãi bể, nương dâu luôn được chọn làm nền cảnh cho các cuộcchia li, nó dự báo trước sự biến đổi lớn lao trong đời người Chẳng thế mà :

Cùng trông lại mà cùng chẳng thấy Thấy xanh xanh những mấy ngàn dâu Ngàn dâu xanh ngắt một màu

Lòng chàng ý thiếp ai sầu hơn ai

(Chinh phụ ngâm- Đoàn Thị Điểm)

Không gian trong văn học được biểu hiện bằng không gian điểmmang tính ước lệ tượng trưng: Ôlimpơ, Tây Trúc, Thiên đình, thượng giới,làng quê, trong nhà, ngoài vườn, bến sông, tha hương, thành phố, biểnkhơi… Ví thử mỗi khi nhắc đến nỗi nhớ quê hương của khách lữ thứ, người

ta lại mượn không gian sông nước mênh mông với làn khói lam chiều:

Nhật mộ hương quan hà xứ thị Yên ba giang thượng sử nhân sầu (Quê hương khuất bóng hoàng hôn Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai)

( Hoàng Hạc lâu - Thôi Hiệu)

Cũng như cứ nhắc đến quê hương là người ta lại nhắc tới hai từ

“hương quan” Nghĩa ban đầu của hai từ này là để chỉ cánh cửa và chiếc

then cài, bởi ngày xưa mỗi làng thường có cổng làng, nó như là biểu tượngcủa làng quê

Không gian biểu thị bằng các từ chỉ không gian vốn đã mã hoá sẵntrong đời sống, như: trên cao, dưới thấp, nghiêng Về tính chất thì có thể là:rộng - hẹp, dài - ngắn, phóng khoáng…:

Nắng xuống trời lên sâu chót vót Sông dài trời rộng bến cô liêu

(Tràng giang - Huy Cận)

Không gian nghệ thuật trong văn học mang tính tượng trưng và mangtính quan niệm Tính quan niệm này xuất phát từ nguyên tắc mô phỏng thiênnhiên trong hội hoạ, đó là luật thấu thị - nhìn sự vật theo tỉ lệ xa gần, sáng tốitrong hội hoạ phương Tây Vì thế trong văn học cổ, con người nhìn khônggian theo cách hiểu chứ không theo cái nhìn thấy Ví dụ như trong tranh đờiĐường, nhân vật quan trọng thì vẽ to, nhân vật phụ thì vẽ nhỏ

Chính khoảng cách xa - gần trong cách nhìn cũng góp phần thể hiệnquan niệm, tư tưởng nghệ thuật của nhà văn Hình tượng chiếc thuyền ngoài

xa trong truyện ngắn cùng tên của nhà văn Nguyễn Minh Châu được khámphá dần cũng theo khoảng cách xa gần Ban đầu khi chiếc thuyền ở ngoài xathì người nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng nhìn thấy đó là cảnh tượng đẹp, thơ mộng

giống như một bức tranh cổ, một “cảnh đắt” Nhưng Nguyễn Minh Châu đã

thật sâu sắc, ông kéo con thuyền nghệ thuật lại gần hơn để tìm hiểu Cảnhtượng diễn ra khi chiếc thuyền không còn ở ngoài xa nữa thật đối lập vớicảnh tượng ban đầu, thì ra đằng sau vẻ đẹp ấy lại là hiện thực cuộc sống đầy

cay đắng của con người, là những “vết xước trong tâm hồn con người”.

Tất cả các cặp đối lập không gian trong thế giới đều hàm chứa nộidung tư tưởng- đạo đức Ví dụ: cao - thấp, khép kín - mở ra, trái - phải, trước

- sau, thẳng - cong, chật - rộng… Những hình ảnh giàu ý nghĩa biểu tượngthường hay sử dụng trong văn học, như: con đường, ngã ba, ga tàu, rừngquan san, bến sông… là những hình ảnh gợi lên sự chia li:

Đưa người ta không đưa qua sông Sao có tiếng sóng ở trong lòng

hay: (Tống biệt hành - Thâm

Tâm)

Người lên ngựa kẻ chia bào Rừng phong thu đã nhuốm màu quan san

(Tryện Kiều - Nguyễn Du)

Thiên nhiên trong thơ cổ điển rõ ràng có một ý nghĩa biểu trưng chomôi trường thanh sạch, nhàn nhã, lánh xa bụi trần:

Suốt ngày nhàn nhã khép phòng văn Khách tục không ai ben bảng gần Trong tiếng cuốc kêu xuân đã muộn Đầy sân mưa bụi nở hoa xoan

(Cuối xuân tức sự - Nguyễn

Trãi)

Không gian nghệ thuật thể hiện tập trung vào cái nhìn, điểm nhìn,điểm quan sát Điểm nhìn là vị trí của chủ thể trong không thời gian, thểhiện ở phương hướng nhìn, khoảng cách nhìn, ở đặc điểm của khách thểđược nhìn Nhà thơ Tô Đông Pha đời Tống đã có câu thơ rất hay:

Lao xao sóng vỗ ngọn tùng

Nếu như chỉ đọc thoáng qua thì câu thơ dường như là một sự vô lí.Tùng là loài cây sống ở trên núi cao, ở những vách đá cheo leo, mà lại có

sóng vỗ nơi ngọn tùng ? Tuy nhiên, nếu xét ở điểm nhìn, điểm quan sát thì tathấy câu thơ đã thể hiện sự quan sát tinh tế của tác giả Nhà thơ đứng ở vị trí

là một dãy núi cao hơn, từ phía xa, vì thế điểm nhìn có vai trò quyết địnhđến cái nhìn của nhà văn, nó chi phối tư duy nghệ thuật Trong nguyên tác

thi phẩm Tân xuất ngục học đăng sơn, Hồ Chí Minh viết:

Vân ủng trùng sơn, sơn ủng vân

Thế nhưng bản dịch thơ đã dịch là:

Núi ấp ôm mây, mây ấp núi

Nếu hiểu rõ về điểm nhìn ta có thể thấy sự khác biệt về ý nghĩa giữabản dịch thơ với nguyên tác Hiểu theo bản dịch thơ thì nhà thơ đứng ở vị trídưới thấp mà nhìn lên cao hơn mới thấy núi trước rồi thấy mây sau Bởi thế

trình tự mây đến núi không phải là sự sắp xếp ngẫu nhiên mà nó chịu sự chi

phối bởi điểm nhìn của chủ thể, nhà thơ đứng ở vị trí cao hơn nhìn xuốngthấy mây tầng tầng lớp lớp bao phủ lấy núi

1.3 Các hình thức không gian nghệ thuật trong văn học

Như ở trên đã trình bày, bao phủ lên không gian nghệ thuật là quanniệm của nhà văn Điều đó mới làm không gian vật chất trở thành khônggian nghệ thuật Mà quan điểm của nhà văn lại luôn biến đổi theo thời đại,giống như nước triều dâng nó mang đi những gì là cũ, và sau mỗi lần trở vềlại làm cho bờ cát thêm mới Vì vậy mà việc tổ chức không gian nghệ thuậttrong tác phẩm luôn chịu sự chi phối và tác động trực tiếp từ quan niệm thờiđại và yếu tố thể loại

1.3.1 Không gian nghệ thuật trong văn học dân gian

Những tác phẩm văn học dân gian là những suy nghĩ hồn nhiên, làtình cảm chân thật của những con người lao động hàng ngày Bởi thế cáinhìn mang tính quan niệm của họ cũng rất đơn giản, ít phức tạp hơn so vớicác giai đoạn sau - khi tư duy con người đã phát triển ở mức cao Đặc điểmchung của không gian văn học trong những sáng tác dân gian là mô hình bagiới, ba tầng, ba cõi: Thượng giới, trần gian và địa ngục với thần linh, người,

ma quỷ Ở đó, con người có thể tự do đi lại trong ba cõi mà ít gặp sự trở ngạinào (nếu như không muốn nói là không hề có sự trở ngại) Đó chính là tínhchất tôn giáo của không gian nghệ thuật trong văn học dân gian

Tuy nhiên ở mỗi thể loại khác nhau, thì không gian nghệ thuật lại cónhững nét khác biệt so vớí thể loại khác Cụ thể:

Không gian thần thoại: Không gian có tính chất đặc thù là tính nguyên

sơ, hoang dã của nơi xuất phát đầu tiên của sự kiện (như trời đất chưa phân,trời sụp phía Đông Nam…) Điều này có thể lí giải bởi: thần thoại là một

trong những thể loại văn học sớm nhất của loài người, “nó ra đời vào thời kì

thơ ấu của con người và một đi không trở lại” (K.Mark) Lúc đó, vũ trụ chỉ

là cõi hồng hoang, âm u, lạnh lẽo vắng bóng dáng con người: “Ban đầu vũ

trụ là một cõi hỗn độn, mờ mịt, tối tăm, lạnh lẽo Từ cõi hỗn độn ấy, Thần Trụ Trời xuất hiện, ông lấy đầu đội trời lên cao và dùng chân đạp đất thấp

xuống” [26.tr.14] (Thần trụ trời)

Không gian sử thi: Nền tảng của không gian sử thi là không gian thầnthoại có tính chất hư ảo, kì diệu, không gian thay đổi theo ý thức của thần

linh Song không gian sử thi lại mang tính địa vực Trong Iliat và Ôđixê của

Homer, nổi bật lên không gian vùng biển với các hòn đảo, không gian của

chiến trường rộng lớn, trời đất bao la, nghề hàng hải phát triển Bài ca cuộc